Sabah Gazetesi Okur Temsilcisi Yavuz Baydar?n Trk Medyas?'n? ele ald??? yaz?s? Amerika'n?n en etkin gazetelerinden New York Times'ta hem Trke hem de ?ngilizce olarak yay?nland?. 

Baydar'?n "Medya patronlar? demokrasinin alt?n? oyuyor" ba?l???yla yay?nlanan yaz?s? ?yle... 

Getigimiz ay boyunca ?stanbulu ve di?er kentleri sarsan eylemler, bir dizi geli?menin yan? s?ra, Trkiyedeki byk medya holdinglerinin bas?n zgrl?n ayaklar alt?na almadaki utan verici rollerini gzler nne serdi.

Sosyal huzursuzluk 31 May?s gn biber gaz?na eli fazlas?yla kolay giden polisler ile gen eylemciler aras?ndaki at??malar?n kent merkezine yay?lmas?yla birlikte zirveye ?karken, bu olaylar?n grnrde pek profesyonel olan zel haber kanallar?nda d?k dzeyde bile haber yap?lmamas?, Taksim meydan? civar?ndaki varl?kl? semt sakinlerini gereklerle yz yze getirdi. Gerekleri pencerelerinden grebiliyor, duyabiliyor ve koklayabiliyorlard?, ve h?zla kendi televizyon kanallar?n?n nas?l onlardan gerekleri saklad???n?, yalan syledi?ini anlad?lar.

?ehir merkezi bir muharebe alan?na dnm?ken, 24 saat yay?n yapan haber kanallar? penguen belgeselleri yay?nlamay? ya da tart??ma programlar?na devam etmeyi tercih ettiler. Gezi Park?na sadece 200 metre uzakta olan HaberTurk kanal?nda t?p uzman?, Trkiyede ?izofreni konusunu tart??t? Turkiyede gazetecili?in durumuna ok da uygun bir metafor.

Asl?nda bunlar yeni de?il. Y?llard?r btn ciddi konularda, ve bilhassa Krt sorununda, gerekleri rtbas etmek ve haber karartmak byk haber kurulu?lar?n?n siyaseten i?ine geliyor. Ba?bakan Recep Tayyip Erdo?an ile byk medya sahiplerinin kat?l?m?yla Ekim 2011de yap?lan terr haberlerinin nas?l i?lenmesi gerekti?i konulu toplant?dan sonra sindirilen ana-ak?m televizyon kanallar? habercilikte a??r? ihtiyatl? davranmaya ba?lad?. ?ki ay sonra, Irak s?n?r? yak?nlar?ndaki Uludere kynde 34 Krt kyl Trk sava? uaklar? taraf?ndan bombalanarak ldrld?nde, bu kanallar haberi ok etkin bir ?ekilde sansrlemi?ti.

Medyan?n haber filtreleme-ay?klama musibeti Trkiye tesinde de byk bir sorun.

Dnyan?n birok yerinde, ve zellikle Arjantin, Venezuela, Brezilya, Filipinler, Gney Afrika, Macaristan ve Arnavutluk gibi gen ya da alkant?l? demokrasilerde, medyan?n ba??ms?z olmay??? nemli hasarlara yol a?yor. Kendi ba?ka ticari ?karlar?n? korumak iin hkmetlere yaltaklan?rken gazetecileri sansrleyen veya korkutan medya patronlar?, demokratik siyasi kltrn yerle?mesi ve kk salmas? iin hayati olan medya zgrl?n ve ba??ms?zl???n? baltal?yorlar.

Hkmetler ve medya ?irketleri aras?ndaki kirli ittifaklar, kapal? kap?lar ard?nda gizli kapakl? el s?k??malar gazetecilerin kamusal bekilik rollerine zarar veriyor, onlar?n yanda?l??a dayal? ili?kileri ve iktidar?n ktye kullan?lmas?n? sorgulamalar?n? engelliyor. Ve bu yozla?m?? ili?kilerin devam?ndan ?kar? olanlar ayn? zamanda ciddi ve sorgulay?c? ara?t?rmac? gazetecili?in yap?lmas?n? engellemek iin de sistematik olarak u?ra??yorlar.

Asl?nda mesele ok basit; parayi takip etmek yeterli.

Trkiyede ana-ak?m medyan?n sahipleri, telekomnikasyon, banka ve in?aat gibi ekonominin diger temel sektrlerinde de yat?r?mlar? olan byk patronlar. Sadece birka byk televizyon kanal? ve gazetenin kar yapabildi?i bu ortamda, patronlar bu i?letmeleri, siyasetilerin iradesine tabi medya yneticilerine ihtiyac? olan hkmetler iin yem olarak tutuyorlar.

Bu durum havu ve sopa politikalar? iin verimli bir zemin olu?turuyor. ??letme sahipleri ne kadar laf dinlerlerse, h?rslar? da o kadar doyuruluyor. Trkiyedeki byk medya patronlar?n?n baz?lar?, ?stanbulda byk kentsel dn?m projeleri de dahil olmak zere, kamu ihaleleri zerinden kapsaml? bir ?ekilde ltufland?r?ld?lar.

Bu kadar kirlenmi? bir sistemde ciddi gazetecilik yapmak mmkn de?il. Bu ?kar at??malar? Trkiyedeki byk haber kurulu?lar?n?n yaz? i?lerini birer tr a?k hava cezaevine evirdi: bugn Trkiyede ekonomik yolsuzluklarla ilgili neredeyse hibir haber yap?lam?yor. Hkmeti ele?tiren haber yapan birka kk, cesur, ba??ms?z yay?n organ? var ama bu haberler ana-ak?m medya taraf?ndan neredeyse hibir zaman grlmyor, yay?nlanm?yor ve dolay?s?yla etkili olam?yor.

Dnya, hemen hemen hepsi Krt olan, Trkiyedeki cezaevindeki gazeteciler konusuna odaklanm??ken, bizim mesle?imiz bilerek yaz? i?lerininin ba??ms?zl???n? yokeden, ku?kular?n? veya ele?tirilerini dile getiren gazetecileri i?ten atan, ara?t?rmac? gazetecili?i engelleyen medya sahipleri taraf?nan ldrlmekte. 

Trkiyenin h?zla byyen ekonomisi yle bir agzll?e yol at? ki, medya sahipleri kamu yarar? esas?na dayal? grevlerini yerine getirmeye al??an profesyonel gazetecilerin editoryal muhakemelerine dzenli bir ?ekilde kar?? ?k?yorlar. Haber ve yorumlar?n ieri?i medya d???nda ticari ?karlar? olan ve hkmete boyun e?mi? medya patronlar? taraf?ndan kat? bir ?ekilde kontrol ediliyor. Bazen do?rudan hkmet mdahelesiyle, ama o?unlukla buna gerek bile duyulmaks?z?n, gnlk olarak oto-sansr uygulan?yor ve temel gazetecilik ahlak?n? savunan meslekta?lar susturuluyor. Sendikalar?n neredeyse hi olmad??? bu yay?n organlar?nda i? gvenli?i yok denecek kadar az.

Bir zamanlar iyi gazeteci?in nde gelen rneklerinden say?lan Milliyet gazetesi 2012 y?l?nda, di?er giri?imleri aras?nda ayn? zamanda LPG sektrnde de al??an Demirren ailesi taraf?ndan sat?n al?nm??t?. ?ubat 2013te Milliyet baz? Krt politikac?lar? ile hapisteki PKK lideri Abdullah calan ile aras?ndaki gr?melerin tutanaklar?n? yay?nlad?. ?ki gn sonra, Milliyetin k?demli k?e yazar? Hasan Cemal bu tutanaklar?n yay?nlanmas?n? savundu ve gazete yapmak ayr?d?r, devlet ynetmek ayr?d?r. ?kisi birbirine kar??t?r?lmas?n. Kimse de kimsenin i?ine kar??mas?n diye yazd?. Bu fla? haber ve Cemalin k?e yaz?s? Ba?bakan Erdo?an? ok k?zd?rd? ve Ba?bakan hem zel olarak gazeteyi hem de genel olarak gazetecili?i k?nad?. Bunun zerine Hasan Cemal iki hafta zorunlu izne ?kar?ld?.Hasan Cemalin geri dnd?nde yazd??? bas?n zgrl? ve ba??ms?zl??? hakk?ndaki yeni makale gazete sahibi taraf?ndan reddedildi ve Hasan Cemal istifa etti.

Kt habercili?i yznden eylemciler taraf?ndan hedeflenen NTV haber kanal?n?n ayl?k tarih dergisi NTV Tarih Temmuz say?s?n?n kapak konusunu Gezi Park?n?n tarihine ay?rm??t?. ?irketin ynetimi derginin ieri?ini bas?lmadan bir gn nce grmeyi talep etti. Ynetim sadece o say?y? iptal etmekle yetinmedi, dergiyi yay?ndan tamamen kald?rd?. NTV Tarihin ayl?k 35,000 tiraj? vard? ve Trkiyenin ticari olarak en ba?aral? dergilerinden biriydi. NTV kanal?n?n sahibi olan Do?u? grubu tam da ok yak?n zamanda ?stanbulun merkezindeki eski bir liman? modern bir turizm, al??veri? ve emlak merkezine evirecek 700 milyon dolarl?k byk Galataport ihalesini kazanm??t?.

Habertrk televizyonu gibi medya kanallar?na sahip olan Ciner grubu geti?imiz y?llarda enerji ve elektrik da??t?m? ile ilgili ihaleler ald?. O zamandan beri Ciner grubunun giderek artan hkmet yanl?s? habercilik politikas? gzle grnr halde.

?a??rt?c? olmayan bir ?ekilde merkezi Gezi Park?n?n hemen yak?nlar?nda olan Habertrk kanal?, polis mdahelesinin en yo?un oldu?u gnlerde Ba?bakan Erdo?an ile dalkavuka bir rportaj yay?nlamas?na k?zan eylemcilerin hedefi haline geldi.

Trk medyas?n?n hastal?kl? dzeydeki bozuklu?u asl?nda daha geni? bir olgunun tekil bir rne?i. Avrupan?n e?itli yerlerinden ba??ms?z medya uzmanlar? ve gazeteciler taraf?ndan Avrupa Birli?i iin haz?rlanan kapsaml? bir rapor benzer sorunlar?n Do?u Avrupada da yayg?n oldu?unu vurguluyor

Bu rapora gre birok medya sahibi ve nde gelen gazetecininin yerle?ik siyasi ve iktisadi ?karlar? var, ve onlar konumlar?n? siyasi rakiplerine kar?? ac?mas?z medya sava?lar? amak iin kullan?yorlar.

Bu itaatkar medya taraf?ndan demokrasiye verilen zarar?n nne gemenin yolu, semenler taraf?ndan yetkilendirilmi? hkmetlerin, devlet yay?n kurulu?lar?n? zerk veya ba??ms?z kamu hizmeti sunar hale dn?trmesi ve zel mlkiyetteki medyan?n da adil rekabet ve e?itlili?e sahip olmalar?n? sa?layacak yasal zeminin haz?rlanmas?yla olur. Bunun ?ngiltere, Almanya, ?svire, Kanada ve Avustralya gibi baz? rnekleri mevcut bunlar hukuki erevede kurulmu? ve ticari ?karlardan ba??ms?z olarak halk?n haber alma hakk?n? garanti alt?na al?yorlar. Kurulu? yap?lar? olarak da kendi toplumlar?ndaki e?itli sektrleri temsil ediyorlar ve partizan brokratlar yerine ba??ms?z profesyoneller taraf?ndan ynetiliyorlar.

Ticari kayg?lardan ve iktidar?n etkisinden uzak, iyi gazetecilik iin nemli bir odak noktas? olarak al??an zerk bir kamu kanal? hem Trkiyede, hem de Gney Afrika ve Filipinler gibi bir ok gen demokraside, kamusal tart??malar?n ieri?inin geli?mesini sa?layacakt?r.

Demokrasiye gei?lerde o?ulculuk ve e?itlilik sadece hkmet yanl?s? medya ile partizan muhalefet yay?nlar? aras?nda bir rekabet alan?na s?k???rsa, bu pek anlaml? olmaz. Medya sektrndeki zel mlkiyet inand?r?c?l??? yksek, ba??ms?z, canl? ve yksek kaliteli bir Drdnc Kuvvetin varolmas?na izin verecek bir ?ekilde yap?land?r?lmal?.

Trkiyedeki medya kurulu?lar?n?n Gezi Park? eylemlerini haber yapma konusundaki ola?anst ba?ar?s?zl?klar?n?n ve Antarktikada buzlar zerinde yuvarlanan penguenlerin yerine ?stanbul sokaklar?nda yryen Trklerin haberini yapan uluslararas? medya kurulu?lar?na kar?? sald?rgan ?k??lar?n?n alt?nda yatan en nemli dersin z tam da bu.

Medya sermayedarlar? kendi hkmetleri ile ne kadar ok karanl?k ili?kilerin iine girerlerse, agzllkleri meslek ahlak?na dayal? gazetecili?i o kadar engelliyor ve onlar?n hkmetten hesap sorma kapasitelerini yokediyor.

Yozla?m?? bir medya, yolsuzluklar? inand?r?c? bir ?ekilde asla ortaya ?karamaz.

Yaz?n?n kayna??: http://www.nytimes.com