TUBA KARAH?SAR - MAKALE
Bas?n Kavram?
Bas?n kavram?, gazete, dergi ve benzeri geni? kullan?ma a?k bulunan sreli yay?nlar? kapsamaktad?r. Ancak teknolojinin geli?imiyle birlikte yaz?l? bas?n?n yan? s?ra elektronik bas?n da tan?m olarak bas?n kavram? iinde yerini alm??t?r.
Bugnk anlamda haber verme i?levini yerine getiren aralardan ilki gazetelerdir. Ancak ilerleyen zaman iinde gazetelerin yan?nda nce radyonun sonra da televizyonun bas?n?n i?levlerine ynelmesiyle baz? yeni terimler gazetecilik diline girmi?tir. Gazete ve dergiler iin yaz?l? bas?n, radyo ve televizyonlar iin szl, grsel ya da elektronik bas?n terimleri kullan?lmaya ba?lanm??t?r. Tm iin medya denilmesi yayg?nla?m??t?r.
Bas?n kavram?, genelde yaz?l?, szl ve grsel bas?n?n tmn kapsamakla birlikte yaln?zca yaz?l? bas?n yerine kullan?ld??? grsel ve i?itsel bas?n iin ise radyo ve televizyon adlar?ndan ayr? ayr? sz edilmektedir. [1]
Haber ileten bas?l? k??tlar olarak, yal?n bir tan?mlamas? yap?labilen gazeteler; zaman iinde a??n geli?imine uygun olarak biim ve ieriklerindeki de?i?iklikler sonucu tan?m?nda da de?i?ikli?e u?ram??t?r. Bugn, gazetelerin haber verme i?levleri ile birlikte pek ok toplumsal ve psiko-sosyal i?levleri de yerine getirdikleri bilinmektedir. Bunlar aras?nda kamuoyu olu?turma, belirli bir konu zerinde ikna etme, e?itme, e?lendirme, oyalama, reklam yapma da yer almaktad?r.[2] Gazeteler, ncelikle olaylar hakk?nda haber veren kitle ileti?im aralar?d?r.
Kitle ?leti?imi ve Bas?n
Toplumsal yap?n?n devingen yap?s? gere?i ve bunun sonucu ortaya ?kan ko?ullara ko?ut olarak da toplumun giderek her zamankinden fazla ?renmeye, anlamaya, e?itilmeye gereksinimi vard?r. Bunun yan?nda art?k toplumun en nemli ve vazgeilmez ?esi durumuna gelmi? bulunan a?da? toplumsal ileti?imin geli?mi? yap?s? da an?lan ?renme, anlama, anlatma ve e?itilme talebinin daha iyi kar??lanabilmesini sa?lam??t?r. Her trl bilgi, geli?mi?, yayg?n ve herkese yakla??k ayn? yo?unlukta seslenen yap?ya sahip, etkin ileti?im aralar? yoluyla toplumun en ula??lmaz gibi grnen yerlerinde ya?ayanlara bile ula?t?r?labilmektedir. Ayr?ca ileti?im aralar?n?n yap?s? gere?i, toplumda kolay ula??labilir yerler ile zor ula??labilir yerlere gnderilen iletinin s?kl???nda bilgi kapsam?nda da art?k hibir fark yoktur. Ancak toplumlar?n, kitle ileti?im aralar?yla gerekle?tirilen ileti?imden etkilenmeleri, temelde bu aralara tm olarak a?k olmalar?yla olanakl?d?r.[3]
E?er toplumun bir k?sm? veya tamam? e?itli nedenlerle bu aralara kapal?ysa do?al olarak onlar?n bu aralardan etkilenmeleri beklenmez. Ku?kusuz gnmzde iinde ya?ad???m?z toplumsal yap?lanmada gerek h?z, gerek zaman a?s?ndan olan zorlamalar nedeniyle, iletilerin ancak baz? aralar kullan?larak farkl? yerlerdeki al?c?lara gnderilebildi?i bilinmektedir. [4]
Kitle ileti?im aralar?yla toplumlar aras?ndaki haberlerin, d?ncelerin, bilgilerin duygular?n, ku?aklar aras? kltrn iletimi ve kamuoyundan ortak bir anlay???n olu?umu sa?lanmaktad?r. Ba?lang?ta yaln?zca gazete ve dergi gibi yay?n aralar?n?n stlendikleri bu grev; teknolojik geli?meye ko?ut di?er aralarla payla??lm??sa da bu geli?meyle gazete ve dergilerin i?levsellikleri glgelenmemi?, zellikle gazeteler halk?n ya?am?n?n bir paras? durumuna gelmi?tir.
Haber verme i?levleriyle gazetecilik yapan kitle ileti?im aralar? e? deyi?le yaz?l? bas?n; topluma siyasal, ekonomik, toplumsal, sanatsal ve bilimsel bilgi aktar?m?n? ister gncel ister genel nitelikte olsun, e?itli olgular aras?nda ba?lant?lar kurarak sunarlar. Zaman zaman uyu?umcu, zaman zaman ele?tiri ile ykl olarak olgular?n ve de?erlerin toplumda yerle?melerini sa?larlar. [5]
Gerek yaz?l? gerekse grsel bas?n?n grevi kamuoyu olu?turma, a?klama, denetim ve ele?tiridir. Burada sz edilen grevin; iki ynl olu?u dikkat ekicidir. Bir yandan toplumun istenci bas?n taraf?ndan a?klan?rken di?er yandan da toplumsal ya?am?n i?leyi?ine yn vererek onu olu?turur.[6]
Bas?n ve Medya
Medya kavram? tm kitle ileti?im aralar?n? kapsamakla birlikte yaz?l? bas?n d???nda kalan televizyon medya kavram?yla zde?le?mi?tir. Gazetenin dzenli olarak yay?nlanmas?n?n zerinden drt yzy?la yak?n bir sre gemi?tir. Gazete buuk as?r rakipsiz olarak insanlar?n tek kitle ileti?im arac? olmu?tur.
Medya rnlerinin di?er s?na rnlerden ayr?ld??? en nemli nokta; retim srecinin kalitele?mi? eme?e, yo?un sermayeye ve geli?mi? hammaddeye (bilgi, veri materyal vb.) olan ihtiyac?n?n bykl?dr.
Tarihsel geli?imine bak?ld???nda, Trkiyede bas?n?n 150 y?ll?k bir gemi?i oldu?u grlr. Osmanl? ve Cumhuriyet dnemi bas?n? olarak iki nemli dnem ya?ayan Trkiye, 1990lara gelindi?inde gerek habercilik, gerek bas?m alan?nda geli?mi? lkelerin gerisinde de?ildir. Trkiyede ulusal bas?n?n teknik ve habercilik a?s?ndan gelmi? oldu?u dzey, kmsenmeyecek konumdad?r. Ancak gazete okuyucu say?s?nda y?llard?r belirgin bir art???n grlmemesi gazeteleri birbirlerinin okuyucular?n? elde etme aray???na gtrm?tr.
Gazetecilik bir meslektir ve bas?n, bir i? sektrdr. Belirli bir girdisi olan gazetenin sat???ndan kr elde edilmesi gerekir. Bu nedenle, gelirlerinin ilk s?ras?nda yer alan reklam pastas?ndan en byk pay? alabilmek iin; bas?n, okuyucu elde etmenin en kolay yolu olan lotaryal?c?l??a ynelmi?tir. Bu yneli?, bas?n?n as?l ve en nemli grevi olan haber verme i?levini glgelemektedir.
Gnmzde kitle ileti?im aralar?nda hem ierik hem de teknolojik olarak byk de?i?iklikler grlmektedir. Ku?kusuz yaz?l? bas?n, otomobil ve uak kullan?lmadan nce demiryolunun sahip oldu?u tekele sahipti. Tren nas?l bir zamanlar ula??ma tek ba??na egemen olduysa yaz?l? bas?n da haberle?me zerinde egemenlik kurmu?tu. Bat? dnyas?n? 1960-1970 y?llar? aras?nda elektronik aralar i?gal edince gazete kendini yeniden tan?mlamak zorunda kalm??t?r. Eskiden a??r? derecede o?ulcu bir rekabete dayanan gazete endstrisi gnmzde tekelci bir kimli?e brnm?tr.[7]
Medyada Mlkiyet ?li?kileri (Tekelle?meler)
Medya, gnmzde nemli bir g oda?? haline gelmi?tir. ??levi bak?m?ndan kamuoyunu do?ru ynde bilgilendirmesi gereken kitle ileti?im aralar?, tmyle egemen glere hizmet eder bir konuma girmi?tir. Mesleki anlamda olaylar? nesnel biimde aktarma ykmll? bulunan medya, bu i?levini byk lde yitirme noktas?ndad?r. Baz? medya kurulu?lar? bugn kendilerini yasaman?n da, yrtmenin de, yarg?n?n da stnde bir g olarak grmekteler.
"Do?ruyu syleme mesle?i" olan gazetecilik, gnmz ko?ullar?nda medya patronlar?n?n ?karlar? do?rultusunda hizmet veren bir kuruma dn?m?tr. Medyan?n byle bir dn?m gstermesinde, mlkiyet yap?s?ndaki de?i?im nemli bir rol oynam??t?r. lkemiz a?s?ndan 1980lere kadar medyan?n ?irketle?mesi olarak adland?r?labilecek sre, 1980ler ve zellikle 1990l? y?llardan itibaren "holdinglerin medyaya giri?i"yle yeni bir nitelik kazanm??t?r. Medyadaki her etkili grup; gazetesi, televizyonu, bankas? ve di?er s?nai-ticari kurulu?lar?yla holding yap?s?na kavu?mu?tur. Bu olu?um art?k, apraz medya mlkiyeti olarak tan?mlan?yor.
Trkiyede son on y?lda medya alan?nda byk de?i?iklikler ya?and?. TRTnin radyo televizyon yay?nc?l??? tekeli, 1990 y?l?nda uydu arac?l???yla yurt d???ndan Trkiyeye yay?n yapan ticari Star TV ile nce de facto olarak, daha sonra da ticari radyo ve televizyonun yay?n yapt??? bir ortamda k?r?lm?? oldu. Bunu kresel a??n teknolojik olanaklar?n?n do?al bir yans?mas? olarak a?klamak dnemin Cumhurba?kan? Turgut zal?n o?lu olmas?nda da ok iyi somutla?t??? gibi dnemin siyasal erk ve sermaye birikimi ili?kisindeki uygun neo-liberal konjonktrn bir uzant?s?yd?. Ticari radyo ve televizyonlar?n al??malar?n? dzenleyen yasan?n ticari yay?nlar?n ba?lang?c?ndan 4 y?l sonra yap?lm?? olmas? ve bu sre iinde ticari medyan?n yerle?mesiyle ve hala RTK taraf?ndan frekans tahsislerinin yap?lmamas?yla da grld? gibi, Trkiyede sermaye ve devletin i ie geti?i ortamda bu de?i?im byk medya gruplar?n?n daha da glenmesini getirmi?tir.
Daha nceleri genellikle gazete ve dergi yay?nc?l???nda odaklanan aile ?irketlerinin yerini 1990lardan itibaren gazete, dergi, radyo, televizyon, yay?nc?l?k, haber ajans?, da??t?m ve yap?m? ierecek ?ekilde tm medya alan?na yay?lan holdingler alm??t?r. Bu gruplar sadece medya sektrnn tm alanlar?nda faaliyet gstermekle kalmay?p, ba?ta bankac?l?k ve finans olmak zere medya d???ndaki alanlara da ynelmi?, ayn? zamanda da medya ile ilgisi olmayan farkl? sektrlerden ki?iler de medyan?n getirece?i ?kar ve nfuzun nemini kavrayarak bu alana girmeye ba?lam??lard?r. ?nternet ve telekomnikasyon da yine byk gruplar?n son gnlerde daha ok ivme kazanan rekabet alanlar?ndan biridir.
Haberin zellikleri
Medya sanayinin di?er sanayilerle ortak yanlar?n?n yan?nda bir tak?m de?i?ik yanlar? da vard?r. Medya sanayinin de?i?ik kollar?n?n ortak paydas? olan habercilik, saklan?lmas?n?n gl?, de?erini ok h?zl? kaybetmesi nedeniyle dayan?ks?zd?r. Bu nedenle abuk, en ileri teknikle ve mmkn oldu?unca geni? bir alana da??t?lmas?, yay?lmas? gerekir ki ancak bu ?ekilde rn ticari de?erini koruyabilsin. Bu ticari de?er medyalar?n trne gre birka saniyeden bir gne (gazete) veya sreklili?i daha da aral?kl? (dergi) rnlere uzan?r. Dolay?s?yla medya ekonomisinin hem bu de?eri ve rn k?sa sre iinde retim, da??t?m ve yay?m?n? hem de tketim srecini tamamlamas? gerekir.
Yaln?z ne var ki, hammadde elde edilip, i?lenmesi, geli?tirilmesi ve elde edilmesi srecinin ve son derece kalitele?mi? eme?in yan? s?ra zamana kar?? yar??an bu sanayi rnleri o?alt?larak di?er sanayilerde oldu?u gibi ok byk tasarruflar sa?lanamaz. Zira rnn ya?am? son derece k?sad?r, dolay?s?yla maliyeti yksek, kar? d?ktr.
Zaman faktrnn ok nemli oldu?u bu sanayide rnn arz?n? mteakip talebinin de yarat?lmas? yksek maliyetlerle sa?lanabilir. rne?in grsel medyada canl? yay?n (verici say?s?n? artt?r?p uydu sistemi kurarak vs.) banttan yay?ndan maliyet a?s?ndan daha yksektir. Yaz?l? medyada da talebin kolayla?t?r?lmas? iin nihai tketicinin ikametgh?na, i?yerine ula?abilmek amac?yla yksek maliyetli da??t?m srecine ba?vurulur. Zira yaz?l? medya rnnn da??t?m?n? zamana yaymak mmkn de?ildir. Bu a?dan en yeni, dolay?s?yla en pahal? teknolojiyi kullanmak zorunlulu?u vard?r.
?leti?im mal ve hizmet piyasas?n? di?er piyasalardan ay?ran en nemli zellik bir rn retmesine kar??l?k iki ayr? mal ve hizmet piyasas?na hitap edebilmesidir. Bir anlamda iki yanl? rn piyasas?ndan bahsedebiliriz. Bir piyasadaki i?lemler di?erini de etkiler.
Mal ve Hizmet Piyasas?
1.Piyasa 2.Piyasa
?leti?im Mal? ?zleyici, Dinleyici, Okura Ula?ma
?ekilde piyasada yaz?l?, grsel, szl medya rnleri, kablolu yay?n, film, kitap vb. gibi tketicilere arz edilen ileti?im mallar?n? grmekteyiz. Bu piyasada i?lem hacmini tiraj, izlenme oran?, sat?? adedi vb. lmler uyar?nca tespit edebiliriz. Tketiciler 1. piyasa mallar?n? bazen sat?n alarak bazen de k?t kaynak olan zaman faktrn kullanarak elde eder ve tketirler. Mallar?n e?itli zellikleri, onlar?n taleplerini ve tketimlerini etkiler. zel nitelik ta??yan ileti?im rnne rnek olarak sat?n al?nan gazete, dergi, kitap vb. gsterebiliriz. Burada arz s?n?rl? oldu?u iin bir tane almakla toplam arzda eksilmeye neden oluruz. Oysa genel nitelik ta??yan grsel veya szl medyada arz s?n?rs?zd?r, bunlar? dinleyerek veya izleyerek toplam arzda hibir de?i?ikli?e yol aamay?z.
?ekilde grlen 2.piyasa reklamc?lar iin byk nem arz eder. Baz? gzlemciler, medyan?n reklamc?lara alan ve zaman satt?klar?n? sylerlerse de gerekte medya, reklamc?lara okuyucu, izleyici ve dinleyiciye ula?may? bir ba?ka deyi?le onlar iin hedef kitleyi satmaktad?r. lkemizde Bat?da oldu?u gibi grsel ve szl medya iin y?ll?k bir deme mecburiyeti yoktur. Trkiyede sadece bir defaya mahsus olmak zere tahsil edilen bandrol cretinin d???nda har tahsil edilmez. [8]
Gazete zellikleri
Gazete yay?nc?l??? kendine has birtak?m zellikler arz etmektedir. zellikle son y?llarda e?itli medya dallar?n?n medya gruplar? ierisinde btnle?mesi ile birlikte televizyon, gazete, dergi yay?nc?l??? ayn? bnye ierisinde gerekle?tirilmektedir. Hatta her bir yay?n tr di?erini tamamlamakta, zellikle gazete ve televizyon yay?nlar? btnle?mektedir. Bu nedenle, gazete sahipli?i ve gazete birle?meleri konusu, baz? lkelerde zel dzenlemelere tabi olmakta ve gazete birle?melerinde daha s?k? bir de?erlendirme yap?lmaktad?r. Gazetelerin devir ya da birle?melerinde sadece ekonomik kriterlere bak?lmamakta, haberlerin do?ru sunumu ve d?nceyi ifade etme zgrl?nn etkilenebilece?i de dikkate al?nmaktad?r. Bu nedenle, bu piyasada rekabetin te?ekkl sadece ekonomik amalara de?il, kamu ?karlar?n?n gzetilmesine de hizmet edecektir.
Trkiyede gazetecilik sektrnn yap?s?n?n anla??labilmesi iin, ncelikle gazete trlerinin, gazete sahipli?inin, talebin yap?s?n?n, da??t?m ve reklam gelirlerinin incelenmesi gerekmektedir.
Gazete Trleri
Gazeteler a?a??da da??t?m, ierik ve period a?s?ndan s?n?fland?r?lm??t?r:
i-Da??t?m:
Ulusal Gazeteler : Trkiyenin her yerine da??t?m? yap?lan, dolay?s?yla her yerle?im biriminde okuyuculara ula?abilen gazetelerdir.
Yerel Gazeteler : Da??t?m? Trkiyenin belli bir blgesiyle s?n?rl? kalan gazetelerdir.
ii-?erik:
Siyasi, Ekonomi, Spor, Magazin, Promosyon.
iii-Period:
Gnlk, Haftal?k, Di?er.
Yukar?da verilen bilgiler ?????nda "gnlk siyasi gazete" olarak nitelendirilen ancak kendi ierisinde e?itli blmlere ayr?labilecek ok say?da gazete ve buna ek olarak gnlk spor, ekonomi ve magazin gazeteleri yay?nland??? grlmektedir.
Bunlar do?rultusunda gazeteyi rn baz?nda d?nd?mzde gazeteler neden sat?n al?nmaktad?r? Halk gazete sat?n alarak neyi elde etmektedir? Hangi sosyal kesimden insanlar hangi gazeteleri tercih etmektedirler?
Trk Bas?n?nda Teknolojik Geli?melerin K?sa Tarihesi
1960lar: Hrriyetin getirtti?i web ofsette bas?lan Yeni Gazete Trk bas?n?nda ofset sistemiyle ?kar?lan ilk gnlk yay?n olarak nitelenir. Avrupa gazetelerini and?ran bu sreli yay?n tmyle siyah beyazd?r ba?l???nda bile renk kullan?lmam??t?r.
Dz bask? yapan ofsetlerin say?s? giderek artm??t?r. Ancak bu dnemde ofset, tipoya gre pahal? bulunuyordu. Ayr?ca 1.hamur ve ku?e k??t darl??? ekiliyordu. Aktalite ve magazin dergileri art?k kapaklar?n? ve kimi renkli blmlerini ofsette, geri kalan sayfalar?n? tipoda bast?r?yorlard?. Bu da bir gei? dnemi ya?and???n? ortaya koymaktad?r. Dizginin tipoda yap?lmas? tipodan temiz prova al?n?p filme ekilmesi ofset sisteminin nndeki engellerden biriydi.
1970ler: Yeni Gazete ile bas?na giren ard?ndan Gnayd?n?n ncl?nde nem kazanan ofset teknolojisi 1970lerin ba??nda Trkiyenin en byk gazeteleri olan Hrriyet, tercman ve Milliyet taraf?ndan da uyguland?. Tipodan ofsete gei?in ilk sorunlar? renk ayr?m? ve montajda ya?and?. Ofsete geerken tipo teknolojisiyle yeti?mi? elemanlar?n yeni teknolojiye uyum sa?lamas? ynnden de sorunlar ba? gsterdi.
1980den sonra: 1980 darbesi toplumun hemen btn kesimlerini etkiledi. Etkilenen kesimlerin en ba??nda bas?n yer almaktayd?. 3 gazete sresiz kapat?ld?. 8 ?stanbul gazetesi 17 kez kapand?. Birok gazeteci, yazar ve matbaac? tutukland?.1980lerde ve 1990lar?n ba??nda bas?n ola?anst hareketli bir dnem ya?ad?. Birok gazete ?kt? bunlardan byk bir kesimi uzun mrl olmay?p kapand?. Gazete haz?rlamak ok byk srat kazand?. Bilginin PCye giri?inden sonra kal?p a?amas?na kadar uzanan ok masrafl? ve zaman alan nitelikli ve pahal? i?ilik gerektiren 7-8 retim halkas? ortadan kalkmakta tm bu i?lemler ekranda yap?lmaktad?r. Art?k Trkiyenin yksek tirajl? ba?l?ca gazeteleri dizgilerini ve sayfa dzenlerini bilgisayarda gerekle?tirmektedirler. Grafik zelli?i kuvvetli oldu?u iin Macintosh tercih edilmektedir. Haberler onunla yaz?l?r ana haber havuzuna gider. Foto?raflar taran?r. Her birinin bir referans ad? vard?r. Sayfa Sekreteri istedi?i referanstaki foto?raf? ya da haberi al?r yerine yerle?tirir. Bu yeni teknolojinin maliyeti yksek oldu?undan gazete fiyatlar?n?n art???na sebep oldu?u ne srlmektedir.[9]
Teknolojik Geli?meler
1985lerden sonra bas?m ve yay?n sektrnde ofset teknolojisinin iyice yayg?nla?mas? ve bilgisayar destekli tasar?m ve imalat sistemlerinin kullan?lmas?yla yeniden yap?lanma dnemi ba?lam??t?r. Bu dnemde gerek rn kalitesinin gerekse retimin h?z?n?n nemli lde artmas? sz konusu olmu?tur. Byk hacimli ofset makineleri tipo makineleri ile yer de?i?tirmi? ve ok niteli bask? firmalar?n?n say?s? giderek artm??t?r. Yeni teknolojilerle birlikte bilgiyi aktarma, depolama, o?altma metotlar? elde edilmi?, bask? h?z? art?r?lm??, bask? haz?rl?k a?amas?n?n sresi en aza indirilmi? ve ok niteli makineler sisteme uyarlanm??t?r. H?zl? kuruyan mrekkepler, duyarl? kal?plarla birlikte, kurutma, bantlama, ciltleme gibi retimin son a?amalar? otomasyonla birlikte h?zlanabilmi?tir. Elektronik ve bilgisayar zelliklerinin retime uyarlanmas?yla bask? kontrol i?lemleri olduka geli?mi?, bask?n?n bykl? azalm?? ve rn kalitesi geli?mi?tir. Tm teknolojik de?i?iklikler retimin maliyetini, kalitesini ve verimlili?i de?i?tirmi?tir. Bu nedenlere ek olarak, makro lekte, 1980 sonras? genel ekonomik politikalardaki radikal de?i?iklikler, teknolojik de?i?melere kar?? duran sendikan?n gcnn azalmas? ve yetkisizle?mesi, tipo tekni?inin gerilemesine ko?ut olarak yeni teknoloji satan firmalar?n Trkiye pazar?na girmeleri ve televizyon vb. medya aralar?n?n h?zl? geli?imiyle renkli bask?ya olan talebin artmas? teknoloji de?i?tirmeyi etkileyen en nemli unsurlard?r. Makro nedenlerin yan? s?ra 1980 sonras? genel ekonomik politikalara ko?ut olarak firmalar?n retimin kalite ve h?z?n? ykselterek geni?leyen pazardan pay alma kayg?lar?, byk sermaye yo?un firmalara (gazetelere) sa?lanan te?vikler, teknoloji satan firmalar?n banka kredilerini (leasing) kulland?rma uygulamalar? ve sektrdeki yksek i?gc maliyetleri gibi mikro nedenlerin de teknoloji de?i?tirmede etkin oldu?u grlmektedir.
KAYNAKA
ATILGAN Semra, Bas?n ??letmecili?i, Beta Bas?m, 2.Bask?, ?stanbul-1999.
AZ?Z Aysel, Radyo ve Televizyona Giri?, A.. SBF Yay?nlar?, No:393, Ankara-1976.
BALLE Francois & EYMERY Gerard, Yeni Medyalar, ev: M.Selami ?akiro?lu, ?leti?im Yay?nlar?, ?stanbul-1991.
DEM?RBULAK Seluk, Bas?n Ekonomisi ve ??letmecili?i, ?. S.B.E, ?stanbul-1995.
GKE Orhan, ?leti?im Bilimlerine Giri?-?nsanlar Aras? ?li?kilerin Sosyolojik Bir Analizi, Turhan Kitabevi, Ankara-1993.
?EL Kay?han, Gnmzde Bas?n?n Kamusal Grevleri, Gazeteciler Cemiyeti Yay?nlar?, ?stanbul-1985.
KABACALI Alpay, Cumhuriyet ncesi ve Sonras? Matbaa ve Bas?n Sanayi, Cem Ofset, ?stanbul-1998.
KONGAR Emre, Kltr ve ?leti?im, Say Yay?nlar?, 1968.
TOKGZ Oya, Kitle ?leti?im Tekniklerindeki Geli?me ve Yaz?l? Bas?n?n Gelece?i, Hrriyet Vakf? E?itim Yay?nlar? No:2, ?stanbul-1982.
TOKGZ Oya, Temel Gazetecilik, Ankara niversitesi SBF. Yay?nlar?, Ankara-1981.
Dr. Tuba Karahisar
?stanbul Geli?im niversitesi
Dipnotlar
[1] Francois BALLE & Gerard EYMERY, Yeni Medyalar, ev: M.Selami ?akiro?lu, ?leti?im Yay?nlar?, ?stanbul-1991,s.7 [2] Oya TOKGZ, Temel Gazetecilik, Ankara niversitesi SBF. Yay?nlar?, Ankara-1981, s.13
[3] Aysel AZ?Z, Radyo ve Televizyona Giri?, A.. SBF Yay?nlar?, No:393, Ankara-1976, s.66
[4] Orhan GKE, ?leti?im Bilimlerine Giri?-?nsanlar Aras? ?li?kilerin Sosyolojik Bir Analizi, Turhan Kitabevi, Ankara-1993, s.25
[5] TOKGZ, a.g.e., s.12
[6] Kay?han ?EL, Gnmzde Bas?n?n Kamusal Grevleri, Gazeteciler Cemiyeti Yay?nlar?, ?stanbul-1985, s.18
[7] Oya TOKGZ, Kitle ?leti?im Tekniklerindeki Geli?me ve Yaz?l? Bas?n?n Gelece?i, Hrriyet Vakf? E?itim Yay?nlar? No:2, ?stanbul-1982, s.29
[8] Seluk DEM?RBULAK, Bas?n Ekonomisi ve ??letmecili?i, ?. S.B.E ,?stanbul-1995,s.9-11
[9] Alpay KABACALI, Cumhuriyet ncesi ve Sonras? Matbaa ve Bas?n Sanayi, Cem Ofset, ?stanbul-1998, s.229,233,237,251,256