DR. TUBA KARAH?SAR - MAKALE 

Kreselle?menin Tan?m?
Kreselle?me teriminin bilimsel literatrdeki kullan?m? olduka yenidir. 1960larda McLuhan, ileti?im alan?ndaki geli?meleri de?erlendirirken dnyan?n elektronik kresel bir kye dn?t?n syledi?inde, grd? ilgi ileti?im al??malar?yla s?n?rl? kald?.

Terim, 1980lere kadar da??n?k ve srekli olmayan bir biimde kullan?ld?. 1980li y?llar?n ikinci yar?s?nda kreselle?me terimine ilgi artt?. (Robertson, 1999: 22). 1990larda kreselle?me mutlulu?umuzun ya da mutsuzlu?umuzun parolas?na dn?en moda bir deyim haline geldi. (Bauman, 1999: 7) ve toplumsal bilimler szl?nde anahtar konuma sahip olmas? gereken bir terim olarak te?vik grd (Giddens, 1997: 54).

Kreselle?me hem dnyan?n klmesi hem de bir btn olarak dnya bilincinin glenmesi (Robertson, 1999: 21) daha z bir ifadeyle bir dnya sreci (Hall, 1998: 38) olarak tan?mlanmaktad?r. Giddens ise kreselle?meyi (1997:66) uzak yerle?imleri birbirine, yerel olu?umlar?n millerce tedeki olaylarla biimlendirildi?i ya da bunun tam tersinin sz konusu oldu?u yollarla ba?layan dnya ap?ndaki toplumsal ili?kilerin yo?unla?mas? olarak tan?mlar. Toplumsal ili?kilerin yo?unla?mas? yksek modernlikle gelen zaman-mekan ayr??mas?n?n geni?lemesinin bir sonucudur ve bylelikle, insanl?k tarihinde ilk defa insanlar?n ve toplumlar?n kresel lekte ili?kileri (Giddens, 1991:32) gereklik kazanm?? olur.

Kreselle?meyi zaman-mekan s?k??mas? olarak tan?mlayan David Harvey, bu s?k??ma sonucunda, dnyaya bak?? tarz?m?zda ok kkl de?i?ikliklerin oldu?unu vurgular. Harvey s?k??ma terimiyle hayat?n h?z?n?n art???n? ve meknsal engellerin a??nmas?n? ifade eder. Mekn? kat etmenin ald??? zaman 1500lerden 1960lara kadar 70 kat klm?tr; 1500-1840 aras? atl? arabalar ve yelkenli gemilerle saatte en fazla 16 kilometre mesafe kat edilmekteydi, 1850-1930 aras? buharl? lokomotifler saatte ortalama 100 km., buharl? gemiler ise saatte 60 km. h?z yapabiliyordu. 1950lerde pervaneli uaklar saatte 160-640 km. ve 1960larda jet yolcu uaklar? saatte 800-1100 km. h?z yapabilmektedir (Harvey, 1999:2701). E?ya ve insan nakletme h?z?nda 1500lerden gnmze dek grlen ba? dndrc geli?me, simgelerin nakledilmesi alan?nda daha da ileri boyutlara varm??t?r.

Morley ve Robins, David Harveyin zaman ve mekn s?k??mas? tan?m?na ilave olarak, bu s?k??ma sonucu kreselle?meyi anl?k ve derinli?i olmayan bir dnyan?n yarat?lmas? olarak tan?mlar. ?leti?im alan?nda ya?anan geli?meler de?erlendirildi?inde, dnya zerindeki s?n?rlar?n kalkt??? anlam mekanlar?n?n sabitliklerini kaybetti?i ve her ?eyin sadece ak?? halinde oldu?u bir mekn?n-mekns?zl???n var oldu?u bir dnyad?r bu (Morley ve Robins, 1997: 160).

Bu hegemonyan?n merkezi ise net olarak anla??lmamaktad?r. Amerikan kltr endstrisi tm dnyaya kitle kltrn ihra ederken, Japon sermayesi Amerikan kltr sanayinin nemli ?irketlerini ele geirmi?tir. Geleneksel olan? d??lamadan modernle?mesini ba?ar?yla tamamlayan ve Bat? tipi modernli?e bir alternatif olu?turan Japonya, kltr s?n?rlar?n? en iyi koruyan lkelerin ba??nda gelirken bugn Amerika eksenli kitle kltrnn dnyaya yay?lmas?ndan para kazanmaktad?r. Bu ili?kiler, neyin ne kadar Amerikan, ne kadar Japon oldu?u; yabanc? televizyon programlar? Trkiyedeki kanallar taraf?ndan kopya edildi?inde bunlar?n ne kadar Trk kltrne ait oldu?u konusunda karar vermeyi de zorla?t?rmaktad?r.

Kreselle?meyi Ortaya ?karan Tarihsel Ko?ullar

Kreselle?me, toplumsal ili?kilerin giderek dnya le?inde geni?lemesi olarak alg?land???nda yeni bir olgu de?il yeni bir tan?md?r. Bu tan?m?n sosyal bilimlerde 1980lerde ortaya ?kmas?n?n sosyolojik nedenleri zerine e?ildi?imizde 1945 sonras? dnyan?n ekonomik, siyasal ve kltrel a?dan tek bir mekn olarak alg?lanmas?n? kolayla?t?racak geli?melerin h?zla artt???n?, ba?ka bir ifadeyle kreselle?me srecinde ciddi bir yo?unla?man?n ya?and???n? gzlemleriz. Bu geli?meleri kabaca ?yle s?ralayabiliriz:

Dnya bar???n?n sa?lanmas? amac?yla neredeyse dnya devletlerinin tamam?n?n i?birli?iyle olu?turulan ve en somut kresel kurum olarak kabul edilen BMnin kurulmas?; dnya devletlerinin ekonomik a?dan (geli?mi?, az geli?mi?; birinci dnya, nc dnya ayr?m?) siyasal a?dan (Do?u blo?u, Bat? blo?u ve Ba?lant?s?zlar) ve askeri a?dan (NATO, Var?ova Pakt?) gibi belirli kamplar iinde yer alarak dnyadaki konumlar?n? belirlemesi; Evrensel ?nsan Haklar? Beyannamesinin kabul ve insan haklar?n?n kresel bir sorun haline gelmesi; uluslarst sivil hareketlerin artmas?; dnya vatanda?l??? ve dnya toplumu d?ncesine ilginin artmas?, uluslar st ekonomik, siyasi ve kltrel organizasyonlar?n yay?larak ulus devletlerin me?rulu?unu ve egemenli?ini zor duruma sokmas? ve bunun sonucu olarak yeni kimlik aray??lar?n?n do?mas?; uzay al??malar?, kurgular? ve gezegen bilincinin yerle?mesi; sanayile?menin bir sonucu olarak risklerin kreselle?mesi, kresel ?s?nma, lle?me, nkleer sorunlar?n s?n?r tesi etkiler gstermesi vs. bu sorunlar kar??s?nda kresel zm aray??lar?;1973 Ekonomik Krizinin dnyadaki etkilerinin btn devletlerde kendini gstermesi, 1968 genlik hareketleriyle birlikte modernizmin kltrel kal?plar?n?n ve Ayd?nlanma D?ncesinin sorgulanmaya ba?lanmas?, politika yapman?n klasik yollar?na ve siyasal partilere olan ilginin azalmas?; bir mekn olarak dnyay? ve bir tr olarak insanl??? merkeze yerle?tiren hareketlerin (bar?? hareketleri, evreci hareketler, feminist hareketler) h?zla yay?lmas?, 1989da Do?u Blokunun k?yle birlikte dnyan?n tek merkezli olarak alg?lanmas?yla birlikte yeni kimlik meknlar?n?n olu?mas? (Robertson, 1990:27; Waters, 1995).

Gnmzde gereklik kazanm?? olan kresellik ise, 5-6 yzy?ll?k birikimsel bir srecin rndr. Bu srecin ba?lang?c? olarak, d?nsel boyutta, 15.yy ?n ba?lar?nda Bat?n?n Ortaa?dan ?k???yla birlikte birey ve insanl?k d?ncesinin geli?mesi (Robertson, 1990:26), co?rafi boyutta 15.yy ?n sonlar?nda yeni dnyan?n ke?fi (Spybey, 1996:1) maddi boyutta ise 16. yy da kapitalist dnya ekonomisinin kurulmas? (Wallerstein, 1993:148) al?nabilir.

Ekonomik Kreselle?me

Sosyal bilimler alan?nda kreselle?meyle ilgili ilk sistematik al??malar Wallersteinin The Modern World System adl? eseriyle ba?lar. Bu eserde, dnya kapitalist dnya - ekonomi taraf?ndan biimlenen bir toplumsal sistem olarak ele al?n?r ve toplumlar st bir sosyolojik zmleme yap?l?r.

Wallerstein (1993:146)a gre 16. yy dan itibaren kapitalist dnya ekonomi veya modern dnya sistemi olarak adland?rabilece?imiz zgl bir sistem Avrupada ortaya ?kt? ve 19.yy?n ikinci yar?s?nda yeryznn btn blgelerini kendi toplumsal i?blmne eklemleyinceye kadar yay?lmaya devam etti. Toplumsal i? blmnn s?n?rlar? geni?leyerek ok say?da toplumu ve kltrel alan? kapsad??? iin Wallerstein bir dnya ekonomiden bahseder. Kresel lekte ekonomik birlik sa?lanm?? olmas?na ra?men, dnya siyasi olarak btnle?ememi? veya siyasi mekn haline gelememi?tir. 20. yy da ise BMnin varl??? ile tm devletler devletleraras? sistemin bir paras? haline geldi.

Kapitalist dnya- ekonominin merkezi Avrupa oldu?u iin, bu sistemin yay?lmas? Avrupa hegemonyas?n?n yay?lmas? anlam?na gelir. Avrupa gcnn yay?lmas?, dnyan?n di?er blgelerinde yerel kltrlerin ve geleneksel ya?am biimlerinin zerinde y?k?c? etkilerde bulunmu?tur. (Giddens, 2000:199) Avrupan?n hegemonik gcnn yay?lmas?n?n en nemli iki biimi, Yeni Dnyan?n ilkel topluluklar?n?n yok edilerek Avrupal? yerle?imine a?lmas? ve Asya ve Afrikada smrgeler olu?turmak olmu?tur. 16.yy dan 1914e kadar nemli bir ekonomik birikime sahip olan Avrupa, bu birikim sayesinde ekonomik stnl?n 2. Dnya Sava??na kadar srdrebilmi?tir. Bu tarihten itibaren dnya ekonomisi ABDnin hegemonyas? alt?nda varl???n? devam ettirmektedir.

Kresel ekonominin gerekle?mesinde, hi ?phesiz kapitalistlerin krlar?n? srekli artt?rma arzusu temel srkleyici etkendir. Kapitalizmin ilk dnemlerinden beri uluslar aras? boyutta olmu?tur (Giddens, 1997:61). Waters da kresel ekonomiyi kapitalizm merkezli olarak a?klar ve gnmzn kresel ekonomisini kresel kapitalizm olarak adland?r?r. Watersa gre ekonomik kreselle?me gnmze kadar 5 a?amadan gemi?tir (Waters, 1997:76).

• Merkantil Kapitalizm ve Smrgecilik (1500-1800): Bu dnemde ok uluslu ?irketlerin ilk rnekleri ortaya ?km??t?r. Bunlar devlet te?vikiyle smrge blgelerin do?al kaynaklar?n? smrgeci lkelere aktaran imtiyazl? ?irketlerdir.
• Mte?ebbis ve Finansal Kapitalizmi (1800-1875): Mal sa?lama ve tketici pazar?n kontrolnn do?u? a?amas?d?r. Ta??mac?l?k ve alt yap? alanlar?nda finans evrelerinin byk lekli yat?r?mlar? bu dnemde gerekle?mi?tir.
• Uluslararas? Kapitalizm (1875-1945): Kaynak elde etme ve Pazar olu?turma yat?r?mlar?nda h?zl? yay?lma ve ABD merkezli uluslar aras? kartellerin byme a?amas?d?r.
• ok uluslu Kapitalizm (1945- 1960): Do?rudan d?? yat?r?mda Amerikan hkimiyetinin gerekle?ti?i ve ekonomik emperyalizm ile ok uluslu ?irketlerin h?zl? yay?ld??? dnem.
• Kresel Kapitalizm (1960 sonras?): Kaynak ve Pazar aray??? yerini yat?r?mlar?n verimli bir ?ekilde gerekle?tirilebilece?i alanlar?n aranmas?na b?rakm??t?r. Avrupa ve Japonya merkezli ok uluslu ?irketlerin say?s? ve gc h?zla artmaktad?r.

20.yy da kitlesel retim ve tketimin meydana gelmesi; sermaye, emek ve mal?n h?zl? ve gvenli ta??nabilir olmas? ve uluslar aras? anla?malar sonucu dnya pazar? yksek oranda birle?mi?; bu durum varl?k amalar? kar olan ?irketler iin byk f?rsatlar do?urmu?tur. ?irketler yat?r?mlar?n? yapmak iin art?k ulus devletlerin s?n?rlar? iinde uygun blgeler aramakla yetinmemekte tm dnyay? yat?r?m ve Pazar alan? olarak de?erlendirmektedir. Yurtsuzla?an sermayeyi kendi topraklar?na ekmek iin ulus devletler baz? a?lardan egemenliklerinden taviz vermek durumunda kalmaktad?r. Art?k baz? lkeler bir zamanlar sahip olduklar? zerkliklerini kaybetmi?tir (Hobsbawm, 1995:214).

A??r? Kreselle?meciler

Bunlar radikaller diye de an?lmaktad?rlar. Bunlara gre endstri uygarl???n?n bir rn olan ulus devlet, kreselle?me srecine paralel olarak nemini yitirmi?tir. Art?k kresel piyasa, politikan?n yerini almaktad?r; nk piyasa mekanizmas? hkmetlerden daha rasyonel al??maktad?r. Kresel piyasan?n geli?imi, toplum iinde daha yksek rasyonaliteye i?aret etmektedir. Gnmzde politikac?larla daha az ilgileniyoruz; nk hayat?m?zdaki nemlerini ve etkilerini kaybetmi?lerdir. Politikalar yerel ya da ulusal lekte hala etkili olsalar bile, kresel ekonominin hareketlerini etkileyebilecek gce sahip de?illerdir. Bu anlamda dnya lkelerinin o?unda, vatanda?lar?n politikayla daha az ilgilenmeleri ya da politikac?lar?n vatanda?lar zerinde daha ok hayal k?r?kl??? yarat?yor olmalar? kreselle?me srecinin bir sonucudur (Giddens, 1999, s.56).

Bir di?er ifadeyle a??r? kreselle?mecilere gre, piyasalar art?k devletlerden daha gldr. Devletlerin otoritesindeki bu gerileme ise, di?er kurumlar ile birliklerin ve yerel/blgesel otoritelerin artarak yayg?nla?mas? ?eklinde grlebilir. Radikal/a??r? kreselle?meciler, dnya toplumunun, geleneksel ulus devletlerin yerini almakta oldu?unu (ya da alaca??) ve yeni toplumsal rgtlenme ?ekillerinin belirmeye ba?lad??? d?ncesindedirler. Ancak bu grup iinde yer alanlar, homojen bir grnm arz etmemektedirler. rne?in neo-liberaller, devlet gc zerinde piyasan?n ve bireysel otonominin ba?ar?s?n? memnuniyetle kar??larken, ayn? grup iinde yer alan neomarksistler (ya da radikaller), a?da? kreselle?meyi, bask?c? kresel kapitalizmin temsilcisi olarak de?erlendirmektedirler. Fakat bu ideolojik yakla??mlardaki farkl?l?klara ra?men, bugn giderek artan bir biimde btnle?mi? kresel bir ekonomin mevcut oldu?una ili?kin d?nceyi de payla?maktad?rlar (Held, McGrew, Goldblatt ve Perraton., s.2-4). 

Kreselle?me Kar??tlar?

Radikal/a??r? kreselle?mecilerin tam kar??s?nda yer alan bu grup, ku?kucular olarak da an?lmaktad?r. Giddens?n (1999, s.56) deyimiyle kreselle?meye her konuda ku?kuyla yakla?maktad?rlar. Ya?ad???m?z dnyada hibir ?eyin yeni olamad???n? iddia etmektedirler. Ku?kucular, kreselle?menin gemi?ine (19. yzy?la) bakarak, o dnemde de nemli derecede para ve mal hareketinin olu?mu? oldu?unu sylemektedirler. Gnmzde hala bir ok lkenin olduka kat? bir biimde uygulad?klar? ulusal s?n?r kontrollerine kar??l?k, 19. yzy?lda insanlar?n pasaport bile kullanmad?klar?n? iddia ediyorlar. Ku?kucular, dnya ekonomisinde duvarlar?n kald?r?lmas? ynndeki gnmzde ya?anan geli?melerin, 100 y?l ncesine benzer bir duruma geri dn?ten ba?ka bir ?ey olmad???n? iddia ediyorlar. K?sacas?, kreselle?menin yeni bir sre oldu?unu kabul etmiyorlar. Herkesin bu terimle bu kadar ilgili olmas?n? zaman?n ideoloji haline gelmesine ba?l?yorlar. Onlar iin kreselle?me, refah devletini yok edecek minimal devlet ve hkmeti amalayan evrelerin s?k s?k kulland??? basit bir terimdir.

Bu grubun baz? yeleri, kreselle?meyi, kapitalizmin sava?? olmayan yeni i?leyi? mant??? ya da jeo-ekonomik emperyalizm olarak de?erlendirirken (Gerbier, s.105-116); Chomsky gibi baz? nl d?nrler de, kar pe?inde ko?an mega-i?letmelerin, totaliter kurumlar?n tiranl??? olarak nitelemi?lerdir.

Bu gruba gre kreselle?me, beklenilmeyen bir ?ey de?ildir; sadece bu sre a??r? kresellile?meciler taraf?nda abart?larak bir efsane haline getirilmi?tir. Dnya ekonomisi gemi?te oldu?undan daha az btnle?mi?tir. Bunun yan?nda ulusal hkmetler, uluslararas?la?man?n edilgen ma?durlar? de?ildirler.

Bunun yan?nda kreselle?me srecinin kar??s?nda geli?en blgeselle?me, kreselle?menin bir ara istasyonu de?il, tam aksine alternatifidir. Dnya kresel bir uygarl?k yerine, yeni anlay??lar erevesinde blnmeye do?ru gitmektedir. Kreselle?me, bir btnle?meyi de?il, farkl? kltrler, farkl? uygarl?klar ya da blgeler aras?nda yeni at??malar? beraberinde getirecektir. Yine bu grup, dnya ekonomisi ierisindeki e?itsizli?e dikkat ekiyor ve bunun dnyada neo-liberallerin dedi?i gibi, kresel bir uygarl???n do?u?undan ziyade, kktendincili?in ya da sald?rgan milliyetili?in do?u?una yol aaca??n? savunuyorlar.

Uluslar aras? boyutta ticari giri?imcilik yeni bir olgu de?il, hatta kapitalizmin ortaya ?k???ndan daha eskidir. Modern dnemden nce uzak co?rafyalar? birle?tiren nemli ticaret yollar?n?n var oldu?unu biliyoruz. Bunlar?n en nemlilerinden biri Hindistan ve ini Avrupaya ba?layan ?pek Yoludur. Rnesans dneminin ba??nda ?talyada ticaretin uluslar aras?la?mas?na katk?da bulunan nemli ticaret ve finans merkezleri bulunmaktayd?.

Modern kapitalist dnemde 17. ve 18. Yy. larda smrge blgelerin kaynaklar?n?, ?ngiltere ve Hollanda gibi merkez lkelere aktaran ve smrgeci devletler taraf?ndan bir tak?m ayr?cal?klar verilen ticaret ?irketleri mevcuttu (Waters, 1995:76; Hirst ve Thompson, 2000:45). 19.yy. ?n ikinci yar?s?ndan itibaren Avrupada ya?anan birikim bunal?m? 1910lardan itibaren de montaj hatt?n?n devreye sokularak imalat sanayinde retimin verimlile?mesi ve art???, Bat? dnyas?n?n d???nda kalan yerleri pazara dn?trme aray??lar?n? ba?latt?. Bu ayn? zamanda dnya d?? ticaretinin art??? anlam?na geliyordu.

Ekonomik kreselle?menin kayna?? ticarettir. Ticaret co?rafi olarak uzak mesafelerdeki rnleri ve m?terileri birbirine ba?larken, ayn? zamanda farkl? kltrler ve kimlikler aras?nda kar??l?kl? ba??ml?l?k biiminde bir ili?ki kurulmas?n? sa?lar. Ticaret yoluyla gerekle?tirilen uluslar tesi ili?kiler, kresel lekte hayat tarzlar?n?n ortakl??? iin f?rsatlar olu?turarak devletler aras? ili?kiler zora sokar (Waters, 1995:66). Bugn ulus a??r? ticari ?irketlerin ellerinde ok nemli bir ekonomik g bulunmaktad?r. Bu g devletlerin siyasetlerini nemli lde etkiler. Ama devletler, toprak btnl? ve ?iddet aralar?n?n kontrolne sahip oldu?u iin, ulus a??r? ?irketler ne kadar byk olurlarsa olsunlar, devletlerle rekabete giremeyecekleri alanlar bulunmaktad?r.

Sermaye ve Yat?r?mlar?n Kreselle?mesi

Ekonomik kreselle?menin en fazla ilerledi?i alan finans pazar?d?r. Son y?llarda para nakil ortamlar?nda ve maddi olmayan mallar?n retiminde nemli geli?meler ya?anmas?yla birlikte (Waters, 1995:124), gmrkler para transferinde etkisiz hale gelmi? sermaye tam anlam?yla ulusal niteli?ini kaybederek yurtsuzla?m?? ve kresel bir nitelik kazanm??t?r. ?nternet sayesinde para transferi dnya le?inde an?nda gerekle?ebilmektedir. Elektronik para sayesinde tek bir dnya imgesi gnlk gereklik haline gelmi?tir (Kobrin,1997:66). Elektronik yollarla para transferinin bir lkeden di?er bir lkeye an?nda gerekle?tirilebilir olmas?; dviz, hisse senedi ve faiz gibi yat?r?m aralar?n?n birinden di?erine an?nda dn?mlerin yap?labilmesi ulusal ekonomiler iinde ok k?sa bir sre iinde byk dalgalanmalar?n olmas?na yol amaktad?r (Scholte, 1997:439).

Kresel ?irketler ve Kresel Ekonomik Organizasyonlar

Ekonomik kreselle?menin aktrleri ok uluslu ?irketler veya ulus tesi ?irketler olarak da adland?r?lan kresel ?irketler ile uluslar aras? organizasyonlard?r.

Ekonomik kreselle?me bir tak?m korku ve umutlar? beraberinde getirmi?tir. Bu korkular?n ve umutlar?n oda?? ulus a??r? ?irketler ve ok uluslu giri?imciliktir (Waters,1995:75). Ulus devletler, bir taraftan ulus a??r? ?irketlerin kendi lkelerine yat?r?m yapmalar?n? ve kredi vermelerini sa?lamak amac?yla birbirleriyle yar?? iine girerlerken; di?er taraftan bu ?irketlerin ?karlar?n? korumak ve dnya finans piyasas?n? dzenlemek amac?yla faaliyet gsteren Dnya Bankas? ve IMF, kresel sermayenin yat?r?mlar?na uygun hale getirmek ve borlar?n geri denmesini kolayla?t?rmak iin devletleri, makro ekonomik istikrar ve yap?sal uyum programlar?n? uygulamaya zorlamaktad?r. Bu sre iinde, ulus devletlerin o?u kendilerine zg bir ekonomi politikas?n? yrtmede glk ekmekte; refah devleti uygulamalar?nda ve istihdam olu?turmada gerileme grlmekte ve ulusal kalk?nma anlay??? reel ekonomi-politik taraf?ndan d??lanmaktad?r. Bu geli?meler do?rultusunda, ekonomi ile siyaset tarihin hibir dneminde olmad??? kadar birbirinden ayr?lm?? kra odaklanm?? olan ekonomik faaliyet, siyasetin alan?n? byk lde daraltm??t?r. 1980lerden itibaren uygulanan makro ekonomik istikrar ve yap?sal uyum programlar? dnyan?n e?itli blgelerinde milyonlarca insan?n yoksulla?mas?na neden olmu?tur. Ekonomik kreselle?menin bir yznde f?rsatlar?n kreselle?mesi yer al?rken teki yznde yoksullu?un kreselle?mesi bulunmaktad?r (Chossudovsky, 1999:199).

?leti?imin Kreselle?mesi

Bugn an?nda ileti?imin kresel lekte mmkn oldu?u bir dnyada ya??yoruz. ?leti?imin kreselli?ini Harvey (1999:270)in zaman mekan s?k??mas? ve McLuhan (2001:44)?n kresel ky kavramlar? arp?c? biimde ifade etmektedir. Zaman mekan s?k??mas? telekomnikasyonun s?n?rlar?n? kald?rarak bir ie k? meydana getirdi?ini imgeler. Harvey bu kavram?, ileti?imin kreselle?mesinin yan? s?ra, ekonomik ve ekolojik kar??l?kl? ba??ml?l??? da ieren genel kreselle?meyi tan?mlamak iin de kullan?r. McLuhan?n kresel ky kavram? ise kltrel bir kayb? ifade eder. Elektronik ileti?im aralar?n?n geli?iminin dnyay? grsel bir ynelimden i?itsel bir ynelime kayd?rd???, insanlar? kltr alan?nda tembelli?e itti?i ifade edilerek, okur-yazarl???n gerileyece?i, ilkelli?e do?ru bir dn?n ya?anaca?? endi?esi i?lenir. ?leti?im alan?n?n elektronikle?mesinin tm dnyada bir e? zamanl?l??? meydana getirmesi, dnyan?n bir ky toplulu?una dn?t? d?ncesini do?urmakta ve bu durum, kltrel a?dan hakl? olarak bir kay?p gibi de?erlendirilmektedir.

Medyan?n kreselle?mesi insanlar?n zerinde kreselle?tirici duygular do?urur. Bu etki ilk olarak kitlelere ynelik gazetelerin yay?nlanmaya ba?lamas?yla ortaya ?km??t?r (Giddens, 1997:77). ?leti?im aralar?ndan yararlanabilen herkes, kendi ya?am alan?n?n s?n?rlar?n?n ok tesindeki olaylardan, sava?lardan, sevinlerden, dramlardan ve de?i?imlerden haberdar olur. Uzaklar?n ileti?im aralar?yla yak?n?m?za gelmesi olgusu yz yze konu?ma, gr?me gibi geleneksel bilgilenme kanallar?nda bir gerilemeyi; dolay?s?yla yak?n olan?n uzakla?mas? olgusunu ortaya ?kar?r. Hayat?m?za anlam atfeden odaklar ve referans evremiz geni?leyerek tm dnyaya yay?l?r.

?nternet topluluklar? gibi yeni toplumsall?k formlar?n? ortaya ?kararak, birbiriyle hi kar??la?mam??, co?rafi olarak uzak mesafelerdeki bireyler aras?nda d?nsel ve duygusal yak?n ili?kilere ortam haz?rlayarak bireyi modernli?in soyutlanm??l???ndan kurtar?p tekrar zne durumuna getirir.

Elektronik ve telsiz sistemleriyle yap?lan ileti?im, kltrel s?n?rlar?n blgesel zelli?ini ortadan kald?rm?? (Abu-Lughot, 1998:172) imge ak??? s?n?rlardan duraksamadan gemektedir. Bu ak???n yn byk lde merkezden evreye do?ru oldu?u iin emperyalizmin kt? 1960l? y?llarda yeni emperyalizmden veya kltr emperyalizminden sz edilmeye ba?lanm??t?r. Uluslar aras? dola??m halindeki kltrel rnlerin %60? Amerikan kkenlidir. Bu nedenle de kltr emperyalizmi Amerikan kltrnn hegemonik yay?lmas?n? (Touraine, 2000:14) ve ?ngilizcenin bir dnya dili haline gelmesini ifade eder. Kitle ileti?im aralar? kanal?yla yeni uluslar kltrel emperyalizmin a?lar?n?n iine yerle?tirilerek i s?n?rlar geirgen hale getirilmekte ve kolektif aktrler ve bireyler aras?nda uluslar st birlikteliklerin kurulmas? sa?lanmakta, bylece ulusal egemenli?in imknlar? zorlanmaktad?r (Waters, 1995:149).

?leti?imin kreselle?mesinin hem yerinden ?karma ve kltr emperyalizmi gibi olumsuz boyutu hem de hem de yeniden yerle?tirme ve yeni topluluklar ortaya ?karma gibi olumlu bir boyutu vard?r. Bu nedenle sonular?, ne tmden reddedilebilir ne de sorgusuz olarak kabul edilebilir niteliktedir.

Kreselle?me ve Medya

1980lere kadar hem devletin hem de zel sektrn sahip oldu?u radyo ve televizyon yay?nc?l???na egemen olan ilke kamu yarar? ilkesi olmu?tur. Yay?nc?l?ktan ulusun kamusal ve siyasi hayat?na katk?da bulunmas? ve demokrasinin btnleyicisi olmas? beklenilmekteydi. Bu anlay??la hizmet veren yay?n kurulu?lar? ve birbirinden kopuk olan vatanda?lara ulusal birlik duygusunun kazand?r?lmas?nda ulusal belle?in yarat?lmas?nda ve aktar?lmas?nda; gnlk hayatlar?nda soyutlanm?? bir biimde ya?ayan insanlarda ortak bir ya?am tarz?n?n ve kltrn yarat?lmas?nda nemli roller stlenmi?lerdir. 1980lerden itibaren yay?nc?l?k alan?nda kamu yarar? ilkesi yerini karl?l?k ilkesine b?rakm??t?r. Serbest piyasa anlay???n?n geli?mesi ve buna paralel olarak kamu hizmetlerinin zelle?tirilmesi; uydu teknolojisindeki geli?melerin s?n?r tesi yay?nc?l??? do?urmas?; teknolojinin yerel yay?nc?l??? mmkn k?lacak lde ucuzlamas?, yerel ve kltrel farkl?l?k haklar?n?n gndeme gelmesi ve somut kazan?mlar?n sa?lanmas?, yay?nc?l?k ilkesinin de?i?iminde ekonomik, hukuki ve teknolojik alanlarda ilk akla gelebilecek etkenlerdir. Art?k yay?nc?l?k alan?nda ulusal kltr ve kimlik endi?esine medya piyasas?n?n karl?l???n? ve geli?imini engelleyecek faktr olarak bak?lmaktad?r. Medya ?irketlerinin kar oran? ula?m?? oldu?u izler kitle ile do?rudan orant?l? oldu?u iin, yay?nlar?n hem co?rafi olarak geni?lemesi hem de yo?unla?mas? hedeflenmektedir. Bu nedenle ulusal topluluklar?n eski s?n?rlar? ve engellerin y?k?lmas? art?k zorunludur ve bu s?n?rlar, ticari stratejinin yeniden rgtlenmesinin nndeki keyfi irrasyonel engeller olarak grlmektedir (Morley ve Robins, 1997:30).

Medyan?n bu ?ekilde ulusal s?n?rlar? a?arak kreselle?mesi k?sa bir sre iinde ?u sonular? do?urmu?tur:

• Tketim ve kitle kltrnn yay?lmas?,
• Kltr emperyalizmi endi?esi,
• Ya?am tarzlar?n?n kreselle?mesi,
• Ulusal kltr ve kimli?in zay?flamas?,
• Avrupa kimli?i gibi ulus st blgesel kimlikler,
• Kresel kltr at??malar?.

Kresel kitle kltr, kltrel retimin modern aralar?n?n ve dil s?n?rlar?n? kolayca geebilen grntnn egemenli?indedir. Popler hayat?n, e?lencenin yeniden in?as?na do?rudan kat?lan grsel ve grafik sanatlar?n her trl mdahalesinin egemenli?indedir. Kresel kitle kltrnn ba?l?ca rne?i uydu televizyonu olu?turmaktad?r.

Uydu yay?nc?l???n?n ba?lamas?yla birlikte yay?nc?l?kta kamu hizmeti anlay??? nosyonu bir anda tarihe ayk?r? hale gelerek yerini karl?l?k anlay???na b?rakm??t?r.Uydu televizyonculu?u dil engelini a?mak iin grsel temsili n plana ?kar?r. Kresel kitle kltrnn en belirgin zellikleri Bat? merkezli olu?u ve dilinin ?ngilizce olu?u ile kendine zg trde?le?tirme biimine sahip olmas?d?r.

Kltr emperyalizmi sylemlerini hakl?la?t?ran en nemli geli?me ise kresel ileti?imin geli?mesi ile yerel kltr sanayinin retiminde nemli dzeyde grlen gerilemelerdir. Egemen lkelerde retilen filmlerin, programlar?n kalitesi ile rne?in bir 3.dnya lkesinde retilenlerin aras?ndaki byk orans?zl?k birok lkede sektr retim yapamayacak duruma getirmi?tir.

Global medya yenidnya dzeninin serbest piyasadaki finans gcnn yan? s?ra en nemli arac?d?r. Kreselle?menin en ate?li avukat? olan global medyan?n as?l amac? her trl yerel, blgesel, ulusal de?er yarg?lar?na kar?? ?karak serbest piyasa ve sermayenin egemenli?ini ngren yeni dnya dzeni ideolojisinin bir propoganda arac? olmakt?r (Girgin, 2002:36).

Kreselle?me ?phesiz dnya ap?nda ekonomik alanda geli?memi? lkelerin aleyhine bymeyi h?zland?rmakta medya sektr de toplumun di?er kurumlar? ile kresel kltrn yarat?lmas?nda geli?mi? Bat? dnyas?na hizmet etmektedir. Bat? merkezli kresel kitle kltrnn ynlendirici g kaynaklar? da bat?n?n ilerlemi? teknolojisi, tekelci sermaye, bat?l? toplumlar?n ya?am tarz? ve grselli?i olmaktad?r (At?lgan, 244).

KAYNAKA

ABU-LUGHOD J, Kreselle?me zerine Tart??malarda Gevezeli?in tesine Gemek, ev: H.Yolsal, Bilim ve Sanat, Ankara-1998.

ATILGAN S, Kreselle?me ve Gnmzde Medya Sektr, Marmara ?leti?im Dergisi.

BAUMAN Z, Kreselle?me: Toplumsal Sonular?, ev:A.Y?lmaz, Ayr?nt? Yay?nlar?, ?stanbul-1999.

CHOSSUDOVSKY M, Yoksullu?un Kreselle?mesi, ev:N.Domani, ?stanbul-1999.

GERBIER B, Kapitalizmin Bugnk A?amas? Olarak Jeo-Ekonomik Emperyalizm, Piyasa Efsanesinin k?, Der: F.Ba?kaya, topya Yay?nlar?, Ankara-1999.

GIDDENS A, Modernli?in Sonular?, ev: E.Ku?dil, Ayr?nt? Yay?nlar?, ?stanbul-1997.

GIDDENS A, Modernity and Self-Identity, Cambridge, Polity Pres.

GIDDENS A, Tarihsel Materyalizmin a?da? Ele?tirisi, ev:.Tatl?can, Paradigma Y, ?stanbul-2000.

G?RG?N A, Uluslararas? ?leti?im, Der Y, ?stanbul-2002.

HARVEY D, Postmodernli?in Durumu, ev:S.Savran, Metis Y, 2.Bask?, ?stanbul-1999.

HELD D, McGREW A, Global Transformations: Politics, Economics and Cultures, Polity Press. Chamridge-1999.

HIRST P, THOMPSON G, Kreselle?me Sorgulan?yor, ev:.Erdem, Dost Y, ANKARA-2000.

HOBSBAWM E.J, Milletler ve Milliyetilik, ev:O.Ak?nhay, Ayr?nt? Y, ?stanbul-1995.

KADIO?LU Z, Kresel Medya Sermayesinin Hareketlili?i ve Trk Medyas?na Etkileri, Marmara nv, Doktora Tezi, ?stanbul-2001.

KOBRIN S.J, Electronic Cash and the End of National Markets, Foreign Policy, No:107.

MCLUHAN M, Gutenberg Galaksisi, ev:G.Gven, Yap? Kredi Yay?nlar?, ?stanbul-2001.

MORLEY D, ROBINS K, Kimlik Meknlar?, ev:E.Zeybeko?lu, Ayr?nt? Y, ?stanbul-1997.

ROBERTSON R, Kreselle?me; Toplum Kuram? ve Kresel Kltr, ev:H.Yolsal, Bilim ve Sanat, Ankara-1999.

ROBERTSON R, Mapping the Global Condition, Global Culture, Ed. BY.M, Featherstone, London-1990.

SCHOLTE J, Global Capitalism and the State, International Affairs, vol.73, No 3.

SPYBEY T, Globalization and World Society, Cambridge-1996.

TOPUZ H, ALEMDAR K, Bas?nda Tekelle?meler, ?LAD Y, ?stanbul-1999.

TOURAINE A, Birlikte Ya?ayabilecek miyiz?, ev: O. Kunal, Yap? Kredi Y, ?stanbul-2000.

WALLERSTEIN I, Halkl?l???n ?n?as?; Irk?l?k, Milliyetilik ve Etniklik, ev: N.kten, Metis Y, ?stanbul-1993.