DO. DR. NECLA MORA - MAKALE
Kreselle?me srecinde teki ile ayn?la?ma, tektiple?me, kendine ve kendi kltrne yabanc?la?may? gerekli k?lmaktad?r. Kendine ait de?erler, kresel pazar?n hizmetine sunuldu?unda yapay, tektip, zgnl?n yitirmi? olmaktad?r. Dolay?s?yla kltr endstrisi, tketime ynelik ii bo?alt?lm??, yapay kltrel rnlerle kitleleri tketim bombard?man?na tutarak, zihinsel fonksiyonlar? olumsuz etkilemekte, d?np sorgulamayan, demokratik tepkilerini gsteremeyen edilgen, kolay ynetilen kitleler yaratmaktad?r.
*****
MEDYA KRESELLE?ME VE K?ML?K
Necla MORA
Giri?
Serge Latouche (1993: 30-35)a gre, Bat?n?n kolonisi olmaktan yasal anlamda kurtulan nc Dnya lkeleri gerek anlamda zgrlklerini kazanm?? de?illerdir. Bat?n?n soyut egemenli?i art?k simgesel glere dayal?d?r. Bu egemenli?in yeni aralar?, bilim, teknik, ekonomi ve bu sre zarf?nda kazand?klar? geli?me de?erleridir. Bat? sistemi, bir btn olarak alg?lan?r, bilimsel dnya gr?, teknik mhendislik ve dinsel trenler bu btnn paralar?d?r. nc Dnya lkeleri Bat?n?n kolonisi olduklar? iin Bat? ile zde?le?erek onun de?erlerini, ya?am tarzlar?n? benimsemek zorunda kalm??lard?r. Bat?, kolonile?tirme hareketlerine en cra k?elere kadar ula?arak btn blgelerin ekonomik yap?lar?n? altst etmi?tir. Btn halklar dnya pazar?n?n i?leyi?inden etkilenerek kresel i?blmne kat?lm??lard?r. Pazar talepleri, rekabet ortam?, a?k ?iddet ve ileti?im teknolojilerinin geli?mesiyle kresel ileti?im a??n?n kurulmas? geleneksel retim ve tketim modellerinin ortadan kalkmas?na ve tm dnyay? birle?tiren tek bir dnya pazar?n?n egemen olmas?na neden olmu?tur. Bat?n?n bak?? a?s?yla de?erlendirilen haberler, dizi, film, kitap mzik benzeri kltrel rnlerle Bat? ya?am tarz? nc Dnya lkelerinin kltrel dokusunu etkileyerek Pazar yaratm??t?r. Zaten amalanan talep olu?turarak Pazar yaratmakt?r. Ayr?ca kresel sermayenin ok ucuza reterek dnya pazar?na sundu?u bu rnler nc Dnya lkelerinin retimini olumsuz etkilemi?tir. Bu lkeler, kresel sermayenin Pazar? olmalar?n?n yan?nda, Bat?n?n retimini bu lkelere kayd?rmas? nedeniyle hem ucuz insan gc olarak kresel sermayeye hizmet etmekte, hem de enerji ve do?al kaynaklar? bu lkeler taraf?ndan kullan?lmaktad?r. Bunun yan?nda evre kirlenmesi nedeniyle su, toprak ve di?er do?al ya?am kaynaklar? da e?itli zararlar grmektedir. Kresel sermaye ise, buradan elde etti?i kr? kendi lkesine aktarmaktad?r. al??mada literatr taramas? yap?larak konu tart???lacak, medya, tketim kltr ve kltrel de?i?imle ili?kilendirilerek kreselle?menin nc Dnya lkelerinin geli?mesi a?s?ndan olumsuz ynleri vurgulanarak, olumlu anlamda neler yap?labilece?i konusunda neriler geli?tiilmeye al???lacakt?r.
Kltrel Emperyalizm
Dnyada yakla??k 3500 szel ve 500 kadar yaz?l? dil bulunmas?na ra?men, bas?l? malzemenin te ikisinden fazlas?n?n ?ngilizce, Almanca, ?spanyolca ve Frans?zca yay?mlanmas?n?n kltrel emperyalizmin nemli gstergelerinden biri oldu?u sylenebilir (Tomlinson,1999: 27-30). Dillerin bu tahakkm, hem uluslar?n dnyaya seslerini duyurabilmeleri a?s?ndan, hem de kltrel emperyalizm ba?lam?nda de?erlendirilebilir.
Serbest Pazar ve serbest ak?? doktrinini benimseyen Bat?l? lkeler, kresel ileti?im ak???n?n modernle?meye ve kalk?nmaya katk? sa?layaca??n? savunmalar?na ra?men, durumun ileri srlenden tamamen farkl? geli?ti?i grlr (Ulu, 2003: 105, 111). Bu uygulama Gney Amerika ve nc Dnya lkelerini eski emperyal glere borlu ve ba??ml? k?lan farkl? bir kolonicilik trn ortaya ?karm??t?r. Kltrel emperyalizm, belirli bir kltrel grubun retti?i kltrel rnlerin bir ba?ka kltrel grup taraf?ndan tketilmesi anlam?na gelir. Dolay?s?yla ili?kide tek ynllk ve gruplar aras? e?itsizlik sz konusu oldu?undan bu durum, sosyal, siyasal ve ekonomik etkilerinin oldu?unu gsterir. Bylece lkeler aras?nda ekonomik ve siyasal bak?mdan var olan ba??ml?l?k, kltrel emperyalizm ile desteklenerek geli?mektedir. Modernle?me ve az geli?me birbiriyle etkile?im halinde birbirini besleyerek yeniden reten bir yap?ya brnr. rne?in nc Dnya lkeleri hem kitle ileti?im aralar?n? hem de bunlar?n ieri?ini sat?n almak zorunda olduklar?ndan ekonomik ve kltrel anlamda ba??ml? ve etki alt?nda kalmaya devam etmektedir.
Kltrel emperyalizm ba?lam?nda geli?tirilen bir gr? olan medya emperyalizmi, kitle ileti?im aralar?n?n mlkiyeti, yap?s?, da??t?m? ve ieri?inin ba?ka lkelerdeki ?kar gruplar?n?n etkisi ve denetimi alt?nda olmas? ile ortaya ?kan bir durum olarak tan?mlanabilir.
Kreselle?me
?inde bulundu?umuz a?a siyasal, sosyal ve ekonomik a?dan egemen olan sistem kreselle?me, dnya genelinde Pazar ve retimi birle?tiren okuluslu ?irketlerin, rne ve hizmete dayal? ticaretin yan?nda, sermaye ak???, para ve finansal kaynaklar?n dola??m?n? da iine alan bir yap?lanmad?r. Bu yap?lanmada topluma ait karar alma sreleri halktan yal?tarak pazar?n yetkisi dhilinde i?letilir. Bylece kresel medya ve ileti?imin deste?iyle kresel kapitalizm geli?ir. ABDnin temellendirdi?i okuluslu ?irketler kresel medya ve ileti?im sektrnde egemen g durumundad?r (Robert W. McChesney, 2003: 7-9). John Tomlinson, kltrel emperyalizmi kresel kltrel gcn da??l?m?n?n, yan?nda, dnyan?n Amerikanla?ma, bat?l?la?ma, kltrel homojenle?me sylemini temsil etti?ini belirtir (2007: 226-227).
Di?er yandan kreselle?me, her alanda mesafenin nemini kaybetti?i siyasal, ekonomik, sosyal ve kltrel alanlarda dnyan?n daha ok btnle?mesidir. Diyalektik bir zellik gsteren, z?t e?ilimleri de ieren bir geli?medir. Kresel sermaye, yerel sermayeler arac?l???yla di?er ekonomik sekinlerin i?birli?i iinde girece?i piyasaya tutunarak geli?ir. Zamanla onlar? k?smen iine alarak yerel piyasada yerle?ir. Bu konuda Zeitgeist Addendum (Peter Joseph, 2008) adl? belgeselde, insan?n sosyal kurumlar?n biimlendirdi?i dnyaya do?du?u ve dnya nimetlerinin % 40?n?n dnya nfusunun % 1i taraf?ndan tketildi?i, % 99unun ise % 60l?k k?sm?n? payla?mak zorunda oldu?u belirtilir.
Dolay?s?yla krizlerin asl?nda kendilerine ?kar sa?lamak isteyenler taraf?ndan di?er insanlar?n zarar grmesine ald?rmadan e?itli yollarla ve zellikle medya arac?l???yla toplumu ynlendirmesi, olaylar? ynetmesiyle zihinlerimizde yarat?lan krizler oldu?u vurgulan?r. Paray? kontrol eden her ?eyi kontrol eder, anlay???yla insanlar, tketime ynlendirilerek borland?r?lmakta, borlar?n? deyebilmek iin itaat ederek al??t?r?lmaktad?r. Bor ve buna uygulanan faiz, uluslar aras? boyutta da toplumlar? klele?tirmek iin kullan?lan bir silaht?r. ?nsanlar btn gn bu borlar? deyebilmek ve gerekli bar?nma, beslenme ihtiyalar?n? sa?layabilmek iin al???r. Ak?am evine dnd?nde medya zerinden yine tketime ynlendiren ve alg?lamas? kreltilen, zihni buland?r?lan insanlar, drtlerini kam?layan, baya??, basit enformasyon bombard?man?na tutulurlar. Film ve dizilerde zendirici ya?am tarzlar?, tatiller, marka giysiler, e?lence ortamlar? ve bunlar? sa?lama olana??, tketici kredileriyle bankalar taraf?ndan verilmektedir. Bylece borlanma ve bu borlar? demek iin cretli kleler olarak al??ma k?s?rdngs srp gitmektedir. Bankalar ve bunlar?n destekledikleri ?irketlerle hkmetler toplumun gerek efendileri konumundad?r. Bu efendili?i srdrmek iin Dnya Bankas?, uluslar aras? Para Fonu (IMF) gibi aralardan yararlan?l?r. John Perkinse gre, bu smr dzeninin kresel boyutunda, silah ve bor aralar?ndan yararlan?l?r. Uluslar aras? ba?lamda yukar?dakine benzer bir siyaset izlenerek uygun lkeler seilir. Dnya Bankas? ve benzeri kurulu?lardan bu lkeye kredi sa?lan?r. Ancak gerek anlamda para hibir zaman bu lkeye girmez, bunun yerine para, bu lkelerde yap?lacak birtak?m projelere aktar?l?r. Dolay?s?yla bu krediden kendi lkelerinin ?irketleri ile borlanan lkelerin st dzey yneticileri kr sa?lar, kredi verilen lke ise, byk bor yk alt?na girer (Joseph, 2008). Bylece bu lkeler borlar?n? deyebilmek iin sahip olduklar? do?al kaynaklar?n? ve krl? ?irketlerini zelle?tirmeye aarak ok ucuza bu lkelerin hizmetine sunmak zorunda kal?rlar.
Dolay?s?yla gnmz toplumlar?, al??mak, seyretmek ve tketmek geninde ya?ayarak kresel sisteme hizmet etmektedir. Kresel anlamda btn dnyada bulunan ve standart hizmet veren McDonald fast food i?letme zinciri, kreselle?me iin bir semboldr. Dnya genelinde insanlar?n tm ihtiyalar?n?n, beklentilerinin Pazar ko?ullar?nda kar??lanmas?, dnyan?n McDonaldla?t?rmas? olarak ele al?nabilir.
George Ritzer (1998)e gre, toplumun McDonaldla?t?r?lmas?, restoran, e?itim, i?, sa?l?k, seyahat, e?lence, spor, aile, politika, do?um ve lm olmak zere ya?am?n tm alanlar?n? kapsayan tketime ynelik bir mdahaledir. ?nsanlar kendilerine cazip bir biimde sunulan bu kolayla?t?r?lm?? hizmetleri tketirken kendilerinden baz? dnler verirler. McDonaldla?t?rma topluma, verimlilik, hesaplanabilirlik, rn standardizasyonu, denetim olana?? sunar. Bu standardizasyonu sa?lama yolu, malzemeden rne, al??anlar?n m?teri ile konu?aca?? szcklere var?ncaya kadar belirli kli?elerle belirlenmesiyle sa?lan?r. al??anlar? insani tepkilerden uzakla?t?ran, adeta robotla?t?ran bir uygulamad?r. M?teriler a?s?ndan ise, hizmetin mekanik bir biimde al?narak zaman kazan?lmas?d?r. Medya taraf?ndan h?rsl? tketiciler olmaya programlanan insanlar, zellikle ocuklar ve genler, kresel sermayenin denetimine ve etkisine a?kt?r. Kresel sermaye, insanla ilgili olan her ?eye el atarak onu kendi pazar? iin bir tketim nesnesi haline getirir. rne?in, her kltre ait yiyecek fast food olarak dnyan?n her yerinde haz?r olarak tketime sunulur. Ayr?ca McDonaldla?t?rma insani her faaliyetin iine girmi?tir. Bunlar, e?itli tatil paketleri, sperm ve yumurta bankas?, ta??y?c? anneler, teknoloji yard?m?yla hamilelik, istenilen cinsiyette ocuk sahibi olma seenekleri, do?um paketleri, cenaze treni paketleri vb olarak s?ralanabilir. Ritzere gre, McDonaldla?t?rma, toplumu giderek bu sistemi yneten bir avu liderin denetiminde olan Weberyan anlamda demir bir kafese dn?trebilir. Hatta ileri a?amada sistemin onlar? da denetler hale gelmesi olas?d?r (1998: 209-210).
Sonu
Kreselle?me, kapitalizmin kresel anlamda yay?lmas?d?r. Kreselle?me ile pazarlar ulusst kresel sermayelerin tekelleri alt?na girmi?tir. Kreselle?me ile dnya zerinde kltrel homojenle?tirme yarat?lmaya al???lmaktad?r. Kltr, Amerikan men?eli olarak kitleselle?mekte, tektiple?mekte ve yapayla?maktad?r. Bilinen her alanda tektiple?me getirerek dura?anla?maktad?r. Bu durum zellikle nc Dnya lkeleri a?s?ndan olumsuz olmaktad?r. nk sadece ucuza sunuldu?u iin tketen, retime kat?lmayan bu lkeler nce kltrel daha sonra ekonomik emperyalizme u?ramaktad?r. ok uluslu ?irketler, yerel kltrlere tutunarak ve onlar?n zgn kltrel de?erlerini de kitleselle?tirerek kendi pazar?na katmaktad?r. Dolay?s?yla bu a?dan kreselle?me, emperyalizmin farkl? bir uygulamas?d?r.
Kreselle?me srecinde teki ile ayn?la?ma, tektiple?me, kendine ve kendi kltrne yabanc?la?may? gerekli k?lmaktad?r. Kendine ait de?erler, kresel pazar?n hizmetine sunuldu?unda yapay, tektip, zgnl?n yitirmi? olmaktad?r. Dolay?s?yla kltr endstrisi, tketime ynelik ii bo?alt?lm??, yapay kltrel rnlerle kitleleri tketim bombard?man?na tutarak, zihinsel fonksiyonlar? olumsuz etkilemekte, d?np sorgulamayan, demokratik tepkilerini gsteremeyen edilgen, kolay ynetilen kitleler yaratmaktad?r.
Kreselle?me, co?rafi anlamda sabit meknlarda, teknolojinin sa?lad??? ileti?im a?lar? sayesinde i ie ve geirgen bir dnya yaratm??t?r. Ancak bu olanak gc elinde bulunduran lkelerin denetim ve engellemelerine a?kt?r. Dolay?s?yla tketmek geli?mi?lik dzeyinin belirleyicisi olmamaktad?r. Bilimi ve teknolojiyi retmek bu konuda emperyalist ili?kileri engelleme a?s?ndan gereklidir.
Kaynaka
Makaleler
McChesney, Robert W. (2003), Kresel ?leti?imin Politik Ekonomisi, Kapitalizm ve Enformasyon a??, (Der. Robert W. Mc Chesney, Ellen Meissins Wood, John Bellamy Foster), Ankara: Epos Yay?nlar?, ss. 7
Tomlinson, John, Kreselle?me ve Kltrel Emperyalizm, Kltr Sosyolojisi, (Der. Kksal Alver ve Necmettin Do?an), Ankara: Hece yay?nlar?, 2007, ss. 225-226, 233.
Kitaplar
Latouche, Serge (1993), Dnyan?n Bat?l?la?mas?, ?stanbul: Ayr?nt? Yay?nlar?.
Ritzer, George (1998), Toplumun McDonaldla?t?r?lmas?, ?stanbul: Ayr?nt? Yay?nlar?.
Tomlinson, John (1999), Kltrel Emperyalizm, ?stanbul: Ayr?nt? Yay?nlar?.
Ulu, Gniz (2003), Kreselle?en Medya: ?ktidar Ve Mcadele Alan?, ?stanbul: Anahtar Kitaplar Yay?nevi.