Sabah ve ATV'nin eski sahibi Din Bilgin Taraf Gazetesi'nden Ne?e Dzel'e verdi?i rportajda tarihi itiraflarda bulundu. ??te sat?r ba?lar?...
-Askeri ele?tiremiyorduk ama siyasilerle kavga ediyorduk. Bas?n yle glendi ki, hkmet pazarl?klar? yapt?. Bakan atad?. O dnemde bas?n askerle ittifak kurmu?tu.
-Erol Bey, Asil Nadire, Beni de sat?n al. Ama benim fiyat?m 12 s?f?rl? dedi. Sonra Ba?bakana dnd, Sen de arac?l?k yap. Seime gidiyorsun. Para laz?m olur dedi.
-ATVye bantlar geliyordu. Ve Ali K?rca ekrana ?k?yor, birdenbire ses tonunu de?i?tiriyordu. Ekrandan sama sapan yaz?lar ak?yordu. Ben bunlara kar??yd?m.
TARAF GAZETES?'NDE YAYINLANAN SYLE??...
NE?E DZEL: Ba?bakan geenlerde gazete patronlar?na seslenen tuhaf bir konu?ma yapt?. Gazete patronlar?na, yazarlar?na neler yazmalar? gerekti?ini sylemelerini, laf dinlemeyenleri de i?ten atmalar?n? ?tledi. Ba?bakanlarla gazete patronlar?n?n ili?kileri nas?ld?r? Erdo?an?n a?ka yapt??? bu tr ynlendirmeleri yapar m? bizde hep ba?bakanlar?
D?N B?LG?N:Trkiyedeki btn ba?bakanlar?n, gazetelerden, gazete sahiplerinden ve gazete yazarlar?ndan ?ikyetleri olmu?tur. Bu ?ikyetler, ynlendirmeler yeni de?il. Yeni olan, ?imdiki ba?bakan?n ok daha a?k szl olmas?. ?ikyetini a?ka sylyor. Gazete sahiplerini dkkn sahibine, yazarlar? da tezghtara benzetmesi biraz a??r ka?yor ama pek de haks?z de?il. Maalesef bu szlerinde gerek pay? var.
Siz Sabah?n patronuyken, ba?bakanlarla yazarlar konusunda gr?tnz m hi?
Hay?r. Sadece rahmetli zal, Gngr Mengiyi sevmezdi. Bunu ima ederdi, byle bir tak?nt?s? vard?. Ama Turgut Bey bana hibir zaman Gngr Mengiye yaz? yazd?rma diye bir ?ey sylemedi.
Ya Demirel? O kimi sevmezdi?
En usta politikac? o oldu?u iin, sevmedi?ini belli etmezdi. Size bir anekdot anlatay?m. Eskiden gazete patronlar?n?n en byk problemi k??t ithalat?yd?. Hkmetler, ara s?ra k??da fon koyarlar, gmrk vergilerini ykseltirlerdi. Bu yzden Gazete Sahipleri Sendikas? olarak bizler de s?k s?k ba?bakanlarla konu?maya Ankaraya giderdik. Bir defas?nda, Ayd?n Do?an sendika ba?kan?, ben de yard?mc?s? olarak, gene Ankaraya gittik. Ben bir ?eyi tuttururum ve devaml? sylerim.
O dnemde ne sylyordunuz?
O s?rada da, Gazete sahipleri ba?bakanlarla memleket meselelerini konu?abilirler ama asla akeli i?ler konu?mamal?lar diye bir laf tutturmu?tum. O ziyarette, bunu Sleyman Beye de syledim.
Demirel ne cevap verdi?
S?rt?ma ?yle bir vurdu, Din, akeli konularda mzakere etmek iin sen bu kap?dan daha oook gireceksin dedi. Hakl? da ?kt?. Ben sadece gazete sahibi olarak kalamad?m. Gazetecilik d???nda i?lere de girdim. Oysa, gazete sahipleri ba?bakanlarla akeli i?ler konu?mamal?lar diyebilmek iin benim siyaseti kar??s?nda gl olmam ve sadece gazetecilik yapmam laz?md?.
Ba?bakanlar uyarmad? dediniz. Yazarlar konusunda sizi uyaran siyasetiler oldu mu?
Hay?r. Siyasiler bize de?il, biz siyasilere kar?? babalan?yorduk, onlarla ters d?ebiliyorduk. Devlete ise asla kar?? gelemiyorduk.
Niye?
Gazetecilik d???nda bir i?iniz yoksa hkmetleri rahata ele?tirebilirdiniz, onlarla kavga da edebilirdiniz. Ama asker a??rl?kl? brokrasiyi ele?tirmek kolay i? de?ildi. Mesela H?ncal orduevleriyle ilgili bir ?ey yazd???nda Genelkurmaydan telefon gelirdi ama... Siyasetilerle ilgili bir ?ey yaz?ld???nda onlardan bir uyar? gelmezdi. Bas?na kar??mak istemediklerinden de?il, kar??acak gleri olmad???ndan bu byleydi. Hatta benim o gnlerde, asker, yarg? ve bas?ndan olu?an ayakl? g dengesi diye bir teorim vard?. lkede gerek gler bunlard?. Hkmetler ise yle arada oyun oynayan unsurlard?.
Sistem gerekten byle mi al???yordu?
Bas?n mali olarak glenince, sistem byle oldu. ?yle anlatay?m. 1960lara kadar bas?n?n en byk geliri kamudan gelen resm ilanlard?. Daha sonra ortaya byk tirajl? gazeteler ?kt?. Trkiye ekonomisi bydke gazetelerin zel ilanlar? artt? ve bas?n, hkmetlerin etkisinden kurtuldu. Bylece bas?n, byk bas?n oldu. Demokratik bir lkede olmas? gerekenden ok daha gl bir yere oturdu. Neredeyse drdnc g olup, hkmet devirecek, bakan de?i?tirecek gce ula?t?.
Bas?n hkmet de kurdu de?il mi?
Evet, bakan tayin etti. Bir ara bas?n o kadar gl hale geldi ki, kimin hkmete girece?i kimin girmeyece?i pazarl?klar?n? yapar oldu.
Bas?n ba?bakan tayin etti mi hi?
28 ?ubata bakarsan?z, sonuta o da oldu. Hrriyet Grubu ile bizim Sabah Grubu aras?nda byk rekabet vard?. Promosyon kavgas? ya?an?yordu. Tencereler, ansiklopediler da??t?l?yordu. Onlar?n tenceresi, bizim tencere, onlar?n televizyonu bizim televizyon derken onlar?n ba?bakan? bizim ba?bakana kadar vard? i?. Hrriyet Mesut Y?lmaza, biz Tansu illere destek verdik.
Kim kazand??
Sonuta onlar kazand?. Ama o arada da bas?nda byk bir rme ba?lad?. Bas?ndaki bozulma kontrol edilemez hal alm??t?.
28 ?ubat darbesiyle Mesut Y?lmaz ba?bakan oldu. 28 ?ubat? Sabah Grubu da destekledi. Bas?ndaki rmeyi niye durdurmad?n?z? Yoksa fark?nda m? de?ildiniz?
Fark?nda olmamak mmkn de?ildi. Ama bir yanda konformizm, bir yanda gcn ?ehveti vard?. Medya o dnemde, bu lkede hi olmad??? kadar gl oldu. Hem asker glendi, hem medya. Hkmetler ise ok zay?ft?. Medya o dnemde askerle ve yarg?yla ittifak yapt?. Bu ittifak, hkmetler kar??s?nda bas?na sahip olmamas? gereken bir gc verdi. ?u da var tabii... Bugn gryoruz ki, maniplasyonlar da do?rusu ustaca yap?lm??. 27 May?s, 12 Mart, 12 Eyll gibi 28 ?ubat da bir darbe sreciydi. Bir de o s?rada farkl? bir dnyada ya??yorduk. ?slami ak?mlara son derece ters bak?yorduk.
Sabah Grubundaki tek tek yazarlar?n kar?? ?kt??? gibi Trkiyede medya 28 ?ubat darbesine kar?? ?kamaz m?yd?? 28 ?ubat dneminde siz patrondunuz. Medya kar?? ?ksayd?, bu lkede darbe yap?labilir miydi?
Medya 28 ?ubatta kar?? ?kabilirdi ama ok zordu bu. Ba??na 50 tane bela gelebilirdi. Tehditler vard?. Siyasi cinayetleri biliyorsunuz. ATVye bantlar geliyordu. Bizim Ali K?rca ekrana ?k?yor, birden ses tonunu de?i?tiriyordu. Ve fonda sama sapan yaz?lar ekrandan ak?yordu. Ben bunlara ?iddetle kar??yd?m ve kar?? oldu?umu da sylyordum, bunun kavgas?n? yap?yordum ama... Bir sre sonra gazete sahibi olarak, Sabah Grubunun bir numaras? olarak benim de pek fazla gcm olmamaya ba?lad?. Gcm kaybettim, szm gememeye ba?lad?. Bir ba?ka g oda?? geldi gazeteye hkim oldu sanki. Ayr?ca...
Evet...
?zmirde Yeni As?r son derece demokrat, liberal ve Bat?l? bir gazeteydi. Ben, Sabah? ?stanbula tepeden inme empoze ettim. Sabah? ?karan ekibin o?u sol gelenekten geliyordu. O tarihte bizim Trkiyedeki sol gelenek de daha ok devleti, ulusalc?, yabanc? d?man?yd?.
Siz hangi gr?teydiniz?
Ben ise zala hayrand?m. Ben kendimi demokrat farz ediyordum. Ba?ka bir gazete yapmak, lkenin ykselen de?erlerine destek olmak istiyordum. Ama ?stanbulda buldu?um kadro buydu. Baz? arkada?lar? ikna ettim ama... Benim ?zmirden getirdi?im demokrat liberal genler onlarda yoktu. Maalesef 28 ?ubat dneminde eski hastal?klar? uyand?. ?imdi bunlar? syleyip btn kabahati onlara yklyor de?ilim. Ben stten ?km?? ak ka??k de?ilim... Zaman iinde ok de?i?tim tabii. ?imdi eskisine gre ok daha demokrat?m. Eskiden kendimi demokrat farz ediyordum.
Asker vesayete kar?? ?kmadan, 28 ?ubata kar?? durmadan kendinizi nas?l demokrat farz edebiliyordunuz?
O tarihte norm oydu. Askere kar?? ?k?lm?yordu ve kar?? ?kmak d?nlmyordu bile. Trkiyede birok milat vard?r. Bu milatlardan biri de Taraf?n yay?n hayat?na ba?lamas?d?r. Taraf Trkiyede pek ok ?eyi de?i?tirdi. Mesela Trkiyenin insaf llerini de?i?tirdi. Bugn Taraf ta Nabi Ya?c?y? zevkle okuyorsunuz. Adam, komnist olarak y?llarca Trkiyenin en mahsurlu adam? say?lm??. Bas?n?n da katk?s?yla, de?erlerini yaz?k etmi? bir lke buras?. Bu, beni zyor ?imdi.
Askerlerden size hi yazarlarla ilgili uyar? geldi mi?
Evet geldi. Trkiye 28 ?ubat srecinde ok sevimsiz gnler geirdi. evik Birle yard?mc?s? Erol zkasnak?n Genelkurmay davetleri ba?lad?. Ben birka?na gittim. Bir defas?nda Erol zkasnak?n elinde Din bas?n? diye bir liste vard?. Bu listede yazarlar? klasifiye edip de?erlendirmi?ti.
Sizden be?enmedikleri yazarlar? atman?z? m? istediler?
O kadar a?k sylemediler ama... O tarihte Sabah Grubunda en ok k?zd?klar? yazar etin Altand?. Bunlar, yazarlar?n yaz?lar?n? kesip, st kademede dola??ma sokuyorlard?. Bu yaz?lar?n alt?na, yan?na ?kt?lar yap?p, Bu yazar ?unu yaz?yor, byle demek istiyor diye notlar d?yorlard?. Hatta ben, Siz gazeteyi byle mi okursunuz? Gazete byle okunmaz ki. Gazete ?yle arkan?za yaslan?p keyifle okunan bir ?eydir dedim.
O dnemde generallerle ili?kileriniz nas?ld??
yle tan???kl?klar?m yoktu. nk ben yle Ankaraya gidip gelen bir gazete sahibi de?ildim. Genelkurmaydan bize ?u tarihte gel diye davetler oldu. Byle drtbe? defa bazen genel yay?n mdryle, bazen o?lumla, bazen de tek ba??ma Genelkurmaya gittim.
Yay?n politikalar?n?zdan dolay? hi size kar??mak istedikleri oldu mu?
?uras? a?k. Bas?n? etkileme niyetleri elbette vard?. Ama ne istediklerini a?ka belirtmiyorlard? da, nelerden ho?lan?p nelerden ho?lanmad?klar?n? sylyorlard?. Bu arada gzel bir yemek yedirip bizi gnderiyorlard?. Kafalar?na takt?klar? ?ey irtica ve blnme tehdidiydi. Bir de itiraf etmeliyim, benim o tarihte anlay???m biraz k?tt?. Genelkurmaya gitti?imizde, onlara, Askerlerin asker konularda konu?malar? laz?m. Siyasete kat?lmamalar? laz?m diye abuk sabuk laflar da ediyordum.
Generallerden sert szler duydunuz mu?
Hay?r, kibard?lar. Tek duydu?um sert ?ey, 12 Eyllde oldu. 12 Eyll sonras?nda, gazete sahipleri olarak ankayaya Evren Pa?an?n huzuruna a??r?ld?k. Konsey yeleri de oradayd?. Kara Kuvvetleri pa?as?yla, Jandarma pa?as?, rahmetli Nadir Nadiyi ok fena ha?lad?lar herkesin nnde. Deh?ete d?m?tm. Ya?l? adama, tehditvr ok sert laflar ettiler. Zaten hemen sonra da Cumhuriyeti kapatt?lar.
Peki, gazetenizin yneticileri, generallerden sert szler ve uyar?lar duydular m??
Yazarlarla ilgili mutlaka uyar?lar gelmi?tir ama gazete yneticilerine sert szler edildi?ini zannetmiyorum. Do?rusu ?u ki, Sabah, onlara ters gelen bir yay?n yapacak bir gazete de?ildi. And? s?ras?nda Trkiyede de?ildim. Cengiz andar bir yaz?yla cevap vermek istemi?. ??in ba??ndaki ki?i yaz?s?n? koymam??. Cengiz benim ?ahsi dostumdu. Bu ok ok zld?m bir ?eydir. Biz maalesef o tarihlerde rnek olabilecek bir demokrasi mcadelesi vermedik. Tam tersine davrand?k.
Siyasetilerden hi tehdit ald?n?z m??
Hay?r. Gazete d???nda i?i olmayan medya, siyasetilerden ekinmezdi. Sadece asker brokrasiden ekinirdi. ?imdi ise hem askerden hem de siyasetiden ekiniyorlar. nk tek parti iktidar? nedeniyle ?imdi siyasetiler bir miktar daha gl. Benim uzun y?llar gazete d???nda bir i?im yoktu. Dolay?s?yla ben siyasetilerden ekinmezdim. Ama byk sanayi ve mali ?irketleri olan medya patronlar? siyasetilerden mutlaka ekinirlerdi.
Bir ba?bakan gazete patronuna k?zd???nda onu cezaland?rabilir mi?
Tabii. Gene bir anekdotla cevap vereyim. Erol Simavi Hrriyetin sahibiydi. Turgut Bey taraf?ndan ?stanbulda orduevine davet edildik. Sohbet iyi ba?lad? ama sonra nc gazete sahibi olarak Asil Nadir de geldi. O gelince tuhaf bir hava oldu. Erol Beyle Asil Nadir aras?nda, Turgut Beyle Semra Han?m?n nnde bir at??ma ba?lad?. Ben, Erol Beyin yan?nda oturuyordum. Onu biraz tahrik ettim ama sonra ben de korktum ve sesimi kestim.
Niye korktunuz?
Erol Bey biraz ikiliydi ve Asil Nadirin bas?ndaki byk transferlerinden bahsediyordu. Ona, Hrriyeti kastederek, Beni de al. Ama benim fiyat?m 12 s?f?rl? dedi. Sonra Ba?bakana dnd, Sen de arac?l?k yap. Yak?nda seime gidiyorsun. Sana para laz?m olur dedi.
Turgut Beye Sen de komisyonunu al diyor...
Ben korktum. Erol Beyi asansre ektim. Bizi burada tutuklayacaklar dedim. Turgut Bey hibir ?ey sylemedi ve neyse gece bitti ve biz beraber ?kt?k. Ertesi sabah benim gene Erol Simaviyle i?im vard?. Cenajansta Nail Keelinin brosunda bulu?tuk. Tam konu?maya ba?layaca??z, saat dokuzu eyrek gee sekreterim arad?. Ba?bakan sizinle konu?mak istiyor dedi. Turgut Bey, Din neydi o halin. Neydi o terbiyesizlik dedi ve ben Say?n Ba?bakan?m diye araya girdike bana da ba??rmaya ba?lad? ve Erol Beye demedi?ini b?rakmad?.
Sonra ne oldu?
Aradan 20-25 dakika geti ki, gazeteden telefonla haber verdiler. K??t ithaline yzde 10 fon konulmu?. Byle bir ceza vermi?ti Turgut Bey. Ben ona bay?l?rd?m. ok tontondu. Hiddetini de ?iddetini de severdim. ?imdiki ba?bakanda da o hali seziyorum. Sinirlenebiliyor. Onun da insan? reaksiyonlar? var. Sleyman Bey, k?z?yor mu k?zm?yor mu belli de?ildi.
Sizin siyasetiye bak???n?z nas?ld? o dnemde?
Bir defas?nda, Tiyatronun sahibi biziz. Siz sonuta aktrlersiniz. Siz, gelir ve gidersiniz gibisinden kstah laflar etti?imi hat?rl?yorum.
Bunu kime sylediniz ve ne cevap ald?n?z?
Mesut Y?lmaza sylemi?tim. Sonra da hesab?m? grdler zaten.
Medya, geli?mi? dnyada bizdeki gibi midir?
Medya orada da ok byk g, ama onlar, gl olduklar? kadar da kamuoyuna kar?? sorumlular. Bat?daki gazete sahiplerinin, ellerindeki gc ktye kullanmak ak?llar?ndan gemiyor. Ayr?ca onlar medya d???nda bir i? de yapm?yorlar. Sadece medya i?i yap?yorlar. Yoksa, ba?ka i?e kar??t?klar?nda onlarda da bozulma, rme ba?l?yor. Mesela medya patronu Murdock... Medya d???nda i? yapmasa da kt bir rnek olu?turuyor. nk dnya ap?nda, de?i?ik lkelerde ve farkl? rejimlerde medya yat?r?mlar? yap?yor ve oralardaki hkmetlerle iyi geinmek zorunda kal?yor.
Trkiyede bir gazete, sadece gazetecilik yaparak ayakta kalabilir mi?
Kalabilir. Bizim aile, gazetecili?in d???nda hibir i? yapmam??t?. Ben Yeni As?rdan ok iyi paralar kazand?m. O paralarla ?stanbula gelip Sabah? ?kard?m. Sadece gazetecilik yaparak Trkiyenin en fazla vergi veren ilk elli ?irketi aras?na girdi Sabah. Ama 1995ten sonra Trkiyede neredeyse bir ganimet payla??m? ya?anmaya ba?lad?.
Tam ne ya?and??
Diyelim ki enerji da??t?m ihalesi verilecek. Birini ?hlas, birini Erol Aksoyun Show TVsi, birini de bir ba?ka medya kurulu?u al?yordu. Trkiyede durum byle garip bir hale gelmi?ti. Bizim gazetenin yneticileri, o payla??mdan pay almamaktan rahats?zlard?. Habire, Patron ?u i?i yapal?m, bu i?i yapal?m diyorlard?. Ben epey direndim. 1995-97 y?llard? aras?nda ekonominin ?ekli de?i?ti ve her medya kurulu?unun bir tane bankas? oldu.
Sonu ne oldu?
Sabah?n hkmetlerle parasal ili?kilere girme hikyesi i?te o dnemde ba?lad?. Banka sahibi oldu?unuz zaman ister istemez parasal ili?kileriniz oluyor ve zgrl?nz kalm?yor. Zaten bizde de gazetecilik yle bitti.