GAZETELER K?M?N MALI?
Milliyet ve Vatan'?n sat?lmas? zerine Milliyet pazar? Hasan Cemal'in "Bizi bozdolab? fabrikas? gibi satt?lar" ?eklinde yazmas? yeni bir tart??ma ba?latm??t?. Gazeteler kimin mal?? Yavuz Baydar Sabah'taki yaz?s?nda bu konuyu tart??m??...
Gazeteler Kimin Mal??
Son gazete sat??lar?n?n tetikledi?i tart??ma, gazetecilik mesle?ine sahip ?kmak iin ok nemli bir f?rsat olu?turmakta
Bir gazetenin gerek sahibi kim?
Patronlar m?, gazeteciler mi?
Okurlar m??
Hangisi?
SABAH'la yaz?l? bas?n kulvar?nda yar??an Milliyet ve Vatan'?n sat?lmas? ard?ndan, meslek duayenlerinden Hasan Cemal'in "Gazete, fabrika, banka" ba?l?kl? yaz?s? (26 Nisan, Milliyet) bu sorular? yeniden gndeme ta??d?.
Gerekten de ok nemli sorulard?r bunlar. nemi ?uradand?r:
Medya i?i, herhangi bir ticari faaliyet de?ildir. Bu sektre egemen olmas? gereken meslek -gazetecilik, habercilik, yorumculuk- 'kamu yarar?' ve 'editoryal ba??ms?zl?k' gibi iki temel kavramla hayat bulur.
Ne yaz?k ki tart??ma yayg?nla?mad?, birka k?e yazar?n?n katk?lar?yla s?n?rl? kald?. Daha fazla say?daki di?erleri ise k?elerini "yeni patronlar"a a?k veya gizli vg ve sayg? mesajlar? sunmaya ay?rd?lar. Adet ve al??kanl?k a??r bast?, 'byle gelmi? byle gidecek' zihniyeti yeniden zuhur etti.
Nedenlerini anlamak da zor de?il: Trkiye'de bugn gazeteciyi korkutan esas ?ey, yasalar veya adli uygulamalar de?ildir. Gazeteci bu lkede her zaman yasak? yasalara kafa tutmu?, risk alm??t?r. Esas korku, yazd?klar?, izdikleri, bast?klar? nedeniyle kovulmak, kap? nne konmak korkusudur.
Bugn "iktidar bask?s? nedeniyle otosansr uyguluyorum" diyen meslekta?lar var. A?k konu?mak gerekirse, bu bir "yalanda ya?ama" ifadesidir. Ony?llard?r sektrde sistemik bir hal alan "patron tasarrufu" olgusunun son rneklerini, gazetesiyle ili?i?i kesilen Cneyt lsever ve k?esi kapat?lan Tufan Tren rneklerinde, "ynetim tasarrufu" rne?ini de Andrew Finkel olay?nda grdk. Bunlar?n her biri fikir e?itlili?i ve o?ulculuk ilkelerine darbeydi, zcyd.
Gnmz Trkiye'sinde bir numaral? "sansr" ve "otosansr" nedeni, i?te bu rneklerin i?aret etti?i "i?imi kaybederim" korkusudur. Adresi do?ru grmek gerekir: hal byleyken sorumlulu?u siyasi iktidara atmak, bir ka??t?r, yaland?r.
lkemizin nde gelen "kafa avc?lar?", yani her sektre orta veya st dzey vas?fl? insan bulan "headhunter"lara gre, Trkiye'deki en problemli sektr, tart??maya yer b?rakmayacak ?ekilde, medyad?r.
Her sektr gzleyen bu uzmanlar, problemin esas sebebinin, medya sahiplerinin gazetecilere ait olmas? gereken bir alana gn be gn mdahale etmesi ve bu "mzmin" davran???n gazetecilerce normal kabul edilmesi oldu?unu sylemektedirler.
Bu durum, haberciye "istenmeyen haberleri yapmama", editrlere "istenen haberi zorla koyma veya istenmeyen haberi zorla ?kartma", k?e yazarlar?na "istenmeyen konulara girmeme veya patron ?karlar? ynnde tetikilik yapma" tavsiyesi veya uyar?s? olarak anla??lmaktad?r. Ba?ta Do?an olmak zere gemi?te byk medya patronlar?n?n i?ten ?karma, k?e yazar? atma prati?ine bak?l?rsa; hatta yalan haberi ortaya ?karmak gibi grevini yapan bir ombudsman?n (bu k?e yazar?n?n) s?rf bu nedenle i?inden oldu?u hat?rlan?rsa, bu "tavsiye"nin etkisi gayet iyi anla??labilir.
Bu ortamda ayr?ca insan kayna?? kalitesi, mesle?e hakimiyet, vas?f ve ehliyet gibi zellikler de ikinci plana at?lmaktad?r.
Hasan Cemal'in yazd??? gibi, "gazete farkl? bir i?yeri", ve "gazeteyi gazeteciler yapar".
Bu, "gazetede gazetecili?in meslek kurallar? i?ler" demektir. Gazetenin editoryal ilkelerine, patronun medya-d??? i? ?karlar?, bu ?karlar iin iktidar odaklar?yla kurdu?u ili?kiler etki etmemelidir.
Oysa, bunlara aral?kl? olarak yeni rnekler eklenmektedir. Geti?imiz -drt haftan?n gazetelerine bak?ld???nda, medya sahipli?inin editoryal yap?lara etki etmekte oldu?una dair okurda gl izlenimler b?rakan haberler ba? sayfalarda dikkat ekmekteydi. Bu haberlere yans?yan dil ve anlat?m da sorunlar? art?rmaktad?r.
Ba?taki soruya geri dnelim:
Esas sahip kim?
Gazetecili?in kendine zg kurallar? olan, sayg?n bir meslek oldu?una inan?yorsak, okurlar?n - bu k?eye yans?d??? gibi - gazetelerine gven ihtiyac? ya?ad???n? biliyorsak, patronlar kadar bu iki kesimin de gazete sahibi oldu?unu kabul etmemiz gerekir.
'Editoryal ba??ms?zl?k' ok mu nemli? Evet, yle. Hafta iinde konuyla ilgili ayd?nlat?c? yaz?s?nda ?ahin Alpay (30 Nisan, Zaman) ?u noktalara dikkatimizi ekiyor:
"Yurtta?lar?n siyasi konularda sa?l?kl? tercihler yapabilmeleri iin, do?ru haber ve gvenilir bilgiye; olaylar?n ard?ndaki gere?i ayd?nlatmaya ynelik, nitelikli yorumlara ula?abilmeleri gerekir."
"Siyasi, iktisadi, idari ve kltrel g sahiplerinin hukuka ve ahlaka uygun davran?p davranmad?klar?n?n denetlenmesinde en byk rol medyaya d?er." "
niversiteler iin akademik zerklik ne ise, medya iin editoryal ba??ms?zl?k da odur. Gazetelerin meslekle ilgili ynetimi gazetecilere ait olmal?d?r."
"Gazete ?karmak, buzdolab? retmeye benzemez. Medya patronlu?u demokratik sorumluluk ykler. Patronlar ellerindeki medyay? teki alanlardaki ticari ?karlar?n? geli?tirmek ya da reklamlar?n? yapmak iin kullanamaz."
"Gazeteciler meslek ilke ve ahlak?n? iselle?tirmeli, bunlar? gerek devlete gerekse patronlara kar?? korumak iin rgtlenmeli ve dayan??ma iinde olmal?d?r."
Yani, ancak patronaj ve editoryal taraf? duvarla ayr?lm??, yolsuzluklara bula?mam??, iktidar odaklar?na muhta kalmayan, demokrasiyi iselle?tirmi? bir medya halk gznde inand?r?c?, kal?c? olabilir.
Peki, ne yapmal??
Alpay'?n nerileriyle noktalayal?m: "Trkiye'de patronlar?n ellerindeki medyay? hkmetlerle patronaj ili?kileri amac?yla kulland?klar? bilindi?inden, RTK Kanunu'nda mlkiyet s?n?rlamas? ve kamu ihalelerine girme yasa?? vard?. Ne var ki DMG'nin (Do?an Medya Grubu, yb)) son koalisyon hkmeti zerinde kurdu?u bask? sonucunda s?n?rlama gev?etildi?i gibi, kamu ihalelerine girme yasa?? da kald?r?ld?. Evet, AB'nin rekabet mevzuat?nda medya patronlar?na ne mlkiyet s?n?rlamas?, ne apraz mlkiyet, ne de kamu ihalelerine girme yasa?? var. Ama bunlar?n hepsi Trkiye gibi, demokrasiyi yerle?tirme mcadelesi iinde olan bir lke iin kesinlikle gereklidir."