Medya Derne?i ve ICFJ i?birli?iyle 25-27 Ocak 2011 tarihleri aras?nda TRT Harbiye Radyoevinde dzenlenmi? olan Uluslararas? Medya Eti?i Atlye al??mas?nda belirlenen gazetecilik etik ilkeleri son halini ald?.
Gazeteci Alper Grm?, Indiana niversitesi gazetecilik profesr Sherry Ricciardi ve USA Today gazetesi eski yneticisi Frank Folwell?n e?itmenli?ini yapt??? atlye al??mas?na Trk bas?n?n?n e?itli kurumlar?ndan ve ?ehirlerinden yakla??k 25 gazeteci kat?lm??t?. Gazetecilerin 3 gnlk atlye al??mas? sresince belirledikleri etik ilkeler e?itmenler taraf?ndan tekrar dzenlenip sadele?tirildi.
Pozitif bir dil kullanmaya zen gsterilen meslek ilkelerinde do?ruluk, tarafs?zl?k, ba??ms?zl?k, haber kaynaklar? ile ili?kiler, isimsiz kaynaklar?n kullan?m?, haber h?rs?zl???, grsel malzeme kullan?m?, zel hayat, ayr?mc?l?k, nefret sylemi, aldatma ve ?kar at??mas? konular?nda gazetecilere yol gsterici neriler yap?l?yor.
Ayr?ca de?i?en gazetecilik ko?ullar? gz nne al?narak son dnemde giderek yayg?nla?an blog yaz?m? ve gazetecilerin sosyal medya kullan?m? ile ilgili etik kurallar da vurgulan?yor.
Medya Derne?i, gazeteciler taraf?ndan belirlenmi? bu ilkelerin uygulanmas?n?n Trkiyedeki gazetecilik standartlar?n?n ykseltilmesinde nemli bir ad?m oldu?una inanmaktad?r.
Trkiyeli Gazeteciler ?in Etik ?lkeler
Giri?
Biz Trkiyeli gazeteciler olarak bilgiyi toplama, haberle?tirme ve yorumlama konusunda drst, adil ve cesur olmak gerekti?ine inan?yoruz. Ba??ms?z davranmay? ve kamuoyunun bilme hakk? d???nda hibir ?kara hizmet etmemeyi savunuyoruz. Kaynaklar?m?za, konu etti?imiz ?ah?slara ve meslekta?lar?m?za sayg?l? davranmay? ve hesap verebilmeyi temel ilke ediniyoruz.
Gazeteciler s?fat?yla yapt???m?z mesainin ayr?mc?l?k ve d?manl?ktan ar?nm?? olaca??n?; haks?zl??a, maniplasyona, tektiple?tirmeye veya nefret sylemine yol amayaca??n?; haberi yorumdan ay?rmak konusunda byk dikkat gsterece?imizi taahht ediyoruz.
Ancak bu temel gazetecilik ilkelerine ba?l? kalarak lkemizdeki gazetecili?in itibar?n? ve kalitesini koruyabilir ve art?rabiliriz. Ba?l?ca motivasyonumuz habercilikteki hatalar?m?z? asgariye indirmek ve gnn haberlerini Trkiye kamuoyuna adil, dengeli ve do?ru ?ekilde aktarmakt?r.
Buna ek olarak, gazetecilik eti?ine ayk?r? uygulamalar?n yapt?r?mlarla kar??lanmas? gerekti?ine de inan?yoruz.
Biz Trkiyeli gazeteciler a?a??daki etik kodlara ve mesle?imize dair yol gsterici ilkelere ba?l? kalmay? taahht ediyoruz:
Gere?i aramak ve bildirmek
Zarar? en aza indirmek
Ba??ms?z davranmak
Hesap verebilmek
Gereklik ve Do?ruluk
Gazeteciler bilgiyi toplama, haberle?tirme ve yorumlama konusunda drst, adil ve cesur davranmal?d?r. Kamuoyuna hizmet en ba?ta gelen amalar? olmal?d?r.
Gere?i eksiksiz ve yal?n bir ?ekilde yans?tmak gazetecinin temel grevidir. Bilgileri net bir ?ekilde ortaya koymal?, soru i?aretlerine, kafa kar???kl???na ve maniplasyona yol aabilecek mu?lakl?ktan uzak durmal?y?z.
Bunu ba?armak iin gazeteciler ?unlar? yapmal?d?r:
Btn kaynaklardan eline ula?an bilginin do?rulu?unu s?namal?d?r. Haberlerde kullanmak zere elde etti?i yaz?l?, dijital, grsel ve i?itsel belgelerin orijinalli?inden emin olmal?d?r.
Bilgiyi, belgeleri ve iddialar?, sanki haberin konusuyla ilk kez kar??la??yormu? gibi titizlikle gzden geirmelidir.
Bilgiyi tam olarak do?rulayam?yorsa, sorumlu oldu?u editre dan??mal? ve ?u sorulara cevap aramal?d?r: a) Bilgi, kamuoyunun bilmesi a?s?ndan ne kadar nem ta??maktad?r? b) Haberin, konu etti?i ?ah?slar a?s?ndan olas? sonular? nelerdir? c) Zarar nas?l asgariye indirilebilir? d) Elimizde ne gibi alternatifler var?
Habere konu olan ki?iler aranmal?, onlara haberdeki iddialara cevap verme f?rsat? tan?nmal?d?r. Haberde sz edilen bireyler, kurumlar ve yerler hakk?nda teyit edebildi?imiz bilgiyi do?ru ve ayr?nt?l? bir ?ekilde aktarmak konusunda dikkatli olmal?y?z.
Gazeteci bu gerekleri uygularken ?u hususlara dikkat etmelidir:
- Gere?e ula?abilmek iin elindeki tm imknlar? kullanmal?, alternatifleri de?erlendirmelidir.
- Bilhassa hassas meseleleri ele al?rken, haberin gvenilirli?ine zarar verebilecek olas? davalara veya yalanlamalara kar?? korunmak iin rportajlarda ses kay?t cihaz? kullanmay? d?nmelidir. Bu durumda gazetecilerin kaynaklar?na, szlerinin kaydedildi?ini sylemesi gerekir. Gizli ses kay?tlar?, rportaj yap?lanlar?n izni olmaks?z?n daimi ?ekilde kullan?lmamal?d?r. Haberin gvenilirli?ini sa?lamak iin televizyon kameralar? da kullan?labilir.
- Haberin odak noktas?n? ynlendirmekte ?kar? olabilecek kurumlardan veya bireylerden gelen bilgiye ku?kuyla yakla?mal?d?r. Haberi kendi lehine sapt?rabilecek veya kar??tlar?n? kt gsterebilecek bilgi veren kaynaklar?n amalar?n? daima sorgulamal?d?r.
Tarafs?zl?k ve Adil Olmak
Trkiyedeki medya al??anlar? herhangi bir siyasi partinin veya zel ?kar evresinin szcl? roln stlenmemeli veya bunlara a?k destek vermemelidir. Buna, bir parti veya siyasi hareket ad?na konu?malar yapmak da dahildir.
Haber yaparken tarafs?z ve adil kalmal?; siyasi, toplumsal veya ekonomik ideolojilerin gemi?te ya?anan, halihaz?rda vuku bulan ya da gelecekte gerekle?mesi ihtimal dahilinde olan at??malar?nda taraf olmamal?d?r.
Bir gazeteci belgeleri toplama, rportaj yapma ve haberi haz?rlama esnas?nda tm ki?isel fikirlerini, ideolojisini ve yorumlar?n? ask?ya almal? ve tarafs?zl???n? korumal?d?r.
Bunu ba?armak iin gazeteciler ?unlar? yapmal?d?r:
- Haberde konu edilen btn taraflar?n ifade zgrl?ne sayg? gstermeli ve adil olmak ve tarafs?zl?k ad?na gr?lerine haberde yer vermelidir.
- Ki?ileri veya gruplar? hedef haline getirmemelidir.
- Habere konu olan ki?i ya da kurumlara ekonomik ba?l?l?k durumlar?nda bile (szgelimi haberde sz edilen ki?i veya kurumlardan elde edilen reklam geliri) haberin tarafs?zl???n? sa?lamak iin tm olas? alternatifleri de?erlendirmelidir.
Ba??ms?zl?k
Gazeteciler kamuoyunun bilme hakk?ndan ba?ka hibir zel ?kara ba?l? olmamal?d?r. Gerek veya yle alg?lanabilecek ?kar at??malar?ndan ka?nmal? ve drstlkten taviz verebilecek veya gvenilirliklerine halel getirebilecek ili?kilerden ve faaliyetlerden uzak durmal?d?r.
Yay?n kurulu?lar? devletten, zel ?kar evrelerinden ve siyasi partilerden ba??ms?z olmal?d?r. Kamuoyu, siyasi, ticari ya da ki?isel ?karlar?n kurulu?un yay?n politikas? zerinde herhangi bir etkisinin olmad???na inanmal?d?r.
Gazeteciler, toplumdaki di?er insanlar gibi, kuvvetli siyasi ve ideolojik gr?lere sahip olsalar da, bu gr?ler habercilik srelerine dahil olmamal?d?r. Ki?isel fikirlerin veya siyasi inanlar?n haberlerde yeri yoktur. Gazeteciler yazd?klar?n?n fikir veya yorum oldu?unu, olgulara dayal? haberlerle kar??t?r?lmamas? iin, net bir ?ekilde belirtmelidir.
Reklam verenlere veya zel ?karlara iltimas geilmemeli ve onlar?n haberleri etkilemesine izin verilmemelidir.
Gazeteciler iltimas, hediye veya para iin bilgi vermeyi neren kaynaklardan uzak durmal?d?r.
Kaynaklar?n Kullan?m?
Kaynaklar konusunda gazeteciler ?u hususlara dikkat gstermelidir:
- Kaynakla ili?kisinde, habercinin veya al??t??? haber kurulu?unun gvenilirli?ini zay?flatacak hibir ?kar at??mas? olmad???ndan emin olmal?d?r.
- Kaynakla aras?nda hesab?n? veremeyece?i herhangi bir maddi ba? kurmamaya zen gstermelidir.
- Kaynaktan edindi?i iddialar?n do?rulu?undan emin olmal?d?r. Kayna??n kamuoyunun gznde gvenilir olup olmad???na bakmaks?z?n, bu iddialar? destekleyecek belgeler istemelidir.
?simsiz Kaynaklar?n Kullan?m?
Gazeteciler isim kullanmama sz vermeden nce kaynaklar?n amalar?n? daima sorgulamal?d?r. Bilgi kar??l???nda herhangi bir sz verirken, bunun hangi ko?ullara ba?l? oldu?unu a?ka belirtti?inden emin olmal?d?r. Bir kez ismi sakl? tutma sz verdi?inde, o sz tutmal?d?r.
Trkiyede isimsiz kaynaklara dayanan haberler yay?nlamak al??kanl?k haline gelmi?tir; bu tr haberler s?k s?k bilginin maniplasyonuna ve kan?tlanmam?? iddialara veya sylentilere yol amaktad?r. Etik ilkeler uyar?nca, zel ko?ullar olmad??? srece, btn kaynaklar?n ismi verilmelidir.
Byle bir durumda, haber kurulu?unun yneticileri ile tart???lmal? ve kayna??n isminin niye sakland???na dair bilgi kamuoyu ile payla??lmal?d?r.
Gazeteciler editrleriyle veya sorumlu olduklar? ki?ilerle ?u hususlar? gzden geirmelidir:
a) Kayna??n verdi?i bilgiler onu ya da yak?nlar?n? hayati tehlikelerle ya da toplumsal sorunlarla ba? ba?a b?rak?yor mu?
b) Verilen haber kamuoyunu ne lde ilgilendiriyor? Haber nemli mi ve ciddi bir etkisi var m??
c) Kayna??n, iddialar?n? destekleyecek belgeleri var m??
d) Kayna??n bu bilgiyi vermekteki amac? ne?
e) Kayna??n isimsiz kalmas?, haberin gvenilirli?ini zedeler mi?
Kayna??n isminin saklanmas? konusunda karar al?n?rsa, istendi?i takdirde gazeteciler kayna??n kimli?ini editrne a?klamal?d?r. Editr ve haberci, ismi saklama taahhdn yerine getirmelidir.
Kayna?? bilinmeyen bilgi ve belgelerin de?erlendirilmesinde ?pheci davran?lmal? ve orijinal olup olmad?klar? titizlikle soru?turulmal?d?r.
Do?ru olmayabilece?i bilinen bir haberin yay?nlanmas? karar?nda, haber di?er medya kurulu?lar?na s?zd?r?lm?? olsa bile, mesleki rekabet faktr belirleyici bir faktr olmamal?d?r. Gnmzn rekabeti medya piyasas?nda bile karar verirken gzetilmesi gereken faktrler do?ruluk ve hakikat olmal?d?r.
Yntemlerden biri, haberi, bilginin orijinalli?ini sorgulayan ve bilginin nereden geldi?i ve niye yay?nland???na dair bak?? a?s? sa?layan bir blmle birlikte yay?nlamak olabilir.
Haber h?rs?zl??? / ?ntihal
?ntihalle ilgili kural basittir: Yapmay?n.
Haberlerimizde herhangi bir ba?ka mecradan (internet, gazete, televizyon, radyo, kitap ya da dergi) al?nt? yap?larak kullan?lan zgn ifade, slup ve fikirlerin kayna?? mutlaka belirtilmelidir. Kaynak gsterme ilkesi haber ajans? havuzlar?ndan al?nan haberler iin de geerlidir. Haber h?rs?zl??? internetle birlikte iyice yayg?nla?t??? iin, ne oldu?unu anlamak ve tan?mlamak her zamankinden daha nemlidir.
Bilgi h?rs?zl???: Ba?ka bir muhabirin elde etti?i bilgiyi ya da yapt??? haberi kaynak gstermeden kullanmakt?r.
slup h?rs?zl???: Bir muhabir, bir haberi yarat?c? ve al???lmad?k bir tarzda yazar ve bir ba?ka muhabir kendi haberinde bu haberden pasajlar kopyalarsa, slup h?rs?zl??? yapm?? olur.
Fikir h?rs?zl???: Bir gazeteci, k?e yazar? veya haber analisti, yaz?s?nda veya haberinde bir meseleyle ilgili yeni bir fikir veya teori ortaya atar ve ba?ka bir gazeteci bu fikri, kayna??na at?fta bulunmadan kopyalarsa fikir h?rs?zl??? yapm?? olur.
Grsel Malzeme Kullan?m?
Foto?raflar? ve grsel malzemeleri reten gazeteciler al??malar?nda yksek etik standartlara riayet etmekle ykmldr. Grsel malzemenin sunumunda do?ru ve kapsay?c? olmal?, grselleri, yeni dijital teknolojilerle maniple etmenin ayart?c?l???na kar?? koymal?d?r. Sorulacak kilit soru ?udur: Bu grsel, foto?raflad???m?z sahneyi veya olay? do?ru yans?t?yor mu?
Kullan?lan grnt ve foto?raflar ki?i mahremiyetine sayg?l? olmal? ve gazeteciler haberlerine dahil ettikleri foto?raflar? ve grsel malzemeleri seerken adil olmaya azami dikkat gstermelidir.
?u hususlara dikkat gsterilmelidir:
- Foto?raf ekimleri rahats?zl?k vermeyen ve ?iddet kurbanlar?n?n veya hayatta kalanlar?n ac?lar?n? de?meyen bir mesafeden yap?lmal?d?r. Trajediden etkilenenlerin zel yas ve ac? anlar?nda duyarl? davran?lmal?d?r.
- Kullan?lan grsel malzemeler gere?i oldu?u gibi yans?tmal?d?r. Kamuoyu, dijital olarak de?i?tirilmi? grsel malzemelerle ve bilhassa bu malzemelere ekleme veya ?karma yap?lmak suretiyle maniple edilmemelidir. Grnt kalitesini art?rmak iin yap?lacak teknik mdahaleler bu kuraldan mstesnad?r.
- ocuklar?n, cinsel taciz ve su kurbanlar?n?n, travmatik olay kurbanlar?n?n foto?raflar?n?n veya grntlerinin al?nmas? ve kullan?lmas? konusunda daha fazla hassasiyet gsterilmelidir.
- Gazeteci grsel malzemelere konu olan herkese sayg? ve drstlkle davran?lmal?d?r. Foto?raf?lar savunmas?z ki?ileri ele al?rken zel dikkat gstermeli ve su veya trajedi kurbanlar?na merhametle yakla?mal?d?r. ?erdi?i ki?ilere ac? verebilecek bir foto?raf? ya da grnty kullanman?n gerekli olup olmad???n? ve bunlar? hangi motivasyonla kullanmak istedi?ini sorgulamal?d?r. Foto?raflar? ve grsel malzemeleri kullanman?n olas? sonular?n? gzden geirmelidir.
- Foto?raf alt? yaz?lar? foto?rafta sunulan gerekli?i ifade etmelidir.
- Ar?iv grnts kullan?m?nda dikkat ve hassasiyet gsterilmeli, trajedinin veya travman?n an?lar?n? canland?rman?n hayatta kalanlara ve genel olarak kamuoyuna ac? verebilece?i unutulmamal?d?r. E?er foto?raf? kullanmak iin iyi bir gazetecilik sebebi varsa (szgelimi trajik bir olay?n y?ldnm) tarihi verilmeli ve ba?l?klar? a?k konulmal?d?r.
zel Hayat
- Bilgi toplama ve haber yapma srecinde meslek ilkeleri ak?ldan ?kar?lmamal? ve gazetecilik konumunun bize zel hayat? ihlal etme hakk? vermedi?i hibir zaman unutulmamal?d?r.
Bu nedenle haber pe?inde ko?arken, bir ki?inin mahremiyetini ihlal etme tehlikesi ortaya ?kt???nda, Bu haberi yapmam?z?n amac? nedir? Ayn? ?ey benim ba??ma gelse ne hissederdim? Bu haber kamu yarar?na gerekten hizmet ediyor mu? gibi sorular? kendimize sormal?y?z.
Cinsel su ma?durlar? ve ocuk zanl?lar?n kimliklerinin a?klanmas? konusunda byk dikkat gsterilmelidir.
Ayr?mc?l?k ve Nefret Sylemi
Haberler hibir ?ekilde k??k?rt?c? veya ayr?mc? bir dil kullanmamal?d?r. Do?rudan haberle ilgili olmad?ka gazeteciler bir ki?iyi veya bir grubu dili, inanc?, ?rk?, toplumsal cinsiyeti, cinsel kimli?i veya toplumsal s?n?f? ile tan?mlamamal?d?r.
Medya kurulu?lar? herhangi trde nefret sylemini veya ayr?mc? grntleri yay?nlarken azami dikkat gstermelidir. Ama bu son derece hassas bir meseledir: Olaylar? aktarmak gazetecilerin grevidir. Nefret eylemlerini grmezden geldi?imizde, kimsenin tepki gsterme, k?nama veya farkl? bir bak?? a?s? ortaya koyma f?rsat? olmayacakt?r.
Gazeteciler, sald?rgan gr?leri aktarma grevlerine ba?l? kalmay? srdrrken zarar? en aza indirebilecek seenekler bulmal?d?r. Takipilerine, byk resmi anlamalar?n? sa?layacak bilgiyi vermelidirler. Medyan?n, bunun niye nefret sylemi oldu?u ve niye bir haberde kullan?ld???n? anlamas? iin kamuoyuna yard?mc? olmas? nemlidir. Di?er bir deyi?le, kamuoyuna ba?lam? da sunma sorumlulu?umuz vard?r.
Bu yzden nefret suu ieren ifadelerin veya di?er malzemelerin kullan?lmas?na, ancak haber de?eri oldu?una hkmedildi?inde, bir meseleye veya olaya ???k tuttu?unda ve kamusal yarar sz konusu oldu?unda izin verilebilir.
Aldatma
Btn geleneksel habercilik yntemleri tkenmedi?i ve kamuoyu a?s?ndan hayati nem ta??yan bir bilgi elde edilemedi?i srece, gizli ses veya grnt kayd? gibi yntemleri kullanmaktan ka?nmak gerekir. Elde edilmeye al???lan bilgi, aldatma ynteminin kullan?lmas?n? (szgelimi bir habercinin takma isim kullanarak kendisini gizlemesi) hakl? gsterecek kadar byk nem ta??mal?d?r.
nemli bir bilgi elde etmek iin aldatma yntemi kullan?ld??? takdirde, haber kurulu?u kamuoyu da dahil, ilgili btn taraflara aldatman?n niteli?ini ve sebebini a?ka sylemelidir.
Bu noktada nemli bir kural: Aldatma yoluyla if?a edilen bilgi sayesinde nlenen zarar, bizzat aldatma eyleminin neden oldu?u zarara bask?n ?kmal?d?r.
Gazeteciler aldatman?n aldat?lanlar a?s?ndan (uzun ve k?sa vadeli) sonular?n?, gazetecili?in gvenilirli?i ve misyonu a?s?ndan etkisini veya aldatma yoluna ba?vurman?n sebebini tartmal?d?r.
?kar at??mas?
Gazeteciler, topluma kar?? ta??d?klar? byk sorumluluktan dolay?, gerek veya alg? dzeyinde ?kar at??mas? yaratan durumlara kar?? bilhassa dikkatli olmal?d?r. Gazeteciler a?a??da say?lan durumlar?n etkisine kar?? sorumluluklar?n? gz nnde bulundurmal?d?r:
-Belli faaliyetlerde yer almak, szgelimi siyasi bir gsteride konu?mak
-Kampanyalar veya rgtlerle yak?n ili?kiler kurmak
-Kaynaklar, reklamverenler veya di?er taraflardan iltimas veya zel muamele kabul etmek
-Gazetecinin gvenirli?ini riske sokacak yan i?lerde al??mak
-Haberlerin unsuru olarak takip edilen kaynaklarla dostluk kurmak
Gazeteciler mesle?i ile kesi?en veya at??an bir ba?ka i?te al??mamal?d?rlar. Devlet kurumlar? veya siyasi partiler gibi kurumlar iin yar? zamanl? veya gnll i? yapmamal?d?rlar.
Gazeteciler haber kaynaklar?yla ili?kilerinde dikkatli davranmal?d?rlar. Hediye, zel muamele veya para almak gibi ?kar ili?kilerine girmemelidirler.
Gazeteciler kendilerine daima ?u sorular? sormal?d?rlar:
Ba??ms?z m? davran?yorum?
Yapt???m ?ey, gvenilirli?ime veya haber kurulu?umun gvenilirli?ine halel getirebilir mi? Davran???m bir ?kar at??mas? olmasa da ?kar at??mas?n?n izlenimini vermek bile, kamuoyunun gznde drstl?m ortadan kald?rmaya yeter mi?
Blog Yazma Eti?i
Etik standartlar mevzu bahis oldu?unda, geleneksel gazetecilik de?erleri ve ilkelerinin blogcular ve di?er sosyal medya trleri iin de de?i?meden kalmas? ynnde genel bir uzla?ma vard?r. Birok gazeteci ve haber kurulu?u iin bu yeni bir aland?r; fakat temel ilkeler znde ayn?d?r:
Blogcular drst ve adil olmal?, hakikati sylemelidir.
sluplar? veya fikirleri intihal etmemeli veya almamal?d?r.
Mmkn oldu?u her zaman kaynaklar? belirtmeli ve onlara ba?lant? vermelidir.
Hakk?nda yazd?klar? ki?ilerin zel hayatlar?n? ihlal etmemek konusunda dikkatli olmal?d?r.
?nternet sitesindeki al?nt?lar?n, ba?l?klar?n, foto?raflar?n ve di?er ieri?in yanl?? sunulmad???ndan emin olmak nemlidir.
Blog yazman?n ba?ka nemli boyutlar? da vard?r. Bunlar ?yle s?ralanabilir:
- Blog yazar?, kurumunun ilkelerine uygun davranmal? ve gazetede veya televizyon ve radyoda kabul grmeyecek ki?isel fikirlerini a?klamaktan ka?nmal?d?r.
- Blog ieri?inde hibir ?ekilde nefret dili veya tektiple?tirici dil kullan?lmamal?d?r.
- Gazeteciler kulland?klar? malzeme, ses kayd?, foto?raf, grnt ve di?er grsel malzemelere kaynak gstermelidir. Haber h?rs?zl???ndan her durumda ka?n?lmal?d?r.
- Kimi zel durumlarda blog sahibinin kimli?ini gizlemesi ve mahlas kullanmas? kabul edilebilir.
- Hibir durumda gerek ya da ba?lam sapt?r?lmamal?d?r.
- Blog sahibi yazd?klar? konusunda hesap verebilir olmal?d?r. Hata yaparsa bunu kabul etmeli ve derhal dzeltmelidir.