BTK RAPOR HAZIRLADI, FACEBOOK KULLANICILARINI UYARDI: KEND? KEND?N?Z? F??L?YORSUNUZ!..
Artan bili?im sular?na kar?? uzmanlar bilgisayar kullan?c?lar?n? uyar?rken, birok lkede ki?ilerin zgemi?leri yerine Facebook sayfalar?na bak?ld??? belirtildi. Bilgi Teknolojileri ve ?leti?im Kurumu (BTK) taraf?ndan haz?rlanan Bilgi Gvenli?i: Riskler ve neriler adl? yay?nda son y?llarda artan siber sulara kar?? kapsaml? bir rapor haz?rland?.
Bilgi Teknolojileri ve ?leti?im Kurumu (BTK) ad?na, M. Emin ULA?ANO?LU. Ramazan YILMAZ. M. Alper TEK?N taraf?ndan haz?rlanan Bilgi Gvenli?i: Riskler ve neriler adl? yay?nda son y?llarda artan siber sulara kar?? kapsaml? bir a?klama yap?ld?. Sanal ortamda var olan risklere, sorunlar?n belirtilerine ve zm yollar?na dikkat ekilen raporda bilgisayarlardaki gvenlik a?klar?na de?inildi. Raporda bir sistemde gvenlik a??? oldu?unun belirtileri aras?nda yer alan ba?l?ca unsurlar s?ralan?rken, kullan?c?lar?n bilgisayarlar? bu belirtileri gsteriyorsa hemen nlem al?nmas? gerekti?i vurguland?. Bu unsurlar ?u ?ekilde s?raland?:
"Bilgisayar?n normalden daha yava? al??mas?, ?nternete ba?lant? yap?lmamas?na kar??n bilgisayar?n a? ba?lant?s?n?n srekli yan?p snmesi, bilgisayar?n kendi kendine kapan?p a?lmas? ya da ekranda beklenmeyen mesajlar grlmesi, Bilgisayar?n diskinin h?zl? bir ?ekilde dolmas?, bilgisayardaki baz? dosyalar?n kaybolmas? ve bilgisayarda bulunan gvenlik duvar?, anti virs program? ve otomatik gncelleme gibi gvenli?e ynelik programlar?n kullan?c?n?n bilgisi d???nda kapat?lm?? olmas?d?r. E?er bir sistemde gvenlik sorunu varsa, nemli dosyalar?n yede?i al?nd?ktan sonra, i?letim sisteminin yeniden kurulup gvenlik nlemlerinin al?nmas? ya da gvenlik konusunda hizmet veren bir firmadan teknik destek al?nmas? ve internetten bir programla zmeye al??arak yeni bir ajan program yklemekten ka?n?lmas? yerinde olacakt?r."
?ST?HBARAT KURULU?LARI DA FACEBOOK'TA
Raporun nlemler blmnde sosyal payla??m sitelerine de dikkat edilmesi gerekti?i vurguland?. Birok lkede ki?ilerin zgemi?leri yerine facebook sayfalar?na bak?ld???na dikkat ekilirken "Bilgi a??n?n ya?and??? gnmzde gerek istihbarat kurulu?lar? ve gerekse kt amal? ki?iler sosyal a?lar arac?l???yla ki?ilerin kendi kendilerini fi?lemelerinden faydalanmaktad?r. zellikle facebook gibi sosyal a?larda ki?ilerin ?ahsi bilgilerine ve grntlerine fazlas?yla yer vermeleri dolay?s?yla birok kullan?labilir veri ortaya ?kmaktad?r. ?nternetteki kay?tlar?n hibir zaman silinmedi?i bilinmelidir. ?nternette ortaya konan btn gr?ler, girilen tm tart??malar, ziyaret edilen siteler hep kay?t alt?ndad?r. Bu kay?t alt?ndal?k ki?ilere zarar getirebilmektedir. ?nternetteki her ?ey gibi e-postalar da kay?t alt?ndad?r" deniliyor...
RAPORUN 'SONU VE TKET?C?LER ??N NER?LER' BLM
Siber gvenli?in hedefleri, bilginin eri?ilebilirli?inin, btnl?nn ve gizlili?inin sa?lanmas?d?r. Bilgi gvenli?inin sa?lanmas? ortak aba ve sorumluluklar gerektirmektedir. Bu do?rultuda kamu kurumlar?na, zel sektre, STKlara, niversitelere ve bireylere nemli grevler d?mektedir. Kamu-zel sektr i?birli?i, uluslararas? i?birli?i, siber gvenlik kltrnn olu?turulmas? ve siber gvenli?in sa?lanmas?na ynelik yasal mevzuat?n geli?tirilmesi siber gvenli?in sa?lanmas?n?n ba?l?ca unsurlar?d?r. Bilgi gvenli?i konusunda fark?ndal???n art?r?lmas?nda bu unsurlar?n birlikte ele al?nmas? ve de?erlendirilmesi gerekmektedir.
Bilgi gvenli?inin sa?lanmas?nda ve gvenlik kltrnn olu?turulmas?nda en zay?f halka insand?r. ?nsan faktr uygun ve yeterli seviyede gvenli?in sa?lanmas?nda anahtar role sahiptir. Bu erevede siber dnyan?n olas? tehdit ve tehlikeleri konusunda toplumun her kesiminin bilinlendirilmesi ile toplumda bilgi gvenli?i ?uuru ve fark?ndal???n?n olu?turulmas?na ynelik nlemlerin al?nmas? gerekmektedir.
Gnmzde poplaritesi gittike artan facebook ve twitter gibi sosyal payla??m siteleri vas?tas?yla kullan?c?lar sahte sitelere ynlendirilerek, kullan?c?lar?n parola gibi oturum ama bilgileri ele geirilmekte ve kullan?lmaktad?r. Bu nedenle e?itim faaliyetleri suretiyle bireylerin fark?ndal?klar?n?n art?r?lmas? gerekmektedir. E?itim faaliyetleri e?itli yntemlerle gerekle?tirilebilmektedir. ?nternet siteleri olu?turulmas?, seminerler dzenlenmesi, siber gvenli?e ili?kin kampanyalar dzenlenmesi, bilgisayar ve internet kullan?c?lar?n?n gvenlikle ilgili geli?meler, ktcl yaz?l?m ve ki?isel verilerin korunmas? gibi konularda bilgilendirilmesi ba?l?ca e?itim faaliyetleridir. TV, radyo ve internet gibi kitle ileti?im aralar? da fark?ndal???n olu?turulmas?nda nemli greve sahiptir.
Bilgi a??n?n ya?and??? gnmzde gerek istihbarat kurulu?lar? ve gerekse kt amal? ki?iler sosyal a?lar arac?l???yla ki?ilerin kendi kendilerini fi?lemelerinden faydalanmaktad?r. zellikle facebook gibi sosyal a?larda ki?ilerin ?ahsi bilgilerine ve grntlerine fazlas?yla yer vermeleri dolay?s?yla birok kullan?labilir veri ortaya ?kmaktad?r. Birok lkelerde ki?ilerin art?k zgemi?lerine de?il, internetteki gemi?ine bak?lmaktad?r. nk internetteki kay?tlar?n hibir zaman silinmedi?i bilinmelidir. ?nternette ortaya konan btn gr?ler, girilen tm tart??malar, ziyaret edilen siteler hep kay?t alt?ndad?r. Bu kay?t alt?ndal?k ki?ilere zarar getirebilmektedir. ?nternetteki her ?ey gibi e-postalar da kay?t alt?ndad?r.
Gnmzde sanal dnyada yap?lan en kritik hatalardan bir tanesi de internette tan???lan ki?ilere gvenmek ve samimi diyaloglar kurmakt?r. Bir tak?m grntlerin internette yay?lmas? ?antaj?yla, kt niyetli ki?iler taraf?ndan bayanlara ahlaks?z teklifler yap?lmas? ok yayg?nla?m??t?r. Byle bir durumla kar??la??ld???nda hi tereddt etmeden ailelere ve gvenlik birimlerine mutlaka haber verilmelidir.
?nternet eri?iminin toplu ortamdan bireysel odalara ta??nma e?ilimi gsterdi?i bilinmektedir. Ayr?ca bireylerin ergenlik dnemlerinin nemli bir k?sm? sanal ortamlarda gemektedir. Kullan?c?lara ait ki?isel bilgilerin payla??lmamas? konusu ile zellikle genlerin internet yoluyla kabul grme ve ?hret kazanma arzular? aras?nda bir eli?ki bulunmaktad?r.
?ngilterede 2011 y?l?ndan itibaren e?itim mfredat?nda internetin gvenli kullan?m? ile ilgili ilk?retim a??ndaki ?rencilerin ders programlar?nda zorunlu bir ders yer almas? planlanmaktad?r. ?ngilterede yaln?zca ortaokul a??ndaki ?rencilere verilen internetin gvenli kullan?m? e?itiminin tm ilk?retim a??ndaki ?rencilere ders olarak verilmesi ngrlmektedir.
?nternetin yararlar?n?n zararlar?ndan ok daha fazla oldu?u ve internetin kendi ba??na zararl? olamayaca?? unutulmamal?d?r. ?nternetin faydalar?n? art?rman?n en nemli yolu yararl? ieriklerin retilmesidir. ?nternet kendi ba??na zararl? de?ildir. Ancak yanl?? kullan?mdan do?an problem ve riskler ortaya ?kmaktad?r. ?nternette zararl? ierikler olduka fazlad?r ve bu ieriklerle mcadelede en kal?c? yntem yararl? ierik retme ve bilinlendirmedir.
Trkiyede Milli E?itim Bakanl??? ders programlar?na internetin gvenli kullan?m? konusunda derslerin eklenerek mfredat?n gncellenmesi gereklidir. E?itimin tm boyutlar?yla sistematik bir biimde planlanmas? ve uygulanmas? gerekmektedir. ?lgili tm aktrleri aras?nda koordinasyon sa?lanmal?d?r. ?nternetin gvenli kullan?m? konusunda yap?lan al??malar birbirinden ba??ms?zd?r. Bu durumu ortadan kald?racak ve al??malar?n koordineli olarak yrtlmesinden sorumlu olacak bir yap?n?n belirlenmesi gerekmektedir. Ayr?ca internetin gvenli kullan?m? konusunda sadece ulusal de?il, uluslararas? dzeyde de i?birli?i yap?lmas? nem arz etmektedir.
Kullan?c?lar?n internet kullan?m? konusunda bilinlendirilmeleri ve fark?ndal?klar?n?n art?r?lmas? iin ilgili tm ki?i ve kurulu?lara nemli grevler d?mektedir. Toplumun internette zararl? ieriklerden korunmas? iin internetin risk ve olas? zararlar? konusunda bilinlendirilmeleri gerekmektedir. Bu erevede;
Bilgi gvenli?i konusundaki e?itim ve bilinlendirme al??malar? i?birli?i iinde yrtlmelidir.
?nternetin gvenli kullan?m? ve fark?ndal???n art?r?lmas?n?n sa?lanmas? iin radyo ve TV gibi medya aralar?ndan yeterince faydalan?lmal? ve kampanyalar dzenlenmelidir. Bu erevede kk bireylere ynelik e?itici ve ?retici izgi filmler retilmeli ve yay?nlanmal?d?r.
?nternetin gvenli kullan?m? konusunda sosyal a?lar?n etkin kullan?m? sa?lanmal?d?r.
?nternet ortam?nda ki?isel bilgilerin korunmas? nemsenmeli ve bu erevede nlem al?c? uygulamalar geli?tirilmelidir.
Sanal ortamda di?er ki?ilerin mlkiyet haklar?na sayg? duyulmas? ve mzik, video, oyun ve programlar?n yasad??? kopyalar?n?n olu?turulmamas?
sa?lanmal?d?r.
Sanal ortamda grlen ya da okunan her ?eyin do?ru olmayabilece?i gz nnde bulundurulmal?d?r. Bu erevede toplumun medya okuryazarl??? konusunda e?itilmesi gerekmektedir. Sanal dnyada ki?ilerin yanl?? bilgilerle donat?lmas? ve dezenforme edilmesi mmkndr. Bunu nlemek iin internette kaliteli bilgiye eri?menin yollar? konusunda bilinlendirme sa?lanmal?d?r.
Kk bireylerin sanal etkinliklerinin geli?mi? internet yaz?l?mlar?yla denetlenmesi, zararl? ieri?e filtre uygulanmas? ve ziyaret edilen sitelerin takip edilmesi nlemleri al?nmal?d?r.
?nternette sanal zorbal?k, nefret sylemi, a??r? kullan?mdan do?an sa?l?k sorunlar? ve okuma kltrnden uzakla?ma gibi sorunlar gz nnde bulundurulmal?d?r. Sanal ortamdaki ya?am biiminin gerek hayattaki ortak ya?am?n tm kurallar?yla rt?mesi sa?lanmal?d?r.
Trkenin sanal ortamda da nazik ve kibar bir ?ekilde kullan?lmas? gerekmektedir. Bu nedenle dilin ve kltrn korunmas?na ynelik ieriklerin art?r?lmas? gerekmektedir.
zellikle kk bireylere, ki?isel bilgilerin sanal ortamda tan?nmayan kimselerle payla??lmamas?, spamler, virsler ve solucanlar gibi ktcl yaz?l?m ve siber tehditlere kar?? bilinli olunmas? gibi temel gvenlik bilgileri ?retilmelidir. Bu amala konferanslar, paneller dzenlenmeli, e?itici TV ve radyo programlar? haz?rlanmal?, bilgisayar oyunlar?, videolar, kitaplar ve bro?rler ile fark?ndal?klar? art?r?lmal?d?r.
Okullarda her y?l bilgi ve internet gvenli?i haftas? etkinlikleri dzenlenebilir. Bu kapsamda ?rencilere internetten kaynaklanabilecek tehlikeler ve al?nmas? gereken nlemlere ili?kin e?itim verilebilir. Bylece ?rencilerin fark?ndal?klar?n?n art?r?lmas? sa?lanabilir.
Toplumun bilgi gvenli?i konusunda bilinlendirilebilmesini teminen, rehber kitaplar?n haz?rlanmas? ve cretsiz da??t?m?n?n yayg?nla?t?r?lmas?n?n faydal? olaca?? d?nlmektedir. ?nternetin etkin ve gvenli kullan?m? konusunda, ilk?retim ?rencilerine ynelik olarak, Milli E?itim Bakanl??? taraf?ndan ders mfredat?na ekleme yap?lmas?n?n faydal? olaca?? de?erlendirilmektedir. Ayr?ca Trkiyede hukuk e?itimi veren kurumlarda internet ve bili?im teknolojileri e?itimi ile internet ve bili?im hukuku konular?n?n ders programlar?na eklenmesinin yararl? olaca?? d?nlmektedir. Buna ek olarak e?itici filmler, oyunlar ve videolar gibi yntemlerle ocuklar?n ve genlerin fark?ndal?klar? art?r?lmal?d?r.
Bilgi gvenli?inin sa?lanabilmesi iin teknolojinin etkin kullan?lmas? gerekmektedir. Ayr?ca bilgi gvenli?i konusunda bilgilendirme yap?lmas?n?n sa?lanabilmesi iin uzman insan kayna??ndan yararlan?lmal?d?r.
Bilgi gvenli?i ve kriptoloji alan?nda bilimsel al??malar yap?lmal? ve bu alandaki akademik ve sektrel i?birli?inin artt?r?lmas? gerekmektedir.
Sosyal gvenlik, emeklilik, adres, kimlik, askerlik, seim ve vergi kay?tlar? gibi vatanda?l?k bilgileri ile bu bilgi ve belgeleri i?leyen, sunan ve saklayan kamu kurumlar? ile bankalar, finans kurulu?lar?, elektronik sertifika hizmet sa?lay?c?lar?, kay?tl? e-posta hizmet sa?lay?c?lar?, noterler, hastaneler, elektronik haberle?me i?letmecileri ve e-ticaret sistemleri gibi nemli bilgi i?leyen, ta??yan, saklayan di?er kurulu?lar?n bilgi ve ileti?im gvenli?i ynetimi sisteminin, altyap?s?n?n ve uygulamalar?n?n yeterli olmas?, sistemlerinde gvenlik a?klar?n?n olmamas?, ki?isel verilerin uygun ?ekilde korunmas? sa?lanmal?d?r.
Bilgisayarlar kk bireylerin ki?isel odalar?nda de?il, evlerin ortak kullan?m alanlar?nda tutulmal? ve girilen siteleri kontrol eden yaz?l?mlardan yararlan?lmal?d?r.
?nternette harcanan srelere dikkat edilmesi gerekmektedir. Uzmanlara gre kendini ifade etmekte zorlanan, benli?ini oturtacak bir ortam bulamayan ve aile ile payla??mda bulunmayan bireyler, internete gere?inden fazla ilgi gstermektedir. Ki?ilerin internet ortam?nda geirdi?i zaman?n s?n?rlanmas? ve ilgi duyulan alanlardaki aktivitelere kat?l?m sa?lanmas? nem arz etmektedir. Bireylerin oyun oynamas?, spor yapmas?, aile ve arkada?larla beraber vakit geirmesi ve kitap okumas? sanal dnya ile engellenmemelidir.
Elektronik haberle?me sektrndeki i?letmecilerin bilgi gvenli?i konusunda retime ve yat?r?ma ynlendirilmesi gerekmektedir. Ayr?ca internetin gvenli kullan?m? konusunda topluma sunulan hizmetlerin tan?t?m?n?n yap?lmas? ve uygulama alan?n?n geni?letilmesi gerekmektedir.
Virs, solucan ve Truva at?na kar?? bilgisayarlara anti virs programlar? kurulmas? ve bunlar?n belirli periyotlarla gncellenmesi faydal?d?r. Ayr?ca nemli dosyalar?n yedeklenmesi, beklenmeyen ar?za ve kmelere kar?? dokman haf?zas?n?n korunmas?na yard?mc? olacakt?r.
Klavye izleyici (Keylogger) program? internetteki tm hareketleri izler, kaydeder ve ekran resimleri eker. Bu sinsi program bilgileri alarak program?n sahibine gnderir. Bu nedenle zellikle ba?ka bilgisayarlarda ki?isel bilgilerle faaliyetlerde bulunmamak daha uygun olacakt?r.
?nternet zerinden al??veri? yap?l?rken azami seviyede dikkatli olunmas? gerekmektedir.
TC kimlik numaras?, ev adresi ve telefon numaras? gibi zel bilgiler yabanc?larla payla??lmamal?d?r. ?nternet zerinden foto?raf ve video grntleri yabanc?lara gnderilmemelidir. Yabanc?larla kamera arac?l???yla konu?ulmamal?d?r.
zgrlk ve ki?isel verilerin gizlili?ini ortadan kald?racak veya k?s?tlayacak ?ekilde olmamak ko?uluyla internet kafelerde i?lenen sular?n nlenebilmesi iin yeni tedbirlerin al?nmas? d?nlebilir.
?ifreleme i?lemi yerine getirilirken szlkte bulunabilecek isim ya da kelimelerin kullan?lmamas?, byk ve kk karakterler ile say?lar?n birlikte kullan?lmas?, mmknse noktalama i?aretlerine de yer verilmesi, ayr? hizmetler iin ayr? ?ifrelerin kullan?lmas?, ?ifrelerin kimseyle payla??lmamas? ve bir yere yaz?lmamas? ve ?ifrelerin ezberlenmesi daha uygun olacakt?r.
?ifreler ba?kalar?nca kolay tahmin edilebilir olmamakla birlikte, kullan?c?lar taraf?ndan kolay hat?rlanabilir nitelikte olmal?d?r.
?ifreler belli periyotlarda de?i?tirilmelidir. ?ifrelerin olu?turulmas?nda mmknse *, %, @, #, $, ^ gibi gl ?ifre karakterleri de kullan?lmal?d?r.
?nternetin kullan?m?n?n yayg?nla?mas? ki?ilerin e?itim, sosyalle?me ve ileti?im biimlerinde nemli de?i?imler meydana getirmektedir. Ancak bu
de?i?imi ayn? lde ya?ayamayan dar gelir gruplar? da mevcuttur. Bu ki?ilerin sosyalle?me biimleriyle say?sal a?? tam anlam?yla ya?ayabilenlerin sosyalle?me sreleri aras?ndaki fark? simgeleyen say?sal uurumun azalt?lmas? gerekmektedir.
Teknolojilerin e?itimde ara olarak kullan?larak kolay ?retim yntemlerine olanak sa?lad??? ve teknoloji sayesinde bilgiye kolay eri?imin mmkn oldu?u gz ard? edilmemelidir. ?nternet ortam?nda yeti?me ve byme ile e?itim ve sosyalle?me konular?nda internet sayesinde f?rsat e?itli?inden yararlanma sa?lan?rken, ki?ilerin korunmas? ad?na bir tak?m k?s?tlamalara giderek geli?im f?rsatlar?n?n yok edilmemesine dikkat edilmelidir.
*.exe, *.vbs, *.bin, *.com, or *.pif gibi uzant?lara sahip ekleri olan e-postalar?n gndericisi tan?nm?yorsa, bu e-postalar?n a?lmamas?n?n gvenlik a?s?ndan daha yerinde bir davran?? olaca?? mtalaa edilmektedir. Ayr?ca garip ba?l?klara sahip e-postalar?n?n a?lmas? da gvenlik zafiyeti do?urabilir.
Gvenlik bilinci olu?mu? byk lekli firma ya da kurulu?larda tehditlere kar?? gvenlik duvar?, sald?r? tespiti ve nlenmesi sistemi, ierik kontrol ve kullan?c?lar?n gvenlikle ilgili olarak bilinlendirilmesi gibi birok gvenlik nlemi al?nmaktad?r. Benzer ?ekilde ev ve kk ofis kullan?c?lar? da tehditlere kar?? bilinlendirilmeli ve kullan?lan bilgisayarlar zerinde tehditleri nleyecek gvenlik ayarlar? yap?lmal?d?r. Ayr?ca i?letim sistemi gncellemeleri ve e?itli yaz?l?mlar?n gvenlik yamalar? kullan?lmal?d?r.
Laptoplar?n al?nmas?na kar?? kapka olaylar?na dikkat edilmelidir. Cihazlar?n marka, model ve seri numaralar? ile MAC adresleri not edilmelidir.
Korsan yaz?l?m, mp3, CD ve e-kitaplar de?il, lisansl? rnler kullan?lmal?d?r.
DSL gibi bireysel geni?bant internet abonelikleri ba?ka kullan?c?larla ortak kullan?lmak amac?yla kesinlikle payla??lmamal?d?r. nk kaak internet kullan?mlar?nda, internet zerinden i?lenen sularda, abonelik kimin ad?naysa, hukuken o ki?i ya da firma sorumlu tutulmaktad?r. Yasal olarak bireysel kullan?mla s?n?rl? olan geni?bant internet hizmeti, szle?me kurallar?na ve sat?? ko?ullar?na uygun kullan?lmal?d?r. Bu hizmetlerin bir
51/54
sitede ya da apartman gibi yerlerde tek m?teri ad?na toplu olarak kullan?lmas?, szle?me kurallar?n?n d???nda yasa d??? kullan?lmas? demektir. Kaak internet kullan?m?nda szle?me sahipleri taraf?ndan yap?lmamas?na ra?men, hakaret ieren bir e-posta, facebook veya MSN iletisi nedeniyle adli sorunlar ya?anmaktad?r.
Kullan?c?lar?n yasa d??? bahis sitelerine kar?? son derece dikkatli olmalar? gerekmektedir.
Firmalarda personele, zm ortaklar?na, tedarikilere periyodik olarak ?irket ii e?itimler verilmeli ve yeni ba?layan personel iin haz?rlanacak al??t?rma programlar?nda, mutlaka bilgi gvenli?i ve gizlilik e?itimlerine yer verilmelidir.
?irket ierisinde bilgi gvenli?i fark?ndal???, e?itli uygulama ve anketlerle llmelidir.
?irket sistemine d??ar?dan eri?im mevcutsa, bu ?ekilde al??acak personel iin kriptolu uzaktan eri?im uygulamalar?n?n sa?lanmas? ve bu eri?imlerin de kay?tlar?n?n tutulmas? (log) nemlidir.
Gvenlik a?s?ndan kamera ve elektronik gei? sistemleri kullan?lmal?d?r.
Kullan?c?lar?n 5651 ve 5816 say?l? yasalar erevesinde te?kil edilen bilgi ve ihbar merkezine (www.ihbarweb.org.tr) ?ikyet olanaklar?n? kullanmalar?n?n faydal? olaca?? de?erlendirilmektedir. Ancak yasaklaman?n hibir zaman kesin zm olmayaca?? ve zaman zaman zararlar?n?n faydalar?ndan daha ok olabilece?i de unutulmamal?d?r.
Sonu olarak bilgi gvenli?in sa?lanmas?na ynelik toplumun tm kesimlerinin bilgi gvenli?ine ili?kin fark?ndal???n?n art?r?lmas? ve bilinlendirilmesi sa?lanmal?d?r.