Wikileaks sitesinin Afganistandaki i yaz??malar? yay?nlamas? ve sonras?nda haberin dnyan?n bir numaral? gndem maddesi olmas?, yeni medyan?n byk ba?ar?s? olarak grlyor. Wikileaks asl?nda 'Yurtta? Gazetecili?i'nin ok gzel bir rne?ini olu?turuyor... Dnyan?n en nemli yay?n kurulu?lar?ndan Amerikan New York Times ve ?ngiliz The Guardian gazeteleri ile Alman Der Spiegel dergisi geen hafta Amerikan ordusunun Afganistandaki i yaz??malar?ndan derledikleri haberleri ayn? anda yay?nlad???nda haber uluslararas? kamuoyuna bomba gibi d?t. Kim oldu?u hala tam olarak bilinmeyen bir ki?i taraf?ndan Wikileaks sitesine s?zd?r?lan 92 bin belge, bugne kadar sava?la ilgili her yerde konu?ulan dedikodular? somut bir ?ekilde gzler nne seriyordu.
Belgeler Pakistan?n Afganistanda Taliban? destekledi?ini, gizli operasyon birliklerinin Afganistanda yarg?s?z infaz yapt???n?, yzlerce sivilin yanl??l?kla ldrld?n gsteriyordu. Ancak dnyay? as?l etkileyen bu bilgilerden ziyade Wikileaks sitesi oldu. Bu yaz??malar?, geleneksel haber markalar? yerine Wikileaksin ele geirmi? olmas?, New York Times, The Guardian ve Der Spiegelin ise haberi reten de?il yard?m eden konumunda olmas? gazetecili?in bugn ve gelece?i ile ilgili tart??malar? yeniden alevlendirdi.
Bilgiler kstebeklerden geliyor
Wikileaks 2006 y?l?ndan beri dnyan?n drt bir yan?ndan kstebeklerin kendisine ula?t?rd??? belgeleri yay?nl?yor. Bugne kadar Kenyada seimleri etkilemeyi, ?zlandada yeni yasa yapt?rmay?, birok ?irkette skandal yaratmay? ba?ard?lar.
Irakta Amerikan askerlerinin sivilleri zevk iin vurdu?unu gsteren video ve Afganistan belgeleri, 1200 kadar gnllden olu?an ve kamuoyunda kurucusu Julian Assange taraf?ndan temsil edilen organizasyonu medya dnyas?nda New York Times gibi markalarla ayn? seviyeye ta??d?. Wikileaksin Afganistandan gelen belgeleri yay?n kurulu?lar?yla payla?m?? olmas? ise kimin daha ok gazetecilik yapt??? sorusunu do?urdu.
Wikileaks Afganistandan gelen i yaz??malar eline ula?t???nda hem hukukular?, hem askeri ve teknik uzmanlar?yla bunlar?n orijinal olup olmad???n? inceledi. Tatmin olduktan sonra da yay?nlamaya karar verdi. Ancak 92 bin belgenin Wikileaks ekibi taraf?ndan anla??labilir bir ?ekilde okuyuculara sunulmas? neredeyse imkans?zd?. Bu yzden New York Times, The Guardian ve Der Spiegele belgeleri bir ay nceden vermeyi teklif etti. yay?n organ? bu teklifi kabul ettiklerinde 92 bin veriyi anlaml? hale getirip okuyuculara sunmak iin bir ayl?k bir maraton ba?lad?.
Bir ay odaya kapand?lar
The Guardianda veri incelemeleri ve sunumlar? konusunda uzman olan gazeteci Simon Rogers, projeden ilk haberdar olanlardan biriydi. Milliyetle yapt??? telefon gr?mesinde Her gazetecinin hayalindeki projeydi. Bir daha bu kadar muhte?em bir i? yapamayabiliriz dedi.
The Guardianda belgeleri gazetenin en deneyimli muhabir ve editrlerinden olu?an yedi gazeteci, Simon Rogers ve teknik ekipten olu?an 15 ki?ilik bir ekip inceledi. Teknik ekip veriler iin zel bir veritaban? olu?turup dev Excel dosyas?n? okunabilir hale getirdi. Bir ay boyunca gazetenin st kat?nda bir odaya kapanan gazeteciler ise gelen verileri de?erlendirdi. Rogers En byk zorluk iinde ne oldu?unu bilmedi?imiz bir bilgi deryas?nda neyin nemli neyin nemsiz oldu?unu anlamak oldu yorumunu yapt?.
Hi kimsenin haberi olmad?
Ayn? srete New York Times gazetesi tm dnyadan en gvendi?i 10 kadar muhabirini merkeze a??rd?. Belgeleri incelemekle grevlendirilen gazetecilere nce avukatlar brifing verdi, daha sonra al??malar ba?lad?. Gazeteciler bir ay boyunca bu zel odada 92 bin belgenin iinden anlaml? bilgiler ?karmak iin u?ra?t?. Her bilgi defalarca hem muhabirler hem de ba?ka kaynaklar taraf?ndan do?ruland?ktan sonra haberle?tirildi.
Birbirleriyle haberli olarak projeye giren The Guardian, The New York Times ve Der Spiegel bu bir ayl?k sre boyunca ileti?imi koparmad?, zellikle datan?n incelenmesi s?ras?nda yard?mla?t?. Ancak yay?nlar?n kendi iinde her ?ey tam bir gizlilik ortam?nda geli?ti. The Guardiandan Simon Rogers Ekipteki 15 ki?i ve yneticiler d???nda herkes belgeleri dnyan?n geri kalan?yla ayn? anda ?rendi dedi.
Devlere man?et oldu
Sonunda 26 Temmuz sabah? Wikileaks ham belgeleri, hemen ard?ndan da The Guardian, New York Times ve Der Spigel bu belgelerden derledikleri haberleri yay?nlad?. The Guardian sivil lmler zerinde dururken New York Times ba?l???n? Pakistan?n Afganistanda Talibana destek olmas?ndan vermi?ti, Der Spiegel ise sava??n grnd?nden daha karanl?k oldu?unu ve Alman askerlerinin ya?ad??? zorluklar? n plana ?karm??t?.
Yani ayn? ham madde farkl? yay?n kurulu?lar? taraf?ndan farkl? editryol srelerden geip farkl? sonularla yay?nland?. Yani Wikileaks belgeleri ele geirip yay?nlayarak ciddi bir gazetecilik al??mas?na imza atm?? ama yay?n organ? da farkl? editoryal al??malar?yla ciddi bir gazetecilik rne?i gstermi? oldu.
ABDnin en nl gazetecilik okulu Columbia Journalism Schoolun hocalar?ndan, The Nation dergisini zun y?llar yneten gzeteci Victor Navasky telefonda sorular?m?z? yan?tlarken Wikileaksin yapt??? ?ey tek ba??na gazetecilik de?il. Gazetecili?in yaln?zca bir k?sm?n? ama ok nemli bir k?sm?n? yap?yorlar. Di?er k?sm? ise noktalar? birle?tirmek, anlaml? hale getirmek. Gazeteciler bunu ba?ard? yorumunu yapt?. Afganistan belgeleri ile ilgili medya tart??malar?n?n nemli blmnde Naviskynin bu gr?, yani geleneksel ve yeni medyan?n i?blm yapt??? fikri hakim.
Bas?n teknolojisiz yapamaz
Gazetecili?in rolnn nas?l de?i?ti?i ile ilgili ilgin yorumlardan biri ise Columbia Journalism School iin Amerikan Gazetecili?inin Yeniden ?n?as? ad?nda bir rapor yazan ve halen Harvard niversitesine ba?l? NiemanLabda geleneksel ve yeni medya zerine yaz?lar yazan Chris W. Andersondan geldi. Anderson telefon gr?memizde Wikileaks gazetecilerin eskiden ok iyi yapt??? bir ?eyi (bilgi toplamay?) daha iyi, daha h?zl? ve daha etkin biimde yap?yor. Ama bilginin Wikileaksden gelmi? olmas? gazetecilerin ba?ar?s?n? kltmyor. Aksine gazetecilerin daha nemli oldu?unu gsteriyor yorumunu yapt?.
Gazeteci daha nemli olacak
Medya dnyas?n? yak?ndan takip edenlere gre Wikileaksin ba?ar?s? vatanda? gazetecili?inin kazand??? ya da geleneksel gazetecili?in ld? anlam?na gelmiyor. Tam aksine bu ikisinin biribirine muhta oldu?unu gsteriyor. The Guardianda veri uzman? olarak al??an Simon Rogers Belgeler dev bir Excel dosyas?nda geldi. Biz bunlar? yine Excel kullanarak inceledik. Yani yapt???m?z ?ey o kadar zor de?il. Ama teknolojiyi bu kadar dahi kullanmayan gazeteciler gelecekte zorluk ekecek yorumunu yapt?.
Chirs Anderson da gazetecilern gelecekteki rolyle ilgili ?unlar? syledi: Gazeteciler her ?eyi kendileri yapmaya al???k olduklar? iin i?in bir k?sm?n? ba?kas? yap?nca kendilerini daha az nemli hissediyorlar.
Oysa gelecekte profesyonel gazetecilere mutlaka ihtiyac?m?z olacak. Gazetciler eskisinden de nemli olacak ama art?k bilginin mutlak hakimiyeti onlarda olmad??? iin daha az gl olacaklar.
KURUCUSU GEBE G?B? YA?IYOR
Wikileaks internet zerinde bulu?an bir grup aktivistin hayali olarak ba?lad?. Aralar?nda Tayvanl?, Gney Afrikal? ve Amerikal?lar?n da oldu?u aktivistler insanlar?, hkmetlerin ve ?irketlerin gerek yzyle tan??t?rmay? ama edindi. Sitenin kendi manifestosunda Afrikada her saat 100 ki?i s?tmadan lyor. Bunlar?n o?u ocuk. Yani her gn ocuklar iin bir 11 Eyll ya?an?yor. Oysa s?tman?n nas?l engellendi?ini biliyoruz. Bilim evrensel, ynetimler yerel diyerek lkelerini smren, halk?ndan alan tm devlet kurumlar?na ve ?irketlere sava? at?lar.
Adresini kimse bilmiyor
Wikileaksin lideri ise Avustralyal? Julian Assangee... Ailesi gezgin bir tiyatro toplulu?unda al??t??? iin ocuklu?u boyunca 37 okul de?i?tiren Assange, genli?inde NASAy? hackledi?i iin mahkemeye bile ?kt?. Bugn ise Hacker olmak eskiden iyi bir ?eydi. ?imdi Rus mafayas? hackerl?k yap?yor diyor.
Julian Assangenin i? tan?m? devlet s?rlar?n? a??a ?karmak oldu?u iin tek bir adreste uzun sre ya?ayam?yor. S?rt?nda iki antayla (birinde k?yafet, brnde masa st bilgisayar var) lkeden lkeye geziyor. nemli telefon gr?melerini telefon dinlemenin yasak oldu?u Belikada yap?yor. Jullian Assange eline geen belgeleri do?rulatmak iin de bizzat szkonusu lkelere gidip ara?t?rma yap?yor. Jullian Assange ile birlikte siteye katk?da bulunan herkes yine gnlllerden olu?an bir avukat ordusu taraf?ndan korunuyor. Belgeler imha edilmeleri ya da el konulmalar? riskine kar?? 3-4 farkl? servera kopyalan?yor. nl internet ansiklopedisi Wikipeadi gibi Wikileaks de wiki ad? verilen arayz kullan?yor. Bu sistem dileyen herkesin belgeleri kolayca gndermesini sa?l?yor, ayr?ca belgelerin incelenme srecinde geni? kitlelerin katk?s?n? mmkn hale getiriyor.
Ba???larla ayakta kal?yor
Wikileaksin en nemli zelliklerinden biri de arkas?nda herhangi bir finans grubunun bulunmamas?. Sitenin yneticileri y?ll?k yakla??k 200 bin dolarl?k giderlerini (buna seyahatler ve teknik ihtiyalar dahil) ?ahsi hesaplar?ndan ve ba???lard?ndan kar??l?yorlar. Ancak site s?k s?k mali sorun ya??yor ve yard?m kampanyalar?n? art?rmak zorunda kal?yor. Siteyi finans kaynaklar? konusunda yeteri kadar a?k davranmad?klar? iin ele?tirenler de var. Zira sitede her ?eyle ilgili bilgi yer al?yor ancak finansmandan hi bahsedilmiyor. Julian Assange business class seyahat etti?i iin de ele?tiriliyor.
S?TEYE ZEL BASIN YASASI IKARDILAR
KR?Z? TET?KLED?: ?zlandada Kaupthing Bankas?n?n sahiplerine ?pheli miktarlarda kredi verildi?ini ve byk borlar?n silindi?ini gsteren belgeler, lkede patlak veren finansal krizin ilk ayaklar?ndan biri oldu. ?zlanda hkmeti bu olaydan sonra Wikileaksden feyz alarak keyi gazeteciler iin cennet haline getirmeye karar verdi. Meclis gazetecilerin her trl ko?ulda korunmas?n? ngren yasa tasar?s?n? geti?imiz gnlerde onaylad?.
TRK ??ADAMINI YAKTI: Karayiplerdeki Turks ve Caicos Adalar?n?n ba?bakan?n?n aralar?nda MagicLife otellerinin sahibi Cem K?nay?n da oldu?u i? adamlar?ndan r?vet ald???n? gsteren belgeleri yay?nlad?.
PENTAGONU UTANDIRDI: Wikileaks geti?imiz aylarda Amerikan ordusunun Irakta sivilleri zevk iin ldrd?n gsteren bir video yay?nlad?. Videoda bir Amerikan helikopterinden a?lan ate?le, aralar?nda Reuters haber ajans?ndan iki muhabirin de bulundu?u 12 sivilin zevk iin ldrld? grlyor.
YEN? BELGELER BEKL?YOR: Wikileaks bu grntleri yay?nlad???nda ellerinde Afganistandan da ok nemli belgeler oldu?unu sylemi?ti. Bu belgelerin geen hafta yay?nlanan 92 bin i yaz??ma oldu?u ortaya ?kt?. Sitenin kurucusu Julian Assange ?imldi de ellerinde Irakla ilgili belgeler oldu?unu sylyor. Bu belgelerin kayna??n?n ise istihbarat analisti asker Bradley Manning oydu?u d?nlyor.
http://www.milliyet.com.tr