DKM- Trk bas?n?n?n d?? politika konusundaki genel yakla??m?n? ve bu alanda yapt??? habercili?i ortaya koymay? amalayan Trk Bas?n?nda D?? Habercilik adl? ara?t?rma SETA taraf?ndan yay?nland?. arp?c? tespitlerin yer ald??? ara?t?rmay? Mcahit Kky?lmaz ve Hakan opur haz?rlad?. Raporu nemi, Trkiyedeki d?? habercilikle ilgili, daha nce elimizde olmayan zgn bir ereve sunmas?n?n yan? s?ra, bizzat alanda al??an ve d?? haberin olu?um srecine katk?da bulunan ki?ilerin gr?lerinden hareketle ortaya ?km?? olmas?ndan kaynaklan?yor.
Bu ara?t?rmay? M. Mcahit Kky?lmaz ve Hakan opur, Trk bas?n?nda d?? politika habercili?i a?s?ndan nemli merkezler olan ?stanbul, Ankara ve Washingtonda, toplam 59 gazeteci, diplomat ve akademisyenle yrtt.
D?? politika habercili?i alan?ndaki aktrlerin iinde bulunduklar? kurumun ncelikleri, di?er medya kurumlar?yla ili?kileri, hangi ?ekil ve ieriklerle haber yapt?klar?, neyi haber olarak grp neyi grmedikleri ve d?? politika haberlerinin ne tr etkiler olu?turdu?u gibi konular ele?tirel bir erevede zmleniyor.
RAPORUN SONU VE DE?ERLEND?RME BLM
Trkiyede d?? habercilik ve d?? habercileri konu alan byle bir al??madan, salt akademik yakla??m de?il, elde edilen sonular?n de?erlendirilmesinin yan? s?ra,
rapor format?n?n gere?i olarak ara?t?rma nesnesi olan meslek alana ili?kin pratik nerilerde de bulunmas? beklenir. 59 mlakat ve 3 rnek olay incelemesinin
ard?ndan meslek alana ve aktrlere ili?kin genel erevede ortaya ?kan sonu ve nerileri, 3 ana ba?l?k alt?nda toplamak mmkndr.
1. NITELIKLI ELEMAN KONUSU
Kabul gren genel vas?flar? itibariyle iyi derecede yabanc? dil anlama, yazma, konu?ma becerisine, yurt d??? deneyimine ve d?? habercili?i besleyen kltrel-
entelektel birikime sahip olmay? ifade eden nitelikli eleman, kendisine yat?r?m yap?lan bir ortamda yeti?ecektir. Bu konuda niversite e?itim sistemi, medya sermaye sistemi ve mevcut al??ma ortam?n?n nitelikli d?? habercileri te?vik edecek bir bilinle yap?lanmas? ?artt?r.
Trk medyas?n?n mlkiyet yap?s?ndaki dn?mn sadece sermayenin e?itlenmesi dzeyinde kalmay?p o?ulculuk, ok seslilik ve kamu yarar? lehine de ?ekillenmesi, zel olarak d?? habercilik ve d?? habercilerin daha nitelikli hale gelmesinde yararl? olacakt?r. Dn?mn sadece mlkiyet yap?s?yla s?n?rl? kalmas?, meslek etik bak?m?ndan sorunlu olan eski tarz habercili?in farkl? sermaye yap?lar? alt?nda aynen devam etmesine neden olacakt?r.
TRK BASININDA DI? HABERC?L?K
Kendisini di?er habercilere k?yasla daha imtiyazl? ve sekin bir konumda alg?layan d?? habercinin, grev yapt??? alana ili?kin bir zihinsel fark?ndal??a da ihtiyac? bulunmaktad?r. Burada di?er aktr ve yap?lardan ba??ms?z olarak bireysel bir niyet, inisiyatif ve vizyon da gerekli olmaktad?r.
D?? habercilerin mevcut yabanc? dil bilgilerini srekli olarak geli?tirmesi ve ona ilaveten farkl? yabanc? diller ?renmesi iin bas?n kurulu?lar? te?vik edici olmal?d?r. Pek ok kat?l?mc?n?n dile getirdi?i, yetersiz ?ngilizce bilme ya da ?ngilizceden ba?ka dil bilmeme durumu, zellikle Trkiyeye kom?u lkelerin dili sz konusu oldu?unda daha ciddi bir engel halini almaktad?r. zm olarak, dil okullar? ve yurt d??? e?itim programlar? dzenleyen kurumlar ile uygun ?artlarda anla?malar yap?lmas? d?nlebilir. Bu konuda, bir mlakatta dile getirilen, TMERin gazeteciler iin ba?latt??? yabanc? dil kursu ve belirli bir sre iin yurt d??? imkn? gibi projeler gndeme getirilebilir.
Muhabire ve muhabirli?e verilen nem artt?r?lmal?; muhabirlerin zlk haklar? ve meslek standartlar? editr ve k?e yazarlar? ile kar??la?t?r?ld???nda zay?f kalmamal?d?r.
D?? habercilerin en yo?un biimde yeti?ti?i ileti?im faklteleri ve uluslararas? ili?kiler blmlerinde d?? politika habercili?i alan?na ili?kin ynlendirme ve bran?la?malar lisans dneminden itibaren planlanmal?d?r.
Benzer ?ekilde, d?? habercilerin e?itim srecinde veya daha ge de olsa meslek pratik s?ras?nda, belirli co?rafyalar zerinde uzmanla?mas? sa?lanmal?d?r. rne?in, Orta Do?u uzman? olan bir d?? habercinin ?ngilizcenin yan?nda Arapa, Farsa, ?branice ve Krteyi bilmesi; Kafkas uzman? olan?n Rusa, Grcce ve baz? etnik dilleri bilmesi, dahas? o blgelerde bulunmas? mesle?in niteli?ine ola?anst katk? sa?layacakt?r.
Kurum ii e?itim programlar?, kat?l?mc?lar?n zerinde ittifak etti?i yararl? etkinliklerden biri olarak gze arpmaktad?r. Bu etkinliklerde meslekte tecrbeli yabanc? gazetecilerin konuk edilmesi, o?u gen olan Trk d?? haberciler a?s?ndan olumlu modelleme sonular? do?urabilir.
Yine kurumlar aras? e?itim erevesinde, d?? habercilerin olumlu etkilendikleri BBC, el-Cezire, CNN gibi ba?ar?l? kresel yay?n kurulu?lar? ile kar??l?kl? eleman de?i?im programlar? yap?labilir.
D?? habercilerin Diplomasi Muhabirleri Derne?i gibi platformlarda bir araya gelerek ileti?ime gemeleri, meslek payla??m gerekle?tirerek kendilerini geli?tirmeleri ve meslek standartlar konusunda kafa yormalar? byk faydalar do?urabilir.
2. NITELIKLI DI? HABERCILIK KONUSU
znesi nitelikli d?? haberci olan nitelikli d?? habercilik, i?in be?er unsura var?p dayand??? bir meslek ortam? i?aret etmektedir. Muhatab? byk lde d?? haberciler olan bu konuda ne ?kan de?erlendirmeler ?unlard?r:
Kaynaklar birinci elden toplanmal? ve zellikle Bat?l? kaynaklardan yap?lan tercmelerin a??rl??? azalt?lmal?d?r. Masa ba??nda yap?lan d?? habercili?in analitik dzeyinin yksek olmas? mmkndr; fakat d?? habercili?in kalitesi iin d?? habercinin alana ili?kin maddi bilgilere sahip olmas? ve haberi kitleye do?ru ve h?zl? biimde iletmesi nceliklidir. Sadece ajanslardan beslenerek yap?lan d?? habercilik yetersiz kalmaktad?r; mmkn oldu?unca olay yerinde muhabir olmal? ki gerekleri hedef kitleye yerinden aktarabilsin.
Birikimli ve iyi yeti?mi? ki?ileri muhabir, k?e yazar? ve yorumcu olarak d?? habercilik alan?na kazand?rmak meslekteki kalitenin artmas?n? da beraberinde getirecektir. Burada marifetin iltifata tbi oldu?u kural? hat?rda tutulmal?d?r.
Bas?n kurulu?unun ve orada al??an habercinin zerinde haberin ieri?ini ve verili? tarz?n? etkileyecek i veya d?? bask?lar?n bulunmamas? gerekmektedir. Zira sansr ve psikolojik bask? ihtimalinin oldu?u meslek ortamda nitelikli bir d?? habercilik yap?lmas? mmkn de?ildir.
D?? habercili?i yerel bak?? a?s?yla s?n?rl? kalarak yapmamak, her ?eye Trk gzl?yle bakmak yerine daha evrensel d?nebilmek ve farkl? toplumlar? anlamak nemli bir faktrdr. Trkiyeyi d?? dnyaya anlatmak kadar ba?kalar?n? anlamakta da ba?ar?l? olmak ileti?imin sa?l??? a?s?ndan gereklidir. Bu erevede, d?? haberin i haber kurgusuna kurban edilerek verilmesi, onun zgn de?erini ve niteli?ini zedelemektedir.
Trk bas?n?nda d?? habercili?in hem daha az d??a ba??ml? olmak, hem de kaynaklar? e?itlendirmek gibi paradoksal grnen bir geli?imi gerekle?tirmeye ihtiyac? vard?r. Do?ru ve ciddi d?? habercilik, angaje olmu? bir gazetecilik anlay???yla mmkn olmayacakt?r.
So?uk Sava? sonras? ya?anan de?i?imi ve bu erevede Trk d?? politikas?nda ortaya ?kan yeni tav?r ve tutumlar?, kar??t veya destek olmaktan ba??ms?z bir biimde, do?ru okumak gerekmektedir. Bu erevede, Trk bas?n?n?n eski tabu, korku ve kal?plar? bir kenara koyarak ara?t?rmac? gazetecili?e dayanan ve nitelikli muhabir olman?n, uzmanla?man?n ve konuya hkim olman?n i?in merkezinde oldu?u bir d?? habercilik tarz?n? benimsemesi zorunlu bir ihtiyat?r.
Washingtondaki Foreign Press Center (D?? Haber Merkezi) rne?inde oldu?u gibi, d?? habercilerin ve yabanc? gazetecilerin dzenli, h?zl? ve do?ru biimde birincil kaynaklardan bilgilendirilmesi iin, Ankarada D??i?leri Bakanl??? bnyesinde bir bas?n merkezine ihtiya bulunmaktad?r.
Kaynak ve hedef kitle ile ili?kilerde etik ilkelere azami dikkat edilmesi, d?? habercili?in gvenilirli?i ve uluslararas? sayg?nl??? bak?m?ndan ?art grlmektedir. Ayn? ?ekilde d?? haberin magazin boyutunun ne ?kar?lmas? pek ok kat?l?mc? taraf?ndan bir sorun olarak kodlanmaktad?r. Bununla birlikte, haberin zn perdelemeyecek ve maniple etmeyecek k?vamda bir ki?ile?tirme veya zel ya?am efekti dengeli bir slupla sunulursa, d?? haberin etki alan?n?n geni?lemesine katk?da bulunabilir.
Evrensel standartlarda habercilik yapmak iin, Trk bas?n?n?n d?? habercilik alan?na di?er habercilikten farkl? ve ciddiyetle yakla?mas?, teknik konular kadar be?er sermayeye de yat?r?m yapmas? gereklidir.
Bas?n kurulu?lar?ndaki seici editoryal yap?n?n iinde d?? habercilerin de bulunmas?, d?? haberin kendi mant???yla, do?ru ve etkili biimde verilmesi bak?m?ndan nemlidir.
Haberde kullan?lan dil ve slubun daha nitelikli ve anla??l?r k?l?nabilmesi sadece d?? habercilik de?il, habercilik alan?n?n tamam? a?s?ndan gereklilik arz etmektedir. Trk bas?n?n?n yabanc? dil konusundaki s?k?nt?lar? bir yana Trkenin kullan?m? hususunda da daha dikkatli olmas? beklenmektedir. Habere kaynakl?k eden olay veya mekn ile ilgili daha derinlikli bilgilerin analitik ve okunakl? bir slupla sunulmas? konusu hl bir sorunsal olarak kar??m?zda durmaktad?r.
Ayr?ca kat?l?mc?lar?n s?ka dile getirdi?i hususlar aras?nda yer alan insan merkezli bir habercilik yakla??m?n?n Trk bas?n? taraf?ndan benimsenmesi pek ok sorunun zmn kolayla?t?racakt?r. znesi insan/toplum olan bir habercilik anlay???, hem daha sahici bir dil yakalayabilir, hem de okurla haberin znesi aras?ndaki ili?kiyi daha s?cak ve anlaml? hale getirebilir.
Genel olarak haber programlar?n?n, zelde ise d?? habercili?in lmlerden ?kar?lmas? ve haberin bir reyting malzemesi olarak d?nlmemesi, kalitenin artmas? konusunda temel bir yakla??m olarak benimsenmelidir.
Trk bas?n?nda derinlikli d?nce retimi ve analitik bak???n yerle?mesi a?s?ndan etkili i?levler grm? olan dergicili?in d?? haberler alan?nda gl biimde yap?lmas? bir ihtiya olarak de?erlendirilmelidir. Foreign Affairs, New Yorker, Times ya da Newsweek gibi dnya standartlar?nda bir d?? politika dergisi ?kar?lmamas? Trkiyedeki d?? habercili?in eksikliklerinden biridir.
3. KAMU GC VE DI?ER AKTRLERIN ROL
Kamu gc devreye girdi?inde bas?n zgrl? ve ba??ms?zl???yla ilgili tart??malar?n da gndeme gelmesi ka?n?lmazd?r. Ancak gerek bas?n?n kendi iindeki ve kitle ile ili?kilerinin bir hukuka ba?lanmas?, gerekse halen modernle?me srecine uyum sa?lamaya al??an toplumlarda medyan?n teknik ve etik geli?imini gerekle?tirmesi iin kamu erkinin oynayaca?? roller bulunmaktad?r. Trkiye gibi, grsel-i?itsel bas?n?n kamu tekeli ?eklinde olu?up zamanla zel sektr eliyle e?itlendi?i, yaz?l? bas?n?n ise dolayl? olarak iktidar ile ili?kili oldu?u, hatta konjonktre gre bazen i ie geti?i toplumlarda, medya ve devlet d???ndaki nc aktrler de sre ierisinde gittike artan bir etkiye sahip olmaktad?r. Nitelik ve nicelik itibariyle zaman getike daha grnr hale gelen rgtl sivil toplum hareketleri, zdenetim kurullar?, meslek birlikleri, reklm verenler ve zel sektr temsilcileri bu cmleden say?labilir. Habercili?in ve zelde d?? habercili?in geli?imine yap?c? katk? sa?lamas? ve demokratik kat?l?m? artt?rmas? beklenen mezkur nc aktrler, vatanda?lar?n medya arac?l???yla siyasal srelerde yer almas? ile medyan?n faaliyetlerinin sivil denetim ve gzetime a?k hale gelmesi bak?m?ndan nemlidir.
Trkiyedeki d?? habercilik ortam?n?n sorunlar? ve genel durumu gz nne al?nd???nda, kamu ve di?er aktrlerin bu ortama sa?layaca?? katk?lar ?u ?ekilde ortaya ?kmaktad?r:
Her ?eyden nce kamu gc, Trkiyede gazetecili?e ve yay?nc?l??a uluslararas? standartlarda bir seviye getirebilir. D?? habercilerin nemli bir k?sm?n?n kamunun denetleme ve gzetleme faaliyetine kar?? mesafeli olduklar?, buna kar??l?k kamunun geli?tirme i?levi konusunda beklentiler ta??d?klar? grlmektedir.
Bununla birlikte kamu gcnn medya kurulu?lar?na kar?? e?it ve dengeli olmas?, zellikle ele?tirel bas?n?n bask? alt?na al?nmamas? beklenmektedir. Nitelikli d?? habercilik konusunda iyi rnekler te?vik edilmeli, olumsuz rnekler uyar?lmal?d?r.
Trkiyede medya ile devlet aras?ndaki ili?kilerin dzenlenmesi amac?yla ncelikle Siyasi Partiler Kanunu, Bas?n Kanunu ve Seim Kanunu zerinde demokratikle?tirici reformlar yap?lmal?d?r. Hukuk devleti glendi?i lde Trkiyede bas?n da glenecek ve o zaman daha iyi d?? habercilik yap?labilecektir.
D??i?leri Bakanl???n?n dzenli, h?zl? ve ayr?ms?z bir biimde habercileri bilgilendirmesi, ki?isel ili?kilerle yetinmeyip kamu diplomasisi yrtecek kurumsal bir yap? olu?turmas? gerekmektedir.
Kamu gc, medyaya halk?n en az?ndan belli bir kesiminin taleplerini temsil eden bir kurum olarak sayg?yla yakla?mal? ve zellikle d?? politika alan?nda verilecek mesajlar?n sa?l?kl? biimde yerine ula?mas? iin toplumsal kat?l?m?n ihmal edilmemesi gerekti?ini bilmelidir.
Kamu gc ve siyasiler o?u zaman gazeteciler iin haber kayna??d?r. Fakat bu tr bir ili?ki, zellikle Ankarada yrtlen d?? habercilik tarz?nda, gazetecinin kayna??n gdmne girmesi sonucunu do?urmamal?d?r. Bu noktada, bas?n mensuplar?na oldu?u kadar kamu grevlilerine de vazife
d?mektedir.
Kamunun imknlar?yla dzenlenen organizasyonlara ve yurt d??? seyahatleri ne sadece k?e yazarlar? ve genel yay?n ynetmenleri de?il, diplomasi muhabirleri de gtrlmelidir. Yak?n dnemde h?zl? ilerlemelerin kaydedildi?i bu konuda da hem kamu erkine, hem de medyaya sorumluluk d?mektedir.
Trkiyede h?zla yayg?nla?an ve d?? habercilerin nemli haber kaynaklar? aras?nda yer almaya ba?layan d?nce kurulu?lar? ile D??i?leri Bakanl??? ve d?? haberciler aras?nda daha s?k? ve kurumsal ili?kiler dzenlenmelidir.
Son olarak hedef kitlenin demokratik mecralarda kat?l?mc? olmas?, RTK ve sivil toplum rgtleri arac?l???yla bireysel ve organize tepkiler ortaya koymas? meslek alanda faaliyet gsteren aktrlerin kendilerini yeniden dzenlemeleri a?s?ndan etkili olacakt?r.
RAPORUN TAMAMI ??N TIKLAYIN...