Son 10 y?lda yay?nlanan gazete haberlerini inceleyen uzmanlar, Trk bas?n?nda nefreti krkleyen 10 haberi belirledi. Sosyal De?i?im Derne?inin A?k Toplum Vakf?, Global Dialogue ve Hollandan?n ?stanbul Ba?konsoloslu?unun deste?iyle yapt??? Ulusal Bas?nda Nefret Sular? 10 Y?l, 10 rnek ba?l?kl? ara?t?rmas?n?n sonular? a?kland?..
Trk bas?n?n?n 10 y?ll?k taramas?n?n yap?ld??? al??madan sonra haz?rlanan de?erlendirme raporunda, ncesinde iki ?ngiliz taraftar?n ldrld? ?stanbuldaki Galatasaray-Leeds United kar??la?mas?ndan sonra TWO S?ZE ba?l???yla yay?mlanan Star gazetesinin tutumu ayr? bir blmde irdelendi. Holiganlar?n sokakta da, sahada da a?z?n? burnunu k?rd?k / Surat?n?za tkrerek gnderiyoruz spotlar?n? yay?mlayan Starda iki ki?inin ldrld? olaylar iin Leedsli holiganlara Taksimde kafas?na vura vura vatan topra??n? ptrdler ifadelerinin kullan?lmas? yo?un ?rk?l?k olarak de?erlendirildi. TWO S?ZE! ba?l???yla ?kan 7 Nisan 2000 tarihli Star gazetesinin ileti?im fakltelerinde ders malzemesi olabilece?ine i?aret edildi.
6 ay sren 10 y?ll?k taramada seilen haberleri de?erlendiren Dan??ma Kurulunda yer alan Galatasaray niversitesi ?retim yesi Prof. Yasemin ?nceo?lu, Trkiyede nefret sular?na kar?? yapt?r?m bo?lu?u bulundu?una i?aret etti. Trk Ceza Kanununun nefret sular? a?s?ndan da ele al?nmas? gerekti?ini vurgulayan ?nceo?lu, gndem belirleme gcne sahip olan medyan?n nefret sylemi ieren haberlerinin yaratt??? sorunlara da i?aret etti.
Medya devletin de gerisine d?yor
Dan??ma Kurulu yelerinden Bahe?ehir niversitesi AB Blm Ba?kan? Dr. Cengiz Aktar da, nefret sylemi zerinde dururken, bu konuda medyan?n devletin bile gerisine d?t? rnekler oldu?unun alt?n? izdi. 1915teki tehcir karar?n?n ard?ndan hayatlar?n? kaybeden binlerce Ermeninin Taksimde an?ld??? 24 Nisan etkinli?i iin Haber Trkte 20 Nisanda ?kan Taksimde soyk?r?m? anacaklar ba?l???na i?aret eden Aktar, Devlet burada, t?rnak iinde sylyorum, ok daha liberal, ok daha tarafs?z durumda. Ama medya bildik ?ablonu uyguluyor dedi.
Nefret ieren syleme kar?? medyadaki geleneksel ilgisizli?in bir lde azald???n? vurgulayan Aktar, Sanki bir ?eyler medyada, toplumda, devlet seviyesinde k?p?rd?yor ifadesini kulland?.
Ara?t?rma nas?l yap?ld?, haberler nas?l seildi?
Sosyal De?i?im Derne?i Ynetim Kurulu yesi ve Proje E? Koordinatr T. Cengiz Algan da, ara?t?rma ve sonular? hakk?nda bilgi verdi. Algan?n verdi?i ve ara?t?rmay? ieren kitap???n ierdi?i bilgilere gre, al??ma iin Trkiyede yay?mlanan 39 gazete iinden, tiraj ve temsil nitelikleri dikkate al?narak 20si seildi. 2008 sonundan ba?layarak internet ar?ivlerinin olanak verdi?i lde 10 y?l geriye do?ru taramak iin seilen gazeteler ?unlar:
Ak?am, Birgn, Cumhuriyet, Fotoma, Gndem, Hrriyet, Milli Gazete, Milliyet, Ortado?u, Posta, Radikal, Sabah, Star, Taraf, Trkiye, Vakit, Vatan, Yeni ?afak, Yenia?, Zaman.
Dan??ma Kurulu 200 haber aras?ndan 10unu seti
6 ay sren tarama sonunda 30 bin haberi kapsayan bir liste olu?turuldu. Proje ekibi, listedeki haber say?s?n? ilk a?amada 5 bin civar?na, ikinci a?amada 200e indirdi. 200 haberlik liste ?retim yesi, gazeteci ve sanat?lardan olu?an 12 ki?ilik Dan??ma Kuruluna sunuldu.
Dan??ma Kurulu, bu listeden etnik kken, cinsel ynelim, ulusal kimlik, toplumsal stat, dini inan ve cinsiyet kategorilerinde nefret sylemini rnekleyen 10 haberi seti.Dan??ma Kurulu ?u isimlerden olu?tu:
Ayd?n Engin, Ay?e Hr, Ba??? Erten, Prof. Bask?n Oran, Dr. Cengiz Aktar, I??n Eliin, Kerem Kabaday?, Yard. Do. Kerem R?zvano?lu, Sefa Kaplan, Prof. Turgut Tarhanl?, Prof. Yasemin ?nceo?lu, Zeynep Tanbay.
En ok etnik kken hedef al?n?yor
2009 y?l? May?s-Aral?k dneminde 10 ki?ilik bir ekip ve Dan??ma Kurulunun seimiyle yap?lan ar??t?rmada, haberlerde etnik kkene, ulusal zelliklere, cinsel kimliklere, cinsel ynelime, din ve inanca, siyasal e?ilimlere, mlkiyete, bedensel engellili?e, e?itim durumuna ve toplumsal statye ynelik ayr?mc? sylemler tarand?.
Ara?t?rmada taranan haberlerin yzde 23.76s? etnik kkene, yzde 18.80i siyasal e?ilime, yzde 16.19u cinsel kimli?e, yzde 15.80i din ve inanca, yzde 11.93 toplumsal statye, yzde 6.88i cinsel ynelime, yzde 2.81i ulusal kimli?e, yzde 2.23 bedensel engellili?e, yzde 1.55i mlkiyete ynelik "nefret suu - sylemi" kapsam?nda de?erlendirildi.
Projede, cinsel ynelimlere ynelik nefret syleminin hemen her gazetede yer ald???, milli gnler ve bayramlarda milliyeti sylemin yayg?nla?t??? tespit edildi.
??TE NEFRET SYLEM?N? TEMS?LEN SE?LEN 10 HABER
1- AHMET KAYAYA MADAM ?EFKAT?: Sabah gazetesinin 2 Kas?m 1999da Ahmet Kayaya madam ?efkati ba?l???yla man?ete ?kard??? haber. Ara?t?rma raporunda haber iin yap?lan de?erlendirmede, Magazin Gazetecileri Derne?inin 12 ?ubat 1999daki dl gecesinde Krte ?ark? yapmak istedi?ini belirtince kfr, hakaret ve masalardan f?rlat?lan atal-b?aklara hedef olan Ahmet Kayan?n yurtd???na kamak zorunda kald??? hat?rlat?ld?. Kayan?n Bayan Mitterand?n yard?m?yla Fransadan oturma izni ald???n? duyuran haberin ba?l?k ve ara ba?l?klar dahil 8 cmle ve 102 kelimeden olu?tu?u, nefret sylemi a?s?ndan her cmlenin iyi de?erlendirildi?i vurgulan?yor.
Haberde Trkede evli kad?n anlam?na gelen madam?n argoda genelev patronu anlam?nda kullan?ld??? hat?rlat?lan de?erlendirmede, haberin sunu?unda argo kar??l???n kastedildi?i belirtiliyor. Kayan?n bir sre Almanyada oyaland???, terr vd? izlenimi vermek iin konserlerini da?dakilere selamla bitirdi?i, 5 bin mark verip bir de 91 model araba ald???, Danielle Mitterand?n blclerin anas? oldu?u yolunda haberde kullan?lan ifadelere dikkat ekilen de?erlendirmede, Sabah?n yay?n? etnik kkene ynelik nefret sylemi kategorisinde de?erlendiriliyor.
2- BU KEZ ?Y?CE AZITTILAR: Milliyette 23 ?ubat 2002de yay?mlanan Bu kez iyice az?tt?lar! ba?l?kl? DHA haberinde, travestilerin kendisine sald?rd???n? ne sren bir ki?inin ?ikyeti zerine ya?anan olaylar anlat?l?yor. Haber, ?ikyet zerine gzalt?na al?nan arkada?lar?n?n b?rak?lmas?n? isteyen travestilerin karakolda olay ?kard?klar?n? ieriyor. Ara?t?rma sonular?n? de?erlendiren raporda, ba?l?ktaki bu kez az?tt?lar ifadesiyle travestilerin srekli benzer sulara kar??t?klar?, bu olayda yapt?klar?n?n da ncekilerden ok daha byk bir su oldu?u vurgusu ele?tiriliyor. Haberde gzalt? yerine kullan?lan yakalad? ifadesinin de yarg?ya gerek kalmadan suluyu ilan etti?i zerinde duruluyor. Raporda bu haber cinsel ynelime dnk nefret sylemi kapsam?nda de?erlendiriliyor.
3- ERMEN?LER KUDURDU: Yenia? gazetesinde 17 Kas?m 2009da haberin Ermeniler kudurdu ba?l??? ve Ermeniden kahpe sald?r? ara ba?l???yla bir ulusa kar?? d?manl???n yeterince net ifade edildi?i anlat?l?yor. Raporda, Azerbaycan ile Ermenistan aras?nda ?kan bir at??madan sz eden haberde Ermenistan?n de?il zellikle ulusun ad?n?n kullan?ld???na i?aret ediliyor. Buna kar??l?k, kar?? taraf iin 6 kez Azeri de?il Azerbaycanl? ifadesinin kullan?ld???, Azeri kay?plar?n?n ?ehit olarak ifade edildi?i, Ermenilerin ise ate?kesi ihlal ettikleri ifadelerini ieren haber etnik kkene ynelik nefret sylemi ve bir ulus ve ulusun lkesine ynelik nefret sylemi kapsam?nda de?erlendiriliyor.
4- HA?NLER YAKALANDI: Star gazetesinde 24 Mart 2005te yay?mlanan Hainler yakaland? ba?l?kl? haberde Mersinde bayrak yakma olay? duyuruluyor. Raporda, Mersinde 20 Mart gn Nevruz kutlamalar? s?ras?nda Trk bayra??n? yakma giri?iminde bulunan iki ki?i dn sabah gzalt?na al?nd? ifadesi bulunan haberin giri?inin devam?ndaki Bayrak yakma olay?n?n failleri oldu?u bildirilen C.S. (12) ve V.S. (14) isimli ocuklar ifadesine dikkat ekiliyor. Gzalt?na al?nanlar?n ocuk oldu?u haberde de gemesine kar??n Hainler yakaland? ba?l???n?n kullan?lmas?n?n d?ndrc oldu?u vurgulanan raporda haber etnik kkene ynelik nefret kapsam?nda de?erlendiriliyor.
5- KAPICI ?ARKICIYA TECAVZ DAVASI: Raporda, Hrriyette 3 Temmuz 1999da yay?mlanan Kap?c? ?ark?c?ya tecavz davas? ba?l?kl? haberin toplumsal statye ynelik bariz bir nefret sylemi ierdi?i belirtiliyor.Yarg?ya ta??nm?? vakan?n ?ark?c?n?n kap?c?l???yla tamamen ilgisiz oldu?u anlat?lan raporda haberin kap?c? ?ark?c?n?n boynu bkk bir foto?raf? ile sslendi?i yorumu yap?l?yor.
6- KOREL? REHBERE OSMANLI TOKADI: 6 May?s 2005te Koreli rehbere Osmanl? tokad?! ba?l???yla Radikalde yay?mlanan haber iin ara?t?rma sonular?n? ieren raporda, nce Osmanl? tokad?n?n genellikle vnme amal? kullan?ld??? anlat?l?yor. Haber, Trkiye turuna ?kan Japon turistlerin Koreli rehberinin Gneydo?u Anadoludan Krdistan diye sz etmesi zerine Trk rehber taraf?ndan yumrukland???n? ieriyor. Raporda, vnme amal? Osmanl? tokad? ba?l???n? kullanan Radikalin sald?rganl??? yceltti?i ne srlyor ve haber ulusal zelliklere ynelik nefret sular? kapsam?nda de?erlendiriliyor.
7- RAH?PLER UKURU K?L?SEDE ZYOR: Vatanda 6 Ocak 2006da yay?mlanan Rahipler ukuru kilisede zyor ba?l?kl? haber, yap?lan bir ara?t?rmaya gre ABDde en az 34 bin rahibenin rahiplerin cinsel tacizine u?rad???, bu rakam?n toplam?n yzde 40?na tekabl etti?ini iddias?n? ieriyor. Raporda, 1164 rahibenin yzde 40?n?n cinsel tacize u?rad??? yolundaki ara?t?rma sonucundan yola ?k?larak lke geneli iin yap?lan istatistiki de?erlendirmeye dayan?lmas? ve en az 34 bin rahibenin cinsel tacize u?rad???n?n kesin bir sonumu?gibi verilmesi ele?tiriliyor.
Haberde bu tacizlerin yzde 90?n?n rahibenin aile yelerince, himayesinde oldu?u rahiplerce ve di?er ba? rahibelerce yap?ld??? belirtilmesine kar??n hangi grubun hangi oranda ba?? ekti?ine ili?kin bilgi bulunmad???, ancak takip eden cmlelerde btn tacizleri rahiplerin yapt??? yolunda ifadeler kullan?ld??? anlat?l?yor. ?stitastiki veri eksi?ine kar??n ba?l?ktaki kaba ifade de dikkate al?nd???nda haberin dinsel inanca ynelik nefret sylemi kapsam?nda de?erlendirildi?i belirtilen raporda, kutsal mekn?n da cinsel taciz suu ile ili?kilendirildi?ine, ne ?kan?n taciz ve ma?durlar? de?il kilise ve rahipler oldu?una dikkat ekiliyor.
8- ROTH AYVAZ HOCAYA HAVALE: Ak?am gazetesinde 25 Kas?m 2000de Roth, Ayvaz hocaya havale ba?l?kl? haber iin yap?lan de?erlendirmede, dnemin Devlet Bakan? Ayvaz Gkdemirin, Trkiyeye gelerek hkm giyen DEP milletvekillerinin serbest b?rak?lmas?n? isteyen Avrupa Parlamentosu yesi Claudia Roth iin fahi?e ifadesini kulland??? hat?rlat?l?yor. Rothun at??? tazminat davas?nda Gkdemirin 6 May?s 1997de sulu grlerek mahkm edildi?i de belirtiliyor.
Bu olaydan be? y?l sonra Trkiyeye gelen ve Diyarbak?r?n HADEPli Belediye Ba?kan? Feridun elikten bykeli diye bahsetti?i ve Krt gne?i parl?yor dedi?i belirtilen Roth iin, Ak?am gazetesinin be? y?l nceki olaya at?f yapmas? ele?tiriliyor. De?erlendirmede, tarafl?l??? sergileyen ifadelere de dikkat ekilen ekilerek haberin cinsiyete ynelik nefret sylemi kapsam?nda de?erlendirildi?i kaydediliyor.
9- SNNETS?Z KUNDAKI DTP ADINA KURBAN DER?S? TOPLAMI?: Zaman gazetesinde 17 Ocak 2008de yay?mlanan Snnetsiz kundak? DTP ad?na kurban derisi toplam?? ba?l?kl? haber, ara yakmakla sulanan bir ki?inin tutuklanmas?n? ieriyor. Raporda, haberde ara yakmakla ilgisi bulunmayan kurban derisi toplaman?n DTP ile ili?kilendirilmesi, ki?inin snnetsiz oldu?unun belirlendi?inin iki kez vurgulanmas?, ayr?ca terr olaylar?na kar??t???n?n belirtilmesi zerinde duruluyor.
Snnetsiz ?kanlar?n genellikle Ermeniler oldu?una ili?kin kanaatin hat?rlat?ld??? raporda, Zaman?n haberinde terr rgt yeleriyle ba?ta Ermeniler olmak zere gayrimslimler aras?nda paralellik kuruldu?u, en az?ndan bir a?r???m yap?ld??? anlat?l?yor. Vurgunun snnetsiz olmaya yap?lmas? nedeniyle haberin dinsel inanca ynelik nefret sylemi kapsam?nda de?erlendirildi?i kaydediliyor.
10- TRAVEST? ZEH?R KURYELER? HAVAL?MANINDA YAKALANDI: Trkiye gazetesinde 30 Nisan 2006da Travesti zehir kuryeleri havaliman?nda yakaland? ba?l???yla yay?mlanan haber, lkeye kaak uyu?turucu sokulmas?yla ilgili. Ancak ortada cinsel kimlikle ilgili bir olay olmamas?na kar??n kuryelerin travesti oldu?unun vurgulanmas? bu kesimi sula ili?kilendirme niyetine ba?lan?yor. Haberdeki Ele geen uyu?turucunun ?stanbulda bulunan zencilere verilmek zere getirdi?i iddia edildi ifadesinin de sorunlu oldu?u belirtilen raporda, siyahlara zenci denilmesi ve btn siyahlar?n sula ili?kilendirilmesi ?rk? bir tutum olarak de?erlendiriliyor. Hem cinsel ynelime, hem de ?rk zelliklerine ynelik nefret sylemi tespit edildi?i belirtilen haberin, ne ?kan unsur travesti zehir kuryeleri oldu?u iin cinsel ynelime dnk nefret sylemi kapsam?nda grld? belirtiliyor.
TWO S?ZE! ??N ZEL DE?ERLEND?RME
Sosyal De?i?im Derne?inin ara?t?rma raporunda, Star gazetesinin 7 Nisan 2000 tarihinde Galatasaray-Leeds United ma? iin yapt??? sayfa iin zel bir de?erlendirme yap?l?yor. Galatasaray?n ?stanbulda Leeds United? 2-0 yenmesinden nceki ak?am Taksim blgesinde ?kan olaylarda iki ?ngiliz taraftar?n b?aklanarak ldrld?nn hat?rlat?ld??? raporda, TWO S?ZE! man?eti ve di?er ifadelerle haberin bu cinayetlerin zerine bina edildi?i anlat?l?yor. Raporda, sayfan?n stnde kullan?lan ve dvlen bir ?ngiliz taraftar? yerde gsteren foto?raf?n zerindeki Sokakta byle yaz?s? ile sayfan?n alt?nda kullan?lan ve tak?m?n?n yedi?i gole zlen futbolcuyu gsteren foto?raf?n zerindeki Sahada byle yaz?s?na i?aret ediliyor.
A?z?n? burnunu k?rd?k, surat?na tkrerek gnderiyoruz
Kurulan paralellikle ?iddetin onaylanmas? ele?tirilirken, ba?l?k dahil 50 kelimeden ibaret olan Star?n birinci sayfas?ndaki spotlar ?yle hat?rlat?l?yor:
Holiganlar?n sokakta da, sahada da a?z?n? burnunu k?rd?k...
Biz Trkler, Avrupal? rakiplerimizi ieklerle kar??lar, alk??larla u?urlar?z... Ama sizi surat?n?za TKREREK gnderiyoruz! Two... Two... Two... ?ngiltereye kadar yolunuz var!
Leedsli holiganlara Taksimde kafas?na vura vura vatan topra??n? ptrdler...
Leedsli futbolculara Ali Sami Yenin imlerinde cenaze namaz? k?ld?rd?lar. Hem de two rekat...
Bu kadar ?rk?l?k ders malzemesi olabilir
Ara?t?rma sonular?na ili?kin raporda Star?n yay?n? iin Bu a??r? sald?rgan nefret dili kar??s?nda so?uk kanl? yorum yapmak gerekten zor... 50 kelimeye bu kadar yo?un ?rk? bir dili s??d?ran bu haber tipik bir nefret suu savunusu olarak ileti?im fakltelerine ders malzemesi bile olabilir ifadesi kullan?l?yor.
Raporda, iki ?ngiliz taraftar? ldrenlerden en a??r cezay? alan 4 ki?inin 4 y?l 9 ay hapis yatt?ktan sonra serbest kald???, 10 y?l sonra Leeds United klb ba?kan?n?n olay?n a??rl???yla orant?l? cezalar verilmedi?i iin Trkiyeyi ele?tirdi?i de hat?rlat?l?yor.
Raporun bu blmnde, Emin Pazarc?n?n Ak?amda yay?mlanan Sulu ?ngilizler ba?l?kl? bir yaz?s? da byte alt?na al?n?yor.
VAK?T, ARA?TIRMACILARIN ??FRES?N? ?PTAL ETT?
Ara?t?rma raporunda, Anadoluda Vakit gazetesi de zel bir yer buluyor. T. Cengiz Al?an, gazetenin elektronik ar?ivine abone olunarak girildi?ini, ancak nefret suu ve sylemi zerine ara?t?rma yapt?klar? ?renilince ar?ive giri?lerinin engellendi?ini a?klad?. Bu durum, raporda da belirtildi.
Raporda Vakitte ?kan Bunu Moskof yapmaz, Ermeninin yerli u?aklar?, Mi?on ahlaks?zl??? ba?l?kl? haberler de nefret sylemini rnekleyen yay?nlar olarak irdelendi.
Ara?t?rma raporunda Burhan Ayerinin Lale Mansurun bayraktan donu (Ak?am-13 Nisan 2005), Zeynep G??n Tesettrl yzmek (Hrriyet-16 Temmuz 2005) ba?l?kl? yaz?lar? da sras?yla cinsiyete ve dinsel inanca ynelyik nefret sylemi kapsam?nda de?erlendiriliyor.