FUTBOLDA TEM?Z ELLER? BEKLERKEN...
AHMET TAL?MC?LER
Futbol, insana ve insanl??a ait de?erleri bnyesinde bar?nd?rd??? ve dnyan?n en kitlesel spor dal? oldu?u iin, her zaman zerinde konu?ulmay?, ara?t?r?lmay? ve yorumlanmay? hak ediyor.
Futbol, ortak bir referans erevesi sa?layabildi?i ve ortak duyunun in?as?na katk?da bulunabildi?i iin her dnem iktidarlar taraf?ndan dikkatle takip edilmi?tir. Futbolun her trden yorumu kald?rabilen bir yap?ya sahip olmas?, onun hem blen hem de birle?tiren bir spor dal? haline gelmesine yol aar/am??t?r. Bu a?dan futbol g odaklar?na geni? bir hareket serbestsi sa?lamakta, kitlelerin hedefsizle?tirilmesinde iktidarlarca kullan?labilmektedir. Toplumsal bir ortak payda olarak futbol, yaratm?? oldu?u kimlik ve aidiyet temelli yap? ile kitlelerin ilgisini ve fkesini siyasal temelden uzakla?t?rmaktad?r. Futbol, iinde bulundu?umuz dnemin en etkili iktidar nesnelerinden bir tanesine dn?m?tr ve bu yzden de futboldan sz etti?imiz her an, ayn? zamanda ekonomiden-siyasetten-kimlikten-?iddetten-toplumsal ya?ant? ierisindeki birtak?m de?i?melerden ve s?k?nt?lardan da sz ediyor olmaktay?z.
1980 y?l? Trkiye'deki birok alanda oldu?u gibi futbol iin de bir milatt?r. Bu tarihten sonra futbola nce asker ynetim taraf?ndan daha sonra ise bu byl oyunun nemini abuk kavrayan iktidar hkmetleri taraf?ndan yak?n ilgi gsterilmi? ve futbolun geni? kitleler zerindeki etkisinden yararlan?lmaya al???lm??t?r. 1980'li y?llar futbolun iktidar taraf?ndan n plana ?kart?ld??? ve futbolun siyasetin bo?altt??? alana ikame edilmeye ba?land??? y?llar olmu?tur. Bu dnemde uygulanan neo-liberal politikalar?n geni? kitlelerle bulu?mas?nda futboldan da yararlan?lm?? ve bu oyun zerinden biimlendirilen gereklik kurgusu (medya-iktidar partisi-futbol otoritelerinin etkisi ile) arac?l???yla yeni ekonomik anlay??a uygun bir erevede rgtlenmesi sa?lanm??t?r. Futbolun bu a?amaya getirilmesinde Trkiye'nin zal hkmetleri sonras?nda tan??t??? tketim toplumu anlay??? ve bu anlay???n de?erlerini ieren politikalar?n uygulanmas? yatmaktad?r. Futbolun metala?mas? srecinde profesyonelli?e yap?lan vurgunun nemi, neo-liberal politikalar?n etkisi ile devletin yerini piyasalara b?rakt??? bir ortamda Trkiye'deki di?er spor dallar?nda de?il de neden futbolda zerkli?e 1988 y?l?nda geildi?i daha iyi anla??labilir.
Kay?rmac?l?k sisteminin egemen oldu?u anlay???n Trk sporuna/futboluna yerle?mesi sonucunda futbol kulpleri kendi ?karlar?n? koruyabilmek amac?yla kendi yrelerinin etkili, tan?nm?? simalar?n?, politik ki?iliklerini ynetim kurullar?na dhil etmi?ler ya da milletvekilleri, bakanlar arac?l??? ile kulplerinin ?karlar?n? koruma yoluna gitmi?lerdir. Himayecili?in, adam kay?rmac?l???n geli?ti?i bu dnemde 'gl olan?n hakl? oldu?u anlay???' zihinlerde yer tutmaya ba?lam?? ve i? bitirici ynetici modeli bu dnemin vazgeilmez portresi haline gelmi?tir.
Kolay para kazanan ki?ilerin toplumsal stat kazanma alanlar?ndan birisi, belki de birincisi olarak grlen futbol kulpleri yneticili?i, kirlenmeye ba?layan futbol dnyas?n?n ilk habercisiydi. Ancak gidi?at bununla sona ermeyecek, devam?nda mafyan?n Futbol Federasyonu seimlerine mdahil olabilecek kadar glenece?i yeni bir dneme girilecekti. Bu srecin 2002-2005 y?llar? aras?nda ya?anan geli?melerde nas?l etkili oldu?unu dnemin gazetelerine yans?yan ?ike haberlerinden rahatl?kla izleyebilirsiniz. Ayr?ca 2005 y?l?nda Meclis'te olu?turulan komisyon raporlar?nda da futboldaki yzlerce ismin gr?lerinin yer ald??? raporda da bu tespitler tekrar edilmesine ra?men gereken yapt?r?mlar bir trl hayata geiril(e)memi?tir.
Futbol zerinden de?erler transferi
Futbol, toplumsal ya?am ierisinde bir 'minyatr' model olarak i?lev grmekte ve futbol zerinden toplumsal ya?ama birtak?m rol ve de?er transferleri gerekle?tirilmektedir. Futbol zerinden birtak?m de?erlerin sosyal hayata transferi 'ne olsa gider' mant???n?n son h?zla ya?and??? bir ortamda gerekle?tirilirken, bu srete gce tap?nan, yenmeyi, kazanmay? (ama nas?l olursa olsun ben/biz kazanal?m) benimseyen ili?kiler futbol sahalar?ndan toplumsal ya?ama aktar?lmaktad?r. Futbol sahada de?il masada kazan?l?r d?ncesi e?itli vesileler ile gerekle?ti?inde taraftarlara gl olan?n bunu ba?arabilece?i mesaj? verilmektedir. Art?k kurallara uymak yerine kurallar? kendine uydurma anlay??? geerlidir, bunun iin de gl yneticilere ihtiya vard?r. 1980 sonras?n?n i? bitirici tipinin futbol kulplerindeki versiyonu i? bitiren yneticilerdir. Taraftar potansiyellerinin hayli yksek olmas? bu byk kulplerin ba?kanlar?n?n simgesel glerinin de bir hayli etkili olmas?n? beraberinde getirmektedir.
Toplumsal de?erlerimizi yitirdike futboldaki de?erlerimiz de bir bir ortadan kaybolmaya ba?lad?. Ba?ar?n?n her ?ey oldu?u anlay??? kitlelere her ortamda tekrarlana tekrarlana benimsetildi?inde; bunu elde etmek iin her trl de?erden dn verebilecek bir rol modeli olu?mas?n?n n a?lm?? olmaktad?r. Onun iindir ki; futbol sahalar? art?k rakip tak?m seyircisine kapat?l?r hale getirilmi?, 'futbol zerinden te?hir edilerek normalle?tirilen ?iddete' duyars?zla?t?rma yakla??mlar? ile me?ruiyet kazand?r?lm??t?r. 'Ba?ar?ya tap?nman?n, glden yana olman?n, yenmenin yceltildi?i/kutsand???', buna kar??n 'ma?lubiyetin, ikincili?in, mcadele etmenin yok say?ld??? bir anlay??' futbol zerine yap?lan yorumlar ile topluma sunulmu?tur. 'Kazanmak iin her yol mubaht?r' sylemine s?k s?k gnderme yap?l?rken 'oyunun kurallar? herkes iin e?ittir' sylemi de unutulmam??t?r.
Milyonlarca insan? ilgilendiren bir alan olarak futbolda son gnlerde ya?ananlar?n Trkiye'de meydana getirdi?i etki a?s?ndan muktedirlerin iktidar?n?n bir paras? hatta ok nemli bir paras? oldu?unu gstermektedir. Bu kulplerin bugn aralanmaya ba?layan sis perdesi ierisinde tm futbol kamuoyuna ya?att?klar? ve futbol dnyas?ndaki arp?kl?klarla olan ba?lant?lar? ?a??rt?c?d?r.
Toplumsal ya?am bir btndr ve bu btn ierisindeki tm kurumsal rgtlenmeler birbirleri ile ba??ml?d?rlar. Yani, futbolumuzda ya?anan kirlenme sadece futbolun ortaya ?kard??? bir durumdan ibaret de?ildir. Trkiye'de futbol alan?nda son otuz y?l iinde ya?an?lanlar?n toplumsal ya?ant?m?za himayecilik, klientelist ili?kiler, ayr?mc?l??? besleyen hegemonya anlay??? ve ahbap/arkada? kay?rmac?l??? ?eklinde yans?d???n?, bu de?er ve uygulamalar?n futbol zerinden normalle?tirilerek topluma sunuldu?unu grmekteyiz.
?inde ya?ad???m?z dnyada futbol, art?k futbolun tesinde pek ok ?eyle ilintilendirilen bir iktidar nesnesi haline dn?trlm?tr. Son gnlerde ya?anan geli?meler tm dikkatlerin siyaset sahas?ndan futbol sahas?na ynelmesine neden oldu. Ergenekon soru?turmalar?ndan farkl? olarak ok daha geni? bir kitleyi ilgilendiren ve daha duygusal bir atmosfere sahip olan bir alandan sz ediyoruz. Ya?ananlar?n Fenerbahe Spor Kulb ve Aziz Y?ld?r?m zerinden de?erlendirilmesi ve bu ynde yorumlar yap?lmas? durumun nemini ne yaz?k ki gzden ka?rmaya neden olmaktad?r. Trkiye'de y?llardan beri 'te?vik primi, ?ike, hakem-ma-oyuncu ayarlama' gibi konularla ilgili olarak gndeme gelen ve konuyla ilgili olan kesimlerin gayet iyi bildikleri bir konuda olup bitenleri tak?m gzlklerinden uzakla?arak, serinkanl?l?kla ele almak zorunday?z. Aksi takdirde temiz futbol zlemimizi bir kez daha ertelemek zorunda kalabiliriz. Bu do?rultuda sonu ne olursa olsun Trkiye'de futbolun ve futbol ynetiminin ?effafla?ma sreci ierisine girmesi ka?n?lmazd?r. Kulp ynetimlerinin UEFA kriterlerine gre yeniden yap?lanmas? gerekmektedir ve Trkiye Futbol Federasyonu bir an nce bu sreci h?zland?rmal?d?r.
Ya?ananlar?n taraftarl?k kltr a?s?ndan da nemli katk?lar? olaca??n? d?nyorum. Tak?m?n?z?n ba?ar?s?ndan ok sizin kalbinizde b?rakt??? duygu nemlidir, tak?m?n?za her ne olursa olsun sahip ?kmak ve her ko?ulda desteklemek taraftarl???n olmazsa olmazlar?ndand?r. Taraftarl?k ki?ilerle ya da ba?ar?larla s?n?rl? bir kimlik biimi de?ildir.
T?pk? iyi ya?amak, gven ierisinde bir hayat srmek gibi temiz futbol seyretmek ve ?aibelerden uzak bir ortam iinde tm tak?mlara e?it mesafede bir federasyon ve medyan?n olmas?n? istemek de en tabii hakk?m?zd?r. Bu hakk?m?z? almak iin btn tak?mlar?n taraftarlar? bir araya gelmek zorunday?z. E?er futbolumuzu bir yerlere gtrmek istiyorsak, futbolumuzun durdu?u yeri ve ya?anan s?k?nt?lar? hep birlikte gstermek ve ?k?? yolunda aba sarf etmek zorunday?z. Tak?mlar birbirlerinin rakibi olarak stadyum iinde ve d???nda taraftar kitleleri iin vazgeilmez varl?klard?r. Ancak iinde ya?an?lan s?k?nt? sadece bir tek kulbn taraftar?n? ba?lamamaktad?r. ??te bunun iin taraftarlar gzel ve temiz futbol seyretme haklar? zerinde zellikle durmak ve federasyona bu ynde bask?da bulunmak zorundad?rlar. Yoksa bugn elimizden ka?p gitmekte olan, hayat?m?z?n en nemli ?eylerinden biri olarak grd?mz bu gzel oyun iin yar?n yapabilece?imiz bir ?ey kalmayacak. nk byle giderse oynanan oyun bizim futbolumuz olmayacak.
Yrd. Do. Dr. Ahmet Talimciler Ege niversitesi
NOT: Bu yaz? Zaman Gazetesi'nin Yorum Sayfas?nda yay?nlanm??t?r.