PROF. DR. NECLA MORA
?nsanl?k tarihi, erkek egemenli?inin in?a edilmesine tan?kl?k etmi?tir. Mlkiyette, dinde, ahlakta, ynetimde erkek iktidar?, Ataerkil yap?lanman?n kendini yeniden reterek topluma onaylatmas?ndan me?ruiyetini alan bir anlay??t?r.
Dolay?s?yla Ataerkil yap?, iktidar?n ?karlar?na gre olu?turulmu? ya?am kayna??n? sosyal normlar?n uygulay?c?s? olan kamuoyundan alan erkek egemen bir yap?lanmad?r.
?ktidar?n erkek zerinden yrtt? hegemonyan?n medya metinlerinde in?a edilmesi ve yeniden retilmesinin incelenmesini konu olarak ele alan bu al??man?n amac?, medya metinleri zerinden in?a edilen ve yeniden retilen g/iktidar ili?kilerinde ataerkil sylemin roln ortaya koymakt?r.
Trkiye toplumunda a??rl?kl? olarak geleneksel ya?am tarz?n?n egemen oldu?u k?rsal kesimde bask?n olarak grlen ataerkil anlay?? ve sosyal uygulamalar, i ve d?? glerle byk kentlere ve geli?mi? Avrupa lkelerine ta??nmaktad?r.
al??man?n yntemi, erkek egemenli?inin temsil edildi?i, ataerkil yap?lanmadaki ataerkillik (Patriarchy) ve iktidar kavramlar? a?klanarak, hegemonya kuram?na gre, ileti?imsel eylem olarak iktidar ili?kisinin nas?l kuruldu?u ve yeniden retildi?i tart???lacak ve 40 Metrekare Almanya filminin hegemonya kuram?na gre toplumbilimsel zmlemesi yap?lacakt?r.
Anahtar Kavramlar: Ataerkil Yap?, Sosyal/Hukuksal Normlar, Erkek Egemen Bak?? A?s?, Toplumsal Cinsiyet.
1. Giri?
Ataerkil toplumlarda bireyin erkek olarak tan?mlanmas? ve bunun iktidarda yans?mas?na ba?l? olarak toplumsal cinsiyet, siyaset, e?itim, kurumsal i?leyi?ler, sosyal ya?am, aile ya?am? benzeri birok alanda, e?itsizlikten ataerkil ?iddete varan geni? bir etkiye neden oldu?u grlmektedir. zellikle ekonomik zgrl? olmayan ve e?itim dzeyi d?k veya hi e?itim almam?? kad?nlar?n yo?un olarak bulundu?u blgelerde erkek egemen anlay?? daha bask?n olarak ortaya ?kmaktad?r (Mora, 2005, s. 3). Ayr?ca bu durum i ve d?? g yoluyla byk kentlere veya geli?mi? Avrupa lkelerine ta??nmaktad?r. Erkek egemen bak?? a?s? (ataerkil), tek tanr?l? dinlerin ortaya ?kard??? kltrel altyap? ve sosyal normlarla bunlara ba?l? olarak olu?an kurumlar ve hukuksal normlar, kad?n? nce babaya daha sonra kocaya ve amire tabi k?lan bir olgu olarak ataerkil toplumlar?n temelini olu?turmu?tur.
E?itimi ve ekonomik al?m gc olmayan kad?n?n birey olarak toplumda de?eri ve nemi yoktur. Ancak e?itimli ve ekonomik al?m gc olan kad?nlar bile yasalar kar??s?nda erkeklerle e?it haklar elde etmek iin mcadele etmek zorundad?r. Binlerce y?ld?r iselle?tirilen ve srekli yeniden retilen ataerkil toplumsal yap?, kad?nlar?n, kad?n haklar? ve yasalar kar??s?nda erkeklerle e?it haklara sahip olma mcadelesi, yasalar?n ?kar?lmas? konusunda olumlu sonular vermesine ra?men, sosyal yap?n?n de?i?mesi ok yava? oldu?undan istenen olumlu sonular al?namamakta ve bu yolda birok kad?n yine ataerkil anlay???n kurban? olmaktad?r. Ayr?ca geleneksel anlay???n in?a edildi?i ve yeniden retildi?i medya metinlerindeki ataerkil sylemlerin varl???, bu abalar?n etkisini yok etmekte ya da azaltmaktad?r. Bylece medya, bu konuda toplumsal de?i?im ve dn?me sekte vurmakta ve gnlk ya?amda ataerkil anlay???n devam etmesine ve ataerkil eylemlere me?ru bir zemin haz?rlamaktad?r.
Toplumsal ya?amda erkek egemenli?ini kuran bir olgu olan ataerkillik (patriarchy) kavram?, erkeklerin veya erkek zihniyetinin her trl sosyal, siyasal, ekonomik, kltrel karar ve ili?kilerde belirleyici oldu?u rgtlenme biimidir (Demir&Acar, 1997, s. 31). Bu kavram, genel anlamda, devlet, aile, miras hukuku ve sosyal dzenin erkek zerinden yrd? anlay???na dayal? toplum modelidir. Erkek egemenli?i yeni kad?n hareketleri ve feminist al??malara kadar aral?ks?z binlerce y?ld?r devam etmektedir. Bu egemenlik, ekonomik, yasal ve kltrel alanda erkeklerin stnl? anlay???na dayan?r. Ataerkil dzende, aile ve devletin ynetiminin yan?nda, ailenin ve devletin korunmas? ve kollanmas? grevleri erke?e verilmi?tir. Ataerkillik, 19 yzy?lda, kar? koca ve ocuklar?n bulundu?u aile i?letmelerinin ortaya ?kmas?yla birlikte, i?i- patron ili?kisini iine alarak geni?leyen bir kavramd?r. Ataerkillik yerine bazen Babaerkil veya Paternalizm kavramlar? kullan?lm??t?r (http://universal_lexikon.deacademic.com/43360/ Patriarchat).
Paternalist bir toplumda erkek egemenli?i srer. Bu egemenlik erkeklerin koruyucu, babal?k rollerine dayan?r. Bu rol daha ok simgeseldir. Paternalist bir toplumda baba ocu?una mlk ya da toplumsal bir konum vaadinde bulunamaz, sadece koruyucu ve kollay?c? bir rol stlenir (Sennett, 2011, 63-64). Stalinin, Ben sizin baban?z?m nl sz, baba anlay???n?n devlet iktidar?n? kapsayan tipik bir gstergesidir. Bu szler, halk zerinde paternalist anlay??la (sahte sevgi gsterisi ile) tahakkm kurma arzusunu ortaya koyar (Sennett, 2011, s. 99).
Hegemonya, egemen s?n?f?n ?karlar? do?rultusunda siyasal, ekonomik, kltrel anlamda toplumsal r?za retmektir (Williams, 2006, s. 175). Hegemonyan?n sa?lanmas?nda, r?zan?n retilerek, ortak kanaatin olu?mas? ok nemlidir. ?ktidar (power), toplumu ynetme ve ynlendirebilme gc ve bu g ve yetkiyi elinde bulunduran organ veya hkmettir (Demir&Acar, 1997, s. 113). ?ktidar, toplumsal yap?da, toplumsal pratiklerin ya?ama geirilmesinde etkisini in?a etmek ve srdrmek iin toplumsal cinsiyet ili?kilerinde erkeklere kendi s?n?rlar?n? reten belirli yollarla g sa?lar. Kad?nlar?n erkeklere ba??ml? oldu?unu varsayan ve bunu glendiren bir toplumsal politikan?n yan?nda, kltr arac?l???yla bu dzen dayat?l?r. ?ktidar?n me?ru gstergesi olan otorite, toplumsal cinsiyeti bar?nd?ran iktidar yap?s?nda, erkeklikle ili?kilendirilen ana eksen olarak tan?mlanabilir (Connell, 1998, ss.152-153). ?ktidar, bireylerin r?zalar?n? dikkate almaks?z?n onlar? etkileyebilme, ynlendirebilme veya denetleyebilme gc ve yetene?ine sahip ki?i olarak ele al?nd???nda, Sennette gre, iktidar? yorumlama sreci olarak otoriteden sz edilebilir. Burada, iki farkl? gr? ortaya at?l?r. Birincisi, znenin ne grece?ini, ne hissedece?ini belirleyen iktidar ko?ullar?d?r gr?n savunur. Max Weber, bu gr?n temsilcilerinden biridir. Di?er gr?e gre ise, egemen s?n?flar?n sahip olduklar? iktidar?n otomatik olarak otorite imgelerine dn?t?dr. Onlara gre, gl ki?i imgesi, ba?kalar?n? yarg?layabilen ki?i imgesi, disiplin ve korku ilkeleri olu?turur. Bu okulun temsilcilerinden olan Jules Guesde ve arkada?lar?na gre, egemen s?n?flar?n d?nceleri a??n egemen d?nceleridir. ?nsanlar iktidar hakk?nda d?nmezler, iktidardakilerin onlara telkin etti?i ?eyi d?nrler (Sennett, 2011, s.28). Bu konuda A. Gramsci, kapitalist bir toplumdaki iktidar ko?ullar?n?n eli?kili oldu?unu ve bu eli?kinin insanlar? d?nmeye sevk etti?ini belirtir ve bu gr?e kar?? ?kar. Weber ise, insanlar?n iktidar hakk?nda farkl? a?lardan d?nce rettiklerini, fakat sadece baz? d?ncelerin iktidardakilerin otorite olarak alg?lanmalar?na yol at???n? syleyerek bu gr?e kat?lmaz. Weber yap?tlar?nda, otorite alg?s?n? kategoriye ay?r?r. Birinci kategoriye giren, ok eski ve kurumsalla?m?? inanca dayal? geleneksel otoritedir. ?kincisi, kurallar?n yasall???na ve ynetenlerin emir verme hakk?na dayal? olan yasal rasyonel otoritedir. nc otorite ise, bireyin kutsall???na veya kahramanca gcne dayal? karizmatik otoritedir ( Weberden aktaran Sennett, 2011, s. 29). Sennett, Weberin insanlar?n yetkilerinin me?ru oldu?una inanmad??? ki?ilere itaat etmediklerini ileri srmesi nedeniyle Weberin yakla??m?n?n en belirgin zelli?inin otoriteyi me?rulukla zde?le?tirmesi oldu?unu syler (Sennett, 2011, s. 30).
Gramscie gre, egemen az?nl?k, iktidar?n? kurmas?nda ve yeniden retmesinde, hem kltrel, hem ideolojik, hem de g ayg?tlar?n? elinde bulundurarak, kendi ?kar? do?rultusunda de?erlerini topluma benimseterek r?za retir ( Barrett, 1996, ss. 61-67). Hegemonyan?n in?as?nda ayd?nlar?n rol ve nemine dikkat eken Gramsci, ayd?nlar?, organik ve geleneksel ayd?nlar olarak ikiye ay?rarak, organik ayd?nlar?, toplumsal ya?ama aktif olarak kat?lan, kurucu, yarat?c?, ilham verici ve ikna edici, birle?tirici ve rgtleyici siyasal varl?klar olarak tan?mlar (am, 2008, s. 241). Organik ayd?nlar, dil arac?l???yla egemen sylemi in?a ederek, topluma egemen s?n?f?n gr? ve de?erlerini benimsetirler. Dolay?s?yla medya metinlerinde, bu de?er ve gr?ler i?lenerek in?a edilir ve yeniden retilir.
Hegemonya kavram?n? ideoloji ile ili?kili olarak a?mlayan Althusser, ?deoloji Ve Devletin ?deolojik Ayg?tlar? adl? al??mas?nda, bireyin devlet ve ayg?t? iindeki varl???n?n, ancak devlet iktidar?n?n bir i?levi olarak anlam kazand???n? belirtir. Ona gre, tm siyasal s?n?f mcadeleleri devlet evresinde dner (Althusser, 1994, s. 30). Devletin ideolojik ayg?tlar? olan, din, aile, okul, hukuk, siyasal sendikalar, kitle ileti?im aralar? ve kltr, egemen yap?n?n kendisini in?a etmesine ve yeniden retmesine katk?da bulunurlar. Devletin ideolojik ayg?tlar?, ideolojiyi kullanarak i?ler. Ancak devletin bask? ayg?tlar? zor kullan?r. Althussere gre, hibir s?n?f, devletin ideolojik ve bask? ayg?tlar? iinde ve stnde hegemonyas?n? uygulamadan devlet iktidar?n? srekli olarak elinde tutamaz (Althusser, 1994, ss. 34-36). Dolay?s?yla Gramsci'nin hegemonya kuram?n? Althusser, ?deoloji Ve Devletin ?deolojik Ayg?tlar? adl? al??mas?nda, hegemonyan?n nas?l in?a edildi?ini ve yeniden retildi?ini sosyal ve hukuksal kurumlar zerinden a?mlayarak netle?tirir.
S?n?fl? toplumlarda insanlar, kendilerini birey olarak tan?mlasalar da, bu onlara toplumsalla?ma sreci iinde yukar?da szn etti?imiz sosyal ve hukuksal kurumlar arac?l???yla sonradan kazand?r?lan bir zelliktir. ?nsanlar?n toplumsal pratikleri devletin ideolojik ayg?tlar? taraf?ndan in?a edilir ve yeniden retilir. Dolay?s?yla smr ili?kilerini gizleyen ataerkil ideoloji, dinsel ?reti ve pratiklerle, sosyal ve aile ii ili?kilerle, yasalarla, ders kitaplar?yla, kurumsal ve ekonomik i?leyi?le ve bunlar?n yer ald??? medya metinleriyle, egemen s?n?f?n gr? ve de?erleri in?a edilerek ve yeniden retilerek srdrlr ve statkonun devam? sa?lan?r.
2. Ataerkil toplumsal yap?lanman?n tarihsel sreci
Tarihin eski dnemlerinden beri erkekler kad?nlara hkmetmi?tir. Erkeklerin kad?nlara stnl? nceleri fiziksel ynden gl olmalar?na dayand?r?l?rken daha sonralar? toplumlar ortaya ?kt?ka, kad?nlar zerindeki egemenlik sosyal gelenekler, yasalar, dinler arac?l???yla me?ru hale getirilmi?tir (Marshall, 1997, s. 9). Sosyal, siyasal, yasal ve kltrel anlamda kurulan erkek egemen sistem, gnmzde kendini yeniden retmekte ve varl???n? srdrmektedir.
Erkek egemen sistem, Berktaya gre, Mezopotamya da ?. 3500-3000 y?llar? aras?nda ilk kentsel devletlerin yap?lanmas?yla ve yaz?n?n bulunmas?yla birlikte, kentler aras? mcadele ve askeri rekabetin artmas?yla ortaya ?km??t?r. Askerlik, erkek egemenli?ini glendirmi?tir. Ayr?ca bu dnemde, askerlerin yan?nda, yaz?n?n verdi?i gle kay?tlar? kendi tekelinde tutan tap?nak rahiplerinin mlk sahibi olmalar?, s?n?fl? toplumun ortaya ?kmas?n? sa?lam??t?r. Mlkiyetin miras yoluyla babadan o?ula gemesini gvence alt?na alan ve kad?nlar?n cinselli?inin kontroln erkeklere veren ataerkil aile yap?s? kurumsalla?arak yasalara girmi?tir. Berktay, bu ba?lamda kad?nlar?n cinselli?inin nce baban?n sonra da kocan?n mal? olarak devlet gvencesine al?nd???n? belirtir. Kad?nlar?n cinsel safl???n?n bir mal gibi pazarlanarak ekonomik de?ere dn?mesiyle, fahi?elik ortaya ?km??t?r. Cinselli?i ve do?urganl??? kocaya ait olan sayg?n kad?n ve herkese ait fahi?e kad?n ayr?m? bylece kurulmu? olur (1996, ss. 80-81). Ayn? gr? payla?an Caner, Kutsal Fahi?eden Bakire Meryeme Toprak ve Kad?n adl? kitab?nda, ataerkil yap?n?n, miras sorunu ve mlkiyet alg?s?ndan kaynakland???n? belirtir. Bu sisteme gre, ev iinde ve toplumda erkek egemenli?inin sa?lanmas?yla, miras?n erkek soyunun izgisini izleyerek devam etmesinin kad?n bedeninin ve cinselli?inin denetim alt?na al?nmas?yla mmkn olaca?? d?ncesi hakimdir (Caner, 2004, ss. 41-42).
Connell ise, ataerkil yakla??m?n nereden geldi?i ve nas?l ortaya ?kt???na bak?ld???nda, bu konudaki bilimsel teorilerin Bat? kaynakl? oldu?unu ve Avrupada biyolojik ve toplumsal cinsiyetin Ortaa? ve reformasyon ayd?nlar?n?n yaz?lar?nda, kad?nlar, erkekler ve tanr? aras?ndaki ahlaki ili?kiler hakk?nda oldu?unu syler (Connell, 1998, 48). Dolay?s?yla ekonomik arka plan? olan ataerkil yap?n?n ba?lang?ta, sosyal anlamda in?a edilmesini ve yeniden retilmesini ahlak ve din sylemleri ile sa?lad??? sylenebilir.
Tohum ve Toprak adl? al??mas?nda, Carol Delaney, k?z?n?n, bebekler nereden gelir? sorusuna, baba, annenin iine bir tohum eker diye yan?t verdikten sonra bir bilim insan? olarak kendisinin bile fark?nda olmadan erkekleri nas?l ycelterek yarat?c? (tanr?sal), kad?nlar? ikincil, arac? (dnyasal) konuma indirdi?inin fark?na vard???n? belirtir. Ona gre, bu halk inan???, her ku?ak taraf?ndan yeniden okunan ve retilen birok metinde, ?iirlerde, ?ark?larda ve dinsel dilde iselle?erek, gndelik ya?am? biimlendiren, davran??lara, de?erlere, yasalara ve kurumlara i?lemi?tir (Delaney, 2001, ss. 23-24). Delaney, yarat?c?l???n, i?levsel olarak baba ve tanr? baba kavramlar?nda ayn? anlamda kullan?ld???n?, aradaki tek fark?n insani ve dnyasal olanla, gksel olan aras?ndaki fark oldu?unu syler. Ona gre, dlleme kuram? ve tanr? anlay???, ayn? sistemin iki boyutur (2001, s. 27). Bu konuda Daleneyin gr?n destekleyen Beauvoir, insanl???n ba??ndan beri erkeklerin kendilerini biyolojik ayr?cal?klar? nedeniyle stn olarak grmelerini sa?lad???n? belirtir (Beauvoirden aktaran Akal, 1998, s. 266).
Dolay?s?yla toplumsal kltr, din, siyaset, yasalar ve bunlar?n medya metinleriyle in?a sreci ve yeniden retimiyle, ataerkillik (patriarchy), erkekleri tohumlar? ile yarat?c?, kad?nlar? t?pk? toprak gibi edilgen ve arac? konumuna indirgemektedir. Soyun erkek zerinden devam etti?ini kabul eden bu anlay??a gre, yaratmak ve yaratt???n? korumak ve kollamak grevlerini ierir. Bylece tanr?ya atfedilen grevlerin aile iinde temsilcisi, ocu?un olu?mas?nda biyolojik arac?l?k yapan babad?r.
Meadin kad?n ve erkek aras?ndaki sosyal fark?n, biyoloji/kltr ayr?m? zerinden mi yoksa sosyal dzlemde yarat?lm?? kurgusal bir fark m? oldu?u zerinde yapt??? ara?t?rma sonucunda, gzlemlenen toplumlarda bu fark?n ?renilen ve ?retilen bir fark oldu?u ortaya ?km??t?r ( Meadden aktaran Akal, 1998, s. 267). Akal, e?itimin kad?n? nesnele?tirerek kendi bedenine yabanc?la?t?rmas?n?n, ancak sosyal dzlemde anla??labilir oldu?unu, bu durumun insanl???n sr a?amas?ndan toplum a?amas?na geerken kad?n ve erke?in birlikte sosyal olduklar? anda ortaya ?kt???n? belirtir (Akal, 1998, s. 267).
Ataerkil devlet yap?s?n?n tarihsel arka plan?nda, ilk devletlerin erkekliklerin farkl?la?t?r?lmas?n?n arac? ve erkeklikler aras?nda mcadele alan? olarak siyasi otoritenin, erkeklerin ya da erkek grubunun elinde yo?unla?mas? biimindedir. Bu nedenle devletlerin kurulmas? ve ordular?n icad?, ataerkil devlet yap?lanmas?n?n temelini olu?turdu?u sylenebilir. Ancak emperyalist dnya dzeninin kurulmas?, ticaret, fetih, kolonyalist hareketler, toplumsal cinsiyet anlam?nda farkl? bak?? a?lar?n? ortaya ?karm??t?r (Connell, 1998, ss. 206-207 ve s. 212). Meade gre, insan denen hayvan?n gemi?inde kurdu?u toplumlar o?unlukla erkekler taraf?ndan ynetilmi?tir (Meadden aktaran Marshall, 1997, s. 11). Birok eski kltrde kad?n kocas?na tabi ve kle konumundad?r. rne?in eski Hawaii kltrnde erkek rahiplerin kurdu?u tabu sistemine gre, erkek kutsal ve tanr?sal, kad?n kirli ve dnyevi olarak kabul ediliyordu . Benzer biimde devrimden nce Rusyada erkekler kad?n? a?a?? ve kirli grrd. K?z?n evlili?ine baba karar verir ve baba damada durak denilin bir k?rba hediye ederdi. Bylece kendi yetki ve otoritesini damad?na devrederdi (Marshall, 1997, s. 13). Eski Yunanl? Aristo, kad?n?, erke?in dln ta??yan bir ta??y?c? olarak tan?ml?yordu (Marshall, 1997, ss. 15-16). Birok kltrn halk masal?nda kad?n?n tehlikeli oldu?u konusu i?lenmi?tir. H?r?stiyan erkekleri, Cennet Bahesindeki sonsuz mutlulu?u yitirmelerine Havvan?n neden oldu?una inan?yorlard?. Alman ressam Hans Baldung, bu konuyla ilgili yapt??? resimde Adem, Havva ve y?lan ili?kisini ele alm??t?r (Marshall, 1997, s. 21, s. 24). Marshalla gre kad?n erke?i cinselli?i arac?l??? ile kendine ekmekte ve onun gcn cinsel eylemle tketmektedir (Marshall, 1997, s. 29). Erkek kad?na kar??, sevgi/nefret ve gerensinme/korkma duygular? aras?nda eli?ki iindedir. Erke?in kad?na duydu?u korku baz? kltrlerde lmn kad?n olarak tasvir edilmesine neden olmu?tur. rne?in Slavlar, lm beyazlar giymi? bir kad?n olarak tasvir ederler (Marshall, 1997, s. 34). Dolay?s?yla erkekler, kltrel gelenekler, dinsel doktrinler ve sosyal kurallar olu?turarak kad?n? gszle?tirmeye ve bylece babaca koruyuculuk bahanesiyle onlar? edilgen ve gsz b?rakarak kendi korkular?ndan kurtulmaya al???rlar (Marshall, 1997, 36).
Toplumsalla?ma sreci iinde ?renilen cinsiyet rollerine gre, baba eve ekmek getirir, anne yuvan?n bak?m? ile ilgilenir. Cinsiyet ve evlilik stats ile evlendikten sonra ailenin reisi koca kabul edildi?inden kad?n, tamamen kocan?n denetimine girmi? olur (Connell, 1998, s. 28, s. 33). Connell, toplumsal cinsiyetin retim ili?kilerinin bir paras? olarak kapitalizmle ataerkilli?in ba?lant?s?na dikkat eker. Toplumsal cinsiyet ili?kilerinin s?n?f ili?kilerine paralel, ikisinin kar??l?kl? etkile?im iinde ve toplumsal cinsiyet ili?kileri temelinde kuruldu?unu, ancak kapitalizmle ataerkil ili?kinin ba?lant?s?n?n net olmad???n? ve ataerkilli?i neyin sistematik hale getirdi?inin sorgulanmas? gerekti?ini belirtir (Connell, 1998, ss. 75-76). Bu amala cinsiyet rollerinin nas?l ?renildi?ine bak?ld???nda, rol ?reniminin, toplumsal konum, konuma zg eylemler, rol beklentileri ve normlar, kar??t konumlar, yapt?r?mlar olarak be? a?amadan olu?an erkek ve kad?n olman?n anlam?n?n gnlk ya?ama aktar?lmas?yla gerekle?ti?i grlr. Kad?nl?k ve erkeklik rolleri, kad?nlar?n erkeklere tabi k?l?nmas?yla ikincil, arasal konuma indirgenmeleri, roln ?renilmesi, toplumsalla?ma veya iselle?tirme ile sistematik hale getirilmi? olur (Connell, 1998, ss.77-79). Bylece dinsel, geleneksel inan??larla kltrel ya?am?n iine giren kad?n- erkek ayr?mc?l???, daha derinle?erek kad?n?n ikincil konumunun toplumsal ya?amda ve medya metinlerinde yer alan erkek egemen (ataerkil) sylemle, in?a edilerek ve yeniden retilerek me?rula?t?r?lmas?yla a?ama kaydeder.
3. Ataerkil yap?n?n g/iktidar ili?kilerindeki rol
Sosyal bilimlerde, insan toplumsal sistemin bir paras? olarak ele al?n?r. ?nsan, sosyal bir sistem iinde ya?ar.Toplumsal kltrn belirledi?i, de?er, tutum, stat ve sosyal rollere gre, bireylerin birbirleri ile ili?kilerini dzenleyen sosyal normlar, sosyal sistem iinde olu?ur (zcan, 1998, s. 44). Dolay?s?yla sosyal normlar iki farkl? ?ekilde ortaya ?kar. Birincisi, toplu ya?am temelinde, toplumsal kltrn iinde, rne?in rf, adet, din kurallar? gibi bilind??? kendili?inden olu?ur. ?kincisi, iktidar sahibi egemen gcn olu?turdu?u normlard?r. Bunlar, yasalar gibi bilinli olu?turulan sosyal normlard?r (zcan, 1998, s. 45). Her sosyal ya?am, nceki ya?am, kltr ve normlar? miras al?r ve zerine yenilerini ekler. Bylece toplumsal de?i?im ve dn?m gerekle?ir.
Sosyal normlar, kltrel sistem iinde olu?an davran?? kal?plar?d?r. Bunlar toplumsal kltre gre normal kabul edilen ve sosyal ya?am? srdrmek iin egemen alg?laman?n dilsel olarak formle edilmesiyle in?a edilen ve yeniden retilen kal?plard?r (zcan, 1998, s. 61). Belli bir kltrel sisteme ait olan birey, sistemin me?ru kabul etti?i hak ve ykmllkleri yerine getirerek sosyal normlara uygun davranm?? olur. Sosyal normlar?n iinde ahlak kurallar?, din kurallar?, rf-adet kurallar? ve rf-adet benzeri kurallar yer al?r. Bu kurallardan baz?lar?, isel baz?lar? d??sal yapt?r?m mekanizmalar?yla kontrol edilir. Ahlak kurallar?, din kurallar?, rf- adet kurallar? bunlar?n iinde yer al?r (zcan, 1998, ss. 61-67). Toplumun kad?na ve erke?e ykledi?i roller, toplumun kontrol ve denetimi alt?ndad?r. Birey, rolne uygun davranmad???nda toplumsal d??lama ve bask?yla kar??la??r. Ataerkil yap?da kad?ndan erkek sorumlu tutuldu?u iin kad?n?n rolne uygun davranmamas? durumunda ondan sorumlu oldu?u kabul edilen erkek nce uyar?l?r sonra d??lan?r. Dolay?s?yla toplum, ataerkil sistemin uygulanmas?nda sosyal yapt?r?mlarla ataerkil dzenin i?lemesini sa?lar.
4. Medya metinlerinde ataerkil sylem
?ktidar, hegemonik ili?kileri, ataerkil ideolojinin dil zerinden sylem yoluyla kendini in?a etmesi ve yeniden retmesiyle gerekle?tirir. Connelle gre hegemonik erkeklik, kad?nlarla ve tabi k?l?nm?? erkekliklerle ili?kili olarak in?a edilir. Heteroseksel ve evli erkekler, hegemonik erkeklerdir. Di?er taraftan kad?nl?klar? n plana ?kar?lm?? kad?nlar, ev ve yatak odas? ile mahrem alan?n yan?nda kltrel bir in?a biimi olarak kamusald?r (Connell, 1998, s. 251). Connell, toplumsalla?ma ve cinsiyet rol teorisi aras?nda bir ba?lant? bulundu?unu ve toplumsalla?ma srecinin, toplumsal kurallar?n yan?nda cinsiyet rollerinin ?renilmesini kapsad???n? belirtmektedir. Toplumsal cinsiyet kimli?i, cinsiyet rollerinin ?renilmesi, ki?inin kendisi ile bar???k bir psikoloji edinmesi a?s?ndan kad?nl?k ve erkeklik imajlar?n?n onayland??? bir ki?ilik sunmas?yla mmkn oldu?u gr?dr (Connell, 1998, s. 255, s. 258). Dolay?s?yla kad?nl?k ve erkeklik imajlar?n?n sosyal ve ruhsal aras?ndaki uzla??m?n?n sa?lanmas? gerekir. Ataerkil sylem, din, aile, e?itim ve geleneksel kltr konular?yla ilgili olarak toplumsal ya?amda s?kl?kla kar??m?za ?kar. Ataerkil sylemde kad?n?n toplumsal rol ve kimli?i, erkek egemen bak?? a?s?na gre tan?mlan?r. Bu sylemlerin genelinde kad?n? a?a??layan, metala?t?ran, gvenilmez ve edilgen k?lan szler a??rl?ktad?r. Ayr?ca erkekleri kad?n zerinden a?a??layan szler kullan?lmaktad?r. A?a??da Trk Dil Kurumu Trke Szlkten birka rnek verilmi?tir:
Kad?n kimli?ini a?a??layan szler; 'ka??k d?man?', 'eksik etek',
Kad?n? erkek zerinden ven szler; 'erkek gibi kad?n' (1988, s. 10, s. 441, s. 463)
Erkek kimli?ini kad?n zerinden a?a??layan szler; 'kar? gibi a?lamak', 'kanc?kl?k etmek', 'kar? a??zl?', 'kar? gibi', 'kar?s? a??zl?', 'kar?la?mak' (1988, s. 778, s. 799).
Ataerkil sosyal yap?, kad?n?n bedeni ve cinselli?i zerinde erkek egemenli?ini me?ru grd?nden koca e?inden bo?anm?? olsa bile onun zerinde kendini hak sahibi kabul eder ve toplumsal de?erlere ters d?t?ne inand??? eylemlerde kad?na bask? ve ?iddet uygulamay? kendinde hak sayar veya farkl? nedenlerle yapt??? bu eylemi 'namus koruma', '?eref koruma' kavramlar? ile me?ru gstermeye al???r. Bu konuda medya metinlerinde s?kl?kla bu tr bask? ve ?iddet haberleri grmek mmkndr.
rne?in, Aldat?ld???n? ne srerek deh?et sat? ba?l?kl? haberde,
?efika Etik e?i ?brahim Etik taraf?ndan ldrld. ?brahim Etik e?ini, Ba?kas?yla Birlikte Oldu?unu Syledi, Erkekli?ime Hakaret Etti diye anl?k fke sonucu ldrd?n syledi. ( HYPERLINK "http://gundem.milliyet.com.tr" http://gundem.milliyet.com.tr, 27.07.2013)
Ay?e Pa?al?'n?n katili de 'namusun' arkas?na s???nd?! ba?l?kl? haberde
Ay?e Pa?al?n?n eski kocas? ?stikbal Yetkin, kk k?z?n?n kendisini arayarak "Annem day?s?n?n o?luyla d?nde dans etti" demesi zerine sinirlenerek e?ini ldrd?n syledi. ( HYPERLINK "http://haber.sol.org.tr" http://haber.sol.org.tr, 27.07.2013)
Yukar?da verilen iki rnekte grld? gibi koca, kad?n?n cinselli?i ve bedeni zerinde hak sahibi oldu?unu varsayarak, bu durumun toplum ve yasalar nnde onun eylemini makul gsterece?ine inan?yor.
Trkiyede Adam ldrme Suunda Etkili Olan Baz? sosyal/ Kltrel zelliklere ?li?kin Sosyolojik Bir Ara?t?rma adl? al??mas?nda ?n, Trkiyede en ok namus ve ?erefi koruma ad?na cinayet i?lendi?ini belirtiyor. ?nn yapt??? ara?t?rma sonucuna gre, erkekler, erkeklik anlay??? do?rultusunda ?iddete ynelerek, toplumsal stat ve kltrel de?erlerini koruma e?ilimindedir ( ?n, HYPERLINK "http://www.pa.edu.tr/app_documents," http://www.pa.edu.tr/app_documents). ?nn yapt??? bu ara?t?rma sonucuna gre, ataerkil toplum dzeninin sosyal ya?am zerinde olduka olumsuz yapt?r?mlara ve etkilere neden oldu?u sylenebilir. Bu yapt?r?mlar?n ortaya ?kmas?nda, dilin ideolojik anlamda kullan?lmas?yla retilen ileti?imsel eylemlerin yani sylemin etkili oldu?u gere?idir. Devran, dilin, mesaj?, d?nceyi ve ideolojiyi ta??yan temel bir ara oldu?unu ve gerekli?in dil ve gstergeler arac???yla sunulan sylemle ve sylem iinde in?a edildi?ini syler (2010, ss. 24-26). Dolay?s?yla ataerkil hegemonya, dil arac?l???yla kad?nlar zerinden ileti?imsel eylem olarak iktidar ili?kisinin kurularak yeniden retilmesinin bir gstergesidir.
A?a??da ataerkil anlay???n d?? gle, k?rsal kesimden geli?mi? bir Avrupa lkesi olan Almanya'ya ta??narak burada 40 metrekarelik bir daire iinde nas?l ileti?imsel eyleme dn?t? toplumbilimsel zmleme yntemine gre zmlenecektir.
5. 40 metrekare Almanya filminin hegemonya kuram?na gre toplumbilimsel zmlemesi
Tevfik Ba?erin senaristli?ini, yap?mc?l???n? ve ynetmenli?ini stlendi?i 40 metrekare Almanya filminin oyuncular?, Dursun rolnde Yaman Okay ve Turna rolnde zay Fechttir. Ataerkil ideolojinin tipik zelliklerini yans?tan bu filmin konusu, Almanyada i?i olarak al??an Dursun'un, Trkiye'ye izne geldi?inde, kendi kynden Turnay? ataerkil geleneklere uygun olarak ba?l?k paras?' denilen bir bedel kar??l???nda babas?ndan istemesi ve evlenerek birlikte Almanyaya Dursunun oturdu?u 40 metrekarelik daireye gelmeleriyle ba?lar. Turna, geleneksel kyl k?yafeti ile bu eve Dursun ile birlikte girer. Mutludur, daireye ceyiz olarak getirdi?i e?yalar? sevgiyle yerle?tirir. Sabah e?ine kahvalt? haz?rlamak iin elektrikli oca?? akmakla yakmaya al???r. Dursun ona oca??n d?meyi evirdi?inde yand???n? akmak gerekmedi?ini, buran?n geli?mi? bir yer oldu?u anlam?nda szler syler. Dursun i?e gittikten bir sre sonra Turna d??ar? ?kmak iin kap?y? amaya al???r (?ekil 1) ancak kap? kilitlidir. Dursun geldi?inde ona kap?y? neden kilitledi?ini sorar. Dursun d??ar?s?n?n tehlikeli oldu?unu ima eden szler syler. Turna giderek evde s?k?l?r ve pencereden kar?? apartman dairesinde oturan kk bir k?z ocu?u ile ileti?im kurmaya al???r. Bunu fark eden k?z?n annesi k?z?n? engelleyerek perdeyi kapat?r. Turna kendi perdesini de kapatarak d??ar?s? ile tek ba??n? kopar?r (?ekil 2). Ancak bir sre sonra Dursun'a ok s?k?ld???n? hafta sonunda kendisini d??ar? ?karmas?n? syler. Dursun onu ertesi gn d??ar? ?karaca??na sz verir. Turna gece sevinten uyuyamaz kalkar geleneksel ky k?yafetlerini giyer, sslenir (?ekil 3). Sabah Dursun kahvalt? ettikten sonra gazete al?p dnece?ini syleyerek evden ?kar. Turna onu merakla bekler. Ancak Dursun ak?am ge saatte eve geri dner ve arkada?lar? ile kahvehanede oyuna dald???n? syler. Turna Dursun'un kendisini oyalad???n? d??ar? ?karmak gibi bir niyeti olmad???n? anlar.
Dursun ocuk istemektedir ve Turna ile s?k s?k duygusal payla??m olmadan bu amac?n? yerine getirmek iin cinsel ili?kiye girer. Ancak Turna hamile kalmaz, bunun zerine Dursun bir din hocas? getirerek dua riteli yapt?r?r. Turna hamile kal?r. Dursun onu sevgiyle kucaklayarak dans eder. Ancak bu mutluluk gsterisi k?sa srer. Turna, erkek ocuk dnyaya getirmesi gereken bir ta??y?c? oldu?unun fark?na var?r. Giderek ruhsal kntye u?rar. Bir gn Dursun banyoda kalp krizi geirir ve yard?m almak iin d??ar? ?kar. Ancak Turna ne yapaca??n? bilmedi?i iin sadece bakar. Dursun daire kap?s?n?n nnde d?er ve lr. Bir sre ?a?k?nl?kla bakan Turna Dursun'un ?plak vcudunu bir kenara ekerek kilitli daire kap?s?n? aar ve d??ar? f?rlar. nce yard?m istemek iin kom?u dairenin kap?s?n? alar. Ancak ya?l? bir Alman kad?n kap?y? aar ve anlamad??? szler sarf eden Turna'ya kendisini anlamad???n? syleyerek kap?y? kapat?r. Turna bundan sonra merdivenleri h?zla inerek binan?n d???na ?kar ve zgrl?e ko?ar.
Yukar?da k?saca zetini verdi?imiz filmin toplumbilimsel zmlemesi, a?a??da, 'yabanc?la?ma', 's?n?f' (sosyo-ekonomik), 'ya?ambiimi', 'toplumsal rol', 'cinsiyet', 'toplumsalla?ma', 'stereotipler', 'de?erler' kavramlar? zerinden yap?lm??t?r ( Berger, 1996, ss. 90-96).
5. 1. 40 metrekare Almanya filminde, ataerkil dzenin hegemonya kuram?na gre toplumbilimsel zmlemesi sonucu elde edilen bulgular:
| Ki?iler | Turna
| Dursun |
| S?n?f | alt s?n?f | alt s?n?f |
| Cinsiyet | Kad?n | Erkek
|
| Ya?ambiimi | Geleneksel | Geleneksel |
| Toplumsal rol | Kar? | Koca |
| Toplumsalla?ma | Ataerkil | Ataerkil |
| Stereotipler | Hizmet sunar Namusu ta??r Kad?n evinde oturur Kad?n namuslu olur | Hizmet al?r Namus korur Erkek evini geindirir Erkek ?erefli olur |
| De?erler | Evin ve kocan?n bak?m?n? yapmak ocuk do?urmak Namuslu olmak Kocaya hizmet etmek Itaat etmek | Evin geimini sa?lamak Soyu srdrmek Namus korumak ?erefli olmak Tahakkm kurmak |
| Yabanc?la?ma | D?? dnyada yer alan her?eye | ?inde bulundu?u geleneksel ve modern dnya aras?nda kalm??l??a (ieride ait oldu?u kltr ve d??ar?da iinde al??t??? kltr farkl?) |
Yukar?da zmlemeden elde edilen bulgulara gre,ataerkil dzenin ma?duru olan Turna, baba evinden koca evine gelir. E?itimsiz ve ekonomik ynden ba??ml? bir kad?nd?r. Dolay?s?yla bar?nma, korunma ve karn?n?n doyurulmas? iin itaat etmesi ve kendinden isteneni yerine getirmesi beklenir. Kad?n?n zerine kilitlenen kap?, simgesel anlamda ataerkil dzenin kad?n?n geli?imindeki engelin bir gstergesidir. 40 metrekare Almanya filminde ataerkil ideolojinin kad?n erkek ili?kisini nas?l ?ekillendirdi?i ve kad?n? edilgen bir konuma indirgedi?i belirgin bir biimde grlmektedir. Dursun'un lm ile kap? a?lm??t?r, ancak d?? dnyada engel vard?r. Bu, dil ile ta??nan kltr engelidir. D?? dnya iine do?du?u dnyadan tamamen farkl? ve yabanc?d?r. Simgesel anlamda, binlerce y?ld?r dil arac?l???yla in?a edilen ve yeniden retilen ataerkil ideolojik sylem, onun kltrel anlamda donan?m?n? da engellemi?tir. Turnadan ya?am?n?n bir dnemi al?nm??t?r. T?pk? yeni do?mu? bir insan gibi her?eye ba?tan ba?lamal?d?r.
6. Sonu
?ktidar?n erkek zerinden yrtt? hegemonyan?n medya metinleri arac?l???yla in?a edilmesi ve yeniden retilmesi ataerkil sylemin roln ortaya koymakt?r. Tarihsel sre iinde tek tanr?l? dinlerin oldu?u toplumlar?n sosyal ve siyasal yap?lanmas?nda grlen ataerkil anlay??, a??rl?kl? olarak e?itim, ?retim ve ekonomik yap? ile paralel ve ters oranda geli?me gstermesine ve geleneksel toplumlarda daha bask?n biimde grlmesine ra?men, bu yap?n?n yaratt??? bask? ve ?iddet, i ve d?? glerle, byk kentlere ve toplumbilimsel inceleme nesnesi olarak ele ald???m?z '40 Metrekare Almanya' filmi rne?inde grld? gibi geli?mi? Avrupa lkelerine ta??nmaktad?r.
?ktidar?n erkek zerinden yrtt? ataerkil hegemonya kendini in?a etmek ve yeniden retmekle ayakta kalabilmektedir. Dolay?s?yla kapitalist sistemin bir arac? olan medyan?n i?birli?iyle iktidar?n? in?a etmekte ve yeniden retebilmekte ve varl???n? srdrebilmektedir.
Kaynaka
Akal, C. B. (1998), ?ktidar?n Yz, Ankara, Dost Kitapevi.
Althusser, L.(1994) ?deolji ve devletin ideolojik Ayg?tlar?, Yusuf Alp, Mahmut z???k (ev.), 4. Bask?, ?stanbul: ?leti?im Yay?nlar?.
Barrett, M. (1996) Marxtan Foucaultya ?deoloji, Ahmet Fethi (ev.), ?stanbul: Sarmal Yay?nevi.
Berger, A. A. (1996), Kitle ?leti?iminde zmleme Yntemleri, 2. Bask?, Eski?ehir: Anadolu niversitesi yay?nlar?.
Berktay, F. (1996), Tek Tanr?l? Dinler Kar??s?nda Kad?n, ?stanbul: Metis Yay?nlar?.
Caner, E. (2004) Kutsal Fahi?eden Bakire Meryeme Toprak ve Kad?n, ?stanbul: Su Yay?nlar?.
am, ?. (2008), Medya al??malar?nda ?deoloji, Ankara: De Ki Yay?nlar?.
Connell, R. W. (1998), Toplumsal Cinsiyet ve ?ktidar, Cem Soydemir (ev.), ?stanbul: Ayr?nt? Yay?nlar?.
Delaney, C. (2001), Tohum ve Toprak, Selda Somuncuo?lu ve Bora Aksu (ev.), ?stanbul: ?leti?im Yay?nlar?.
Demir, . ve Acar, M. (1997) Sosyal Bilimler Szl?, 3. Bask?, Ankara: Vadi Yay?nlar?.
Devran, Y. (2004), Haber Sylem ?deoloji, ?stanbul: Ba?l?k Yay?nlar?.
Marshall, T. (1997), Hkmeden Erkek Boyun E?en Kad?n, Glden ?en (ev.), ?stanbul: Alt?n Yay?nlar?.
Mora, N. (2005), "Kitle ?leti?im Aralar?nda Yeniden retilen Cinsiyetilik ve Toplumda Yans?mas?", Uluslararas? ?nsanbilimleri Dergisi, www. insanbilimleri.com.
Sennett, R. (2011), Otorite, Kamil Durand (ev.), ?stanbul: Ayr?nt? Yay?nlar?.
zcan, M. T. (1998) ?lkel Toplumlarda Toplumsal Kontrol, ?stanbul: zne Yay?nlar?.
Trk dil Kurumu (1988) Trke Szlk, Cilt I-II, Ankara: Trk Dil Kurumu Yay?nlar?.
Williams. R. (2006) Anahtar Szckler, Sava? K?l? (ev.), 2. Bask?, ?stanbul: ?leti?im Yay?nlar?.
Elektronik Kaynaka
HYPERLINK "http://de.academic.ru/" Academic dictionaries and encyclopedias, http://universal_lexikon.deacademic.com/43360/ Patriarchat.
?n, A. (1998), Trkiyede Adam ldrme Suunda Etkili Olan Baz? sosyal/ Kltrel zelliklere ?li?kin Sosyolojik Bir Ara?t?rma HYPERLINK "http://www.pa.edu.tr/app_documents/d478b2ad-3813-4555-9629-6332f8cf8d33/cms_statik/_dergi/1998/2/73-84.pdf" http://www.pa.edu.tr/app_documents/d478b2ad-3813-4555-9629-6332f8cf8d33/cms_statik/_dergi/1998/2/73-84.pdf.
Ekler: 40 metrekare Almanya filminden sahneler
?ekil SEQ ?ekil \* ARABIC 1 Turna e?i i?e gittikten sonra d??ar? ?kmak ister. Ancak kap? kilitlidir.
?ekil SEQ ?ekil \* ARABIC 2 Turna Dursun'un kendisini gezmeye getirmesi iin sslenmi?tir. Dursun verdi?i sz tutmaz.
?ekil SEQ ?ekil \* ARABIC 3 Turna evlili?inin bir ev hapsi ve Dursun'un isteklerini kar??lamaktan ibaret oldu?unu anlar.
Prof. Dr. Necla Mora
?stanbul Geli?im niversitesi. ?ktisadi ?dari ve Sosyal Bilimler Fakltesi, Radyo Televizyon ve Sinema Blm. e-mail: HYPERLINK "mailto:[email protected]"
*Bu Makale?ngilizce olarak (Reproduct?on of patr?archal hegemony ?n med?a texts ) Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi, K??-2014 Cilt:13 Say?:48 (131-147), www.esosder.org adresinde yay?mlanm??t?r.