Prof. Dr. NECLA MORA 

Kltrn endstrile?tirmesiyle birlikte retti?inin fark?nda olmadan al??an, daha sonra bu rnleri medyada grp sat?n almak iin abalayan insanlar?n ayn? zamanda bu rnlerin ieriklerinde sunulan ya?am tarzlar?na ula?abilmek ve tketerek var oldu?unu gstermek iin ya?ad??? psikolojik bask?, sadece kapitalizmin i?ine yaramaktad?r.

Giri?                                                     

Kltr (Culture), kavram?na iki biimde bak?labilir. Birincisi, insan?n yeryznde, ya?am?n?n ba?lang?c?ndan bu gne kadar retti?i her ?eyi kapsar.  ?kincisi, bireylerin ya da topluluklar?n ya?am tarz?n? biimlendiren rf, adet, gelenek, grenek, al??kanl?klar, davran??lar ve inanlar?n toplam? olarak ele al?n?r ( Demir ve Acar, 1993, 142-143). Williamsa gre , kltr kavram?n?n kk Latincede cultura, colere dan tretilmi?tir. Colere ikamet etmek, yeti?tirmek, korumak, ibadetle onurland?rmak anlamlar?nda kullan?l?r. Williams,  colere kelimesinin ikamet anlam?n?n colony (koloni) dn?t?n, ibadetle onurland?rmak, cultus zerinden ise,  culta dn?erek inan tap?nma anlam?nda kullan?lmaya ba?land???n? yazar. Latince Cultura, yeti?tirme ve bakma anlamlar?nda kullan?lm??t?r. rne?in, ekin ekmek, hayvan yeti?tirmek.  Culture (kltr) kavram?, sreci temsil eden anlamda kullan?lm??t?r. 18. yzy?ldan itibaren ?ngiterede, Fransada,  civilized (uygarla?m??), cultivated (kltrl) ayr?m? yava? yava? ortaya ?kmaya ve bazen birbirinin yerine kullan?lmaya ba?lanmas?na ra?men, Almanyada bu ayr?m daha net olarak civilized (uygarla?m??),  manevi anlamda geli?mek,  cultivated (kltrl) ise, maddi ya da sreci ifade eden, insani geli?imi kapsayan anlam yklenmi?tir. rne?in, halk kltr (folk-culture), mekanik kltr (mechanical- culture), kavramlar?, uygarl?k (Civilisation) insanl???n gitti?i endstrile?me ve mekanik ya?ama do?ru geli?mesi kar??s?nda kullan?lan kavramlar olmu?tur. Ancak  Arkeoloji,  Kltrel Antropoloji maddi ve sre anlamlar?nda kltr kavram?n? i?aret ediyorken, Tarih ve Kltrel al??malar (culturel  studies) da srele ilgilidir ve gndermeler, gstergesel ve simgeseldir.

Almanyada culture, Kultur olarak kullan?lmaya ve Allgemeine Kulturgeschichte  der Menschheit (?nsanl???n Genel kltrel tarihi) ile insanl???n yap?p ettikleri ile tan?mlanmaya ba?lanm??t?r. ?ngilizcede 1870 tarihinden itibaren, Tylorun Primitive culture ( ilkel kltr) anlam?nda kullanmas? ile uygarl?k ve kltr kavramlar?n?n kullan?m alanlar? netle?mi?tir. Gnmzde, kltr kavram?n?n en yayg?n kullan?m alan?, mzik, edebiyat, resim, heykel, tiyatro ve filmdir.  Cultivation (tar?m, kltr), cultivated (i?lenmi? kltr, ince zarif, bilgili) anlamlar?nda aradaki fark? vurgulamak iin s?n?fsal ayr?ma do?ru kelimenin dn?mn gsterir. rne?in, culture, cultural, sub-culture (alt-kltr), popular culture, (popler kltr),   kavram?n yapt??? yolculu?u ve toplumsal anlamda geni?lemesini gsterir. Kltr kavram?, d?manl?k ve a?a??lama anlamlar?nda kullan?ld??? gibi, estetik, zarafet ve grg anlamlar?nda da kullan?lmaktad?r. Ara?t?rmalarda,  Sructuralism (yap?salc?l?k), kar??na Culturalism kavram?n getirilmesi ve toplumbilimsel zmlemelerde kullan?lmas?, kltr kavram?n?n kullan?m alanlar?n?n geni?lemeye devam edece?inin gstergesidir ( Williams,2006, 105-112).  

Kltrn in?as? ve Yeniden retimi

Yukar?da belirtti?imiz gibi kltr kavram? giderek insan?n bilgi ve grg anlam?nda birikimi ile hem kendinde, hem de yap?p ettiklerinde yaratt??? incelme, estetik grnm ve derinle?meye gnderme yapan bir kavramd?r. ?nsan nce ya?am?n? srdrmek iin ara-gere yapmaya ba?lam?? ve bu abas?n? geli?tirerek ortaya zanaat ?km??t?r. Zanaat, ?renilenin deneme yan?lma yoluyla uygulanarak bir beceri haline gelmesidir. Sanat ise, uzun bir kltrel birikim, e?itim, ?retim, beraberinde gzlem, d?nme, deneyim ve sindirme srecini gerektiren estetik yan? olan birikimin ortaya konuldu?u resim, heykel, mzik, edebiyat vb. u?ra?lard?r. Ancak ?unu unutmamak gerekir, kltr, dil ve ileti?imle ve ileti?imin ortaya ?kard??? de?i?im ve dn?mle birlikte yolculuk etmi?tir. Rnesans ve Reform hareketleri,  Ayd?nlanma,  Sanayi devrimi ve insanl???n bunlarla birlikte geirdi?i a?amalar, bu dnemlerde hem kendi zihinsel ve kltrel dn?m ve de?i?imlerini, hem de toplumsal de?i?im ve dn?mlerini sa?lam??t?r. Ayn? zamanda pozitif bilimlerin ortaya ?kmas? insanl???n geli?mesini ve bulu?lar?n h?z?n? art?rm??t?r.

?nsano?lu dnyaya geldi?inde, kendinden nceki ku?aklar?n yap?p ettiklerini ve kendi aidiyetini dil arac?l??? ile ?renmi? ve dil, kltr toplumsal anlamda in?a eden, ta??yan ve yeniden reten bir ara olmu?tur.

Dil ve Kltr ?li?kisi

Z?ll?o?lu, kltr, insan?n fizik ve do?al ve toplumsal evresiyle etkile?im iinde yaratt??? kendili?inden var olmayan bir olgu olarak tan?mlar (2003, 46).  Ona gre, insanl???n geli?tirdi?i dil ile kltr aras?nda bir ili?ki vard?r. Bu ili?ki iki boyutta ele al?nabilir. Birincisi, yaratma, ikincisi, rgtlenme ve aktarma. Gereksinimden kaynaklanan yaratma, d?nerek ve tasarlayarak yap?lan bir eylemdir. D?ncenin ieri?i tasar?mlar, tasar?mlar?n temeli de bilgidir. Bilgi, insan?n evresiyle etkile?iminin rndr. Kltrn di?er boyutu, insan ya?am?n?n rgtlenme biimiyle olu?ur. ?nsan, beslenme, bar?nma gibi her canl?n?n temel ihtiyac?n?n yan?nda, kendi neslinin sreklili?ini sa?lamak iin geli?tirdi?i birok yenili?in yan?nda, birlikte ya?amak iin inanlar, kurallar, de?erler, gelenekler, grenekler, rf, adet vb. toplumsal ya?ama yn veren bir dzen olu?turmu?tur. Dolay?s?yla insan ya?am?n? bireysel ve keyfi de?il, toplum iinde belli de?erlere gre biimlenmi? bir ya?am ve gelecek anlay??? ile gelenekselle?mi?tir.  Bylece kltrel ya?am?n her alan?nda belli kal?plar olu?arak, bu kal?plara uygun olarak toplumsal/kltrel kurumlar ortaya ?km??t?r (Z?ll?o?lu, 2003, 47-48). Tm bunlar? olu?tururken, varl???n? srdrrken, ieri?ini doldururken, i?levsel olarak kullan?rken, dili ve kltrel birikimini kullanm??t?r.

Kltr Kavram?nda Toplumsal Alg?

Erdo?ana gre, kltr kavram?,  gnlk kullan?mda, insanlar?, belli aidiyetlere ay?rmak iin bir kriter olarak ele al?n?r. Kltrl insan olarak tan?mlanmak, iyi, rafine, ince, nerede nas?l davranmas?n? bilen grgl insan olarak olumlu anlamda kullan?l?rken, kltrsz insan tan?mlamas?, kaba, cahil, grgsz olarak olumsuz anlamdad?r ( 2002, 131). Kltrn birok farkl? ayr?m? vard?r. Birincisi, yksek kltr ve alak kltrdr. ?kincisi Toplumsal s?n?flara gre, burjuva kltr, i?i kltr ayr?m?d?r. Ayr?ca ulusal, yerel, etnik, ?rk, din, vb. kriterlere gre kltr s?n?fland?rmas? yap?l?r (Erdo?an, 2002, 139).

Barnard ise, kltr ana gruba ay?r?r. Bunlar; tek boyutlu sekin kltr, erkek egemen kitle kltr ve ok boyutlu popler kltrdr (2002, 36). Kitle kltr kapitalizmle birlikte yolculuk eden bir kltrdr ve gnmzde bu kltr di?er kltrleri endstri iine alarak, ?tp, pazara kitle kltr olarak sunar. Kitle kltrnn yay?lmas?nda birok ayd?n, i?i s?n?f?n? sulam??t?r. Ancak a?a??da k?saca kitle kavram? ve kitle toplumunun ortaya ?k???na ve sonraki geli?melere bakt???m?zda gerek sorumlunun kapitalist retim anlay??? oldu?u grlr.

Kitle Toplumunun Ortaya ?k??? ve Kitle Kltr

Kitle kavram?, modern s?n?fl? toplumun belirmesi iin gerekli toplumsal, siyasal ve ekonomik ko?ullar? haz?rlayan Bat? Avrupa kapitalizminin 19. yzy?l?n ikinci yar?s?nda h?zl? geli?imi ile ortaya ?km??t?r. Kitle toplumu, kapitalist i?blmn geli?mesi, fabrika rgtlenmesi ve meta retimi, nfusun kentlerde yo?unla?mas? ve karar alma srecinin merkezile?mesi ve evrensel ileti?im sistemleri ve oy hakk?n?n i?i s?n?f?n? da kapsayacak biimde geni?letilmesiyle, kitlesel siyasal hareketlerin bymesi amac?n? ta??r. Kitle terimi ayn? zamanda ideolojik de?i?imin bir gstergesidir. Bu siyasal de?i?im ve dn?mn ekonomik yap?daki de?i?im ve dn?m te?vik etmesiyle eski feodal yap?lar?n giderek zlmesine ve burjuva s?n?f?n?n olu?mas?na neden olmu?tur. Bu s?n?f, kendi tahakkmn me?rula?t?rmak iin laik ve rasyonel idealleri olan demokrasi, e?itlik ve maddi adalet anlay???n? ileri srer. Bylece kapitalizm toplumsal ili?kileri, kal?tsal ayr?cal?klara ve kat? g ve stat hiyerar?isine dayanan tabakala?ma sisteminden, biimsel anlamda kurulan e?itlik sistemine dn?trr. Yeni egemen s?n?f olan burjuvazi, hem i?i s?n?f?n? hem de feodal kal?nt?y? egemenli?i alt?na al?r. Kitle kavram?,  nce kentlerde ykselen burjuvazinin, modern kapitalist devlet iinde toplumsal d?ncede rgtlenmesiyle ortaya ?kar. Kitle kltr kavram?, 19. Yzy?lda Sanayi i?i s?n?f?n?n kltrn tan?mlamak amac?yla kullan?lm??t?r. ?lk kitle toplumu kuramlar?, karar alman?n sekinlerin tekelinde oldu?unu savunan, toplumsal hiyerar?inin yeniden ne ?kar?ld??? kuramlard?r. rne?in, F. Nietsche, bir yap?t?nda, .......e?er insan kle istiyorsa, bu insanlar? efendi olacak ?ekilde yeti?tirmek aptall?k olur diyerek,  Avrupa i?i toplumuna kar??, kitle toplumu ele?tirisi geli?tirmi?tir (Swingewood, 1996, 17-19). Kitle kltrn,  sekinci yakla??m? benimsemi?, G. Le Bon, O. Gasset, W. Reich, Pareto ve Masco gibi ayd?nlar, yksek kltre kar?? bir tehdit olarak alg?lar. rne?in, 19. Yzy?lda, G. LeBon, yazd??? Kitleler Psikolojisi adl? eserde, kitlelere kar?? hissetti?i korku ve endi?eyi a??a vurur. Kitleyi bilinsiz, sald?rgan, duygular? ile hareket eden bir kalabal?k olarak alg?lar. G. Le Bon da, kitlelerin ortaya ?kmas?yla geli?en kitle kltrnn yksek kltr bozaca??ndan do?an korkular?n? a??a vurur. Oysa kitle kltr kapitalizm taraf?ndan endstriyel ortamda, seri olarak retilmi?, tek tip, yapay bir kltrdr. Bu kltr, Pazar de?eri olan her tr kltrel rn, olay?, olguyu, duyguyu kullanan ve kr etmek amac?ndan ba?ka bir kriteri olmayan kapitalist anlay???n rndr.  Bu kltrn tketicileri,  pasif konumda ve e?itli nedenlerle kolayca etki alt?nda kalan ve btn bu olan bitenden haberi olmayan, al?m gc s?n?rl? olan i?i s?n?f?d?r. 

Almanyada Frankfurt niversitesi Sosyal Ara?t?rmalar Enstits d?nrleri, Karl Marx?n, toplumda, s?n?flar?n retim biimlerine ba?l? olu?tu?u ve retim aralar?n?n kontroln elinde bulunduran s?n?flar?n toplumu kontrol etti?i gr?nden yola ?karak, kitle kltrnn retildi?i kltr endstrisine ynelik ele?tirel al??malara ba?lam??t?r.

Frankfurt Okulu ve Kltr Endstrisi

Gnmzde birok kltr endstrisi kurumu (medya), art?k kapitalizmin hizmetindedir. Her eve, her beyne giren medya, kapitalizmin kitlelerin bilincini ynlendirdi?i ve onlar?n de?erlerini sahte de?erlerle de?i?tirerek her ?eyi h?zla tketen fast food (h?zl? yemek)  tipi bir fast live (h?zl? ya?amak) ya?am tarz?n? me?rula?t?rmaktad?r. Frankfurt okulunun kltr endstrisine getirdi?i ele?tirel yakla??mda ileri srd? gibi kapitalizmin kontrolnde olan kltr endstrisi (medya), kitleleri kolayca aptalla?t?ran, gerekleri kendi ?kar? do?rultusunda de?i?tiren ve arp?tan bir anlay??la retim yapar. Benzer d?nceyi payla?an Yaylagl, kltrn zelle?tirilmesiyle birlikte kitle kltr /popler kltrn, insan bilincinin paralanmas?na ve tek tip tketim kltrnn egemen olmas?na yol at???n? belirtir (2008, 84). Medyan?n yaratt??? bu kltr, bir salg?n gibi insanlar? etkilemektedir. Sokakta kar??la?t???m?z insanlar? giderek birbirinden ay?rmam?z mmkn olmayacakt?r. Ayn? tip giyim ku?am ve markalardan sonra art?k ayn? tip salar, dudaklar, burunlarla insanlar, adeta birbirinin kopyas? durumuna gelmektedir. ?nsan?n zerkli?i ve yarat?c?l???n?n yerini, medya arac?l???yla (kltr endstrisi) sunulan ya?am tarzlar? alm??t?r.

Kitle Kltrnden Kltrel al??malara

Gnmz medya a??nda kltr, medya ?irketleri taraf?ndan endstri ortam?nda retilip, paketlenen kltrel rnlerin dnyaya da??t?larak, yine medya ierikleri olarak payla??lan kurgulanm?? anlamlard?r. Bu anlamlar, dil ile biimlendirilir ve iletilir. Dil ile al?mlan?r ve zmlenir.

Frankfurt Okulunun ba?latt??? kltr endstrisi ve kitle kltr al??malar?n?n izinden yryen Amerikan ve ?ngiliz kltrel al??malar gelene?i, kltrel emperyalizme getirdi?i ele?tirel yakla??mla, medyatik kltrn kullan?mlar?n? anlayarak, iktidar ve kltr ili?kilerine yeni kuramsal zmler getirmeye al???r (Maigret, 2011, 187). Kitle kltr, al?mlanma srecinden sonra topluma medyatik kltr olarak geri dner, bylece toplum giderek de?i?ir ve dn?r. Ancak bu de?i?im ve dn?m kimin i?ine yarar? Bu sorgulanmal?d?r.

Sonu Yerine

Kltr, insanlar?n ya?am biimleri hakk?nda birok gstergeyi iinde bar?nd?ran bir kavramd?r. Kltr, dil, gelenek, grenek, ya?am biimleri, e?itim, ya?anm??l?klar, insan?n iinde yeti?ti?i toplum, aile vb. zellikleri d??ar? yans?t?r. Kltr, bireysel, toplumsal veya ba?l? olunan aidiyetlere gre farkl?l?klar gsterir.

?nsanl???n kltrel yolculu?u,  merak, sorgulama, ?renmek, ?retmek, ara?t?rmak, bulmak, yaratmak, retmek, geli?tirmek, de?i?tirmek ve dn?trmekle olmu?tur. Ancak kltrn endstrile?tirmesiyle birlikte retti?inin fark?nda olmadan al??an, daha sonra bu rnleri medyada grp sat?n almak iin abalayan insanlar?n ayn? zamanda bu rnlerin ieriklerinde sunulan ya?am tarzlar?na ula?abilmek ve tketerek var oldu?unu gstermek iin ya?ad??? psikolojik bask?, sadece kapitalizmin i?ine yaramaktad?r.

Yararlan?lan Kaynaklar

Barnard. M. (2002), Sanat Tasar?m ve Grsel Kltr, ev. Gliz Korkmaz, Ankara, topya Yay?nlar?.

Demir, . ve Acar, M. (1993), Sosyal Bilimler Szl?, 2. Bask?, Ankara, Vadi Yay?nlar?.

Erdo?an, ?. (2002), ?leti?imi Anlamak, Ankara, Erk Yay?nlar?.

Maigret, E. (2011), Medya ve ?leti?im Sosyolojisi, ev. Halime Ycel, ?stanbul, ?leti?im Yay?nlar?.

Swingewood, A. (1996), Kitle Kltr Efsanesi, ev. Aykut Kansu,  Ankara, Bilim ve Sanat Yay?nlar?.

Williams, R. (2006), Anahtar Szckler, ev. Sava? K?l?, 2. Bask?, ?stanbul, ?leti?im Yay?nlar?.

Yaylagl, L. (2008), Kitle ?leti?im Kuramlar?, 2. Bask?, Ankara, Dipnot Yay?nlar?.

Z?ll?o?lu, M. (2003), ?leti?im Nedir?, 2. Bask?, ?stanbul, Cem Yay?nevi.