NECLA MORA

Ki?ilerin e?itim dzeyi, toplumsal, siyasal ve ekonomik olaylara duyarl?l?k dzeyleri kitle ileti?im aralar?n? izleme oranlar? ve di?er enformasyon kaynaklar? (nceki deneyimleri, ait olduklar? cemaat, cemiyet vb. zellikleri) do?rultusunda izleyici tepkisi olu?turduklar? varsay?l?r.

G?R??

Haberin kavram olarak incelenmesi konusunda al??an sosyal bilimciler, haberi, retim a?amas?, kaynak kullan?m a?amas?, tketiciye etkileri a?amas? olmak zere a?amal?  olarak ele al?rlar.

Walter Lippman, haberin retim a?amas? ile ilgilenmi? ve haberi bir olay?n tarafs?z biimde anlamland?r?lmas? olarak tan?mlam??t?r.

Parka gre ise, haberler, gemi?te oldu?u gibi ?imdi de beklenen olaylardan olu?ur. Bunlara toplum zaten a?inad?r. Onlar? haber yapan bunlar?n iindeki umut ve korkulard?r demi?tir.

Mac Bride Raporunun bir blmnde haber, bireysel, toplumsal, ulusal ve uluslar aras? durumlar? ak?lc? bir biimde kavramak ve gerekli kararlar? alabilmek iin zorunlu olan veri, olgu, mesaj, gr? ve yorumlar?n tr olarak tan?mlan?r. Habercilik ise, tm bunlar? olu?turmak iin yap?lan, toplama, depolama, i?leme ve da??tma i?ine denir.

Haberi, retim a?amas?nda de?erlendiren Watson, haber bir ileti formudur ve toplumla anahtar ba?lant?lar kurmamam?z? sa?lar. Bu gnn gere?ini a?klayan sylemi ile olan? aktarmaktan ok gere?i,  kendi formu iinde yeniden kurarak aktar?r demektedir.

retim srecinde haberin gereklik boyutuna Umur Talu, teorikle?mi? haliyle medya dnyas?ndaki e?ik bekili?i denilen szme-eleme-i?leme dizisi ham bilgiyi al?p, yo?urup mamul rn haline getirir ya da ldrr. Habere o haliyle(olan-biten) denebilir mi art?k? diye sormaktad?r. Talu, k?saca haber yeniden bir yap?md?r, mamuldr, in?a edilendir, siyasi temsildir, montajd?r, bir sunu?tur. diye haberin gereklik boyutunu zetler. Ona gre haber, ya maniplasyon ya da rprodksiyondur.

HABER VE DOLAYIMLAMA (MEDYAYA UYGUN HALE GET?RME)

Dolay?mlama ile ierik medyaya ve tketicisine uygun hale getirilir. Medya ieri?ini olu?turan trlerden biri olan haber, dolay?mlama ile iki kez dn?m ya?ar. Birinci a?amada dolay?mlama, haberin iinde bar?nd?rd??? bilginin enformasyona, olay?n ykye, kayna??n aktre ve  ilginin e?lenceye evrilmesi ile yap?l?r.

?kinci a?amada ise, da??t?m? yapacak medya organizasyonunun yap?s?na, teknoloji kullan?m?na, yay?n kimli?i ve yay?n politikas?na gre gerekle?ir. Bylece yeni bir dil meydana getirilir. Buna medya dili denir.

Haber dili, nce teknik, bir yap?d?r. Enformasyonun haber yaz?m tekni?i iine al?n?p i?lenmesi ile haber kapal? bir yap?tt?r. Haberi yazan olsa da, ki?isel slup sz konusu de?ildir. Haberin anonim ve global kabul grm? slubu metne hakimdir.

Bir metnin haber olup olmad???, haber yaz?m tekni?inden hemen anla??l?r.

Haber kodlamas? iinde al?nan bu metinlerin dil yap?s?, pasif aktar?c? ?eklinde kurgulan?r.

Roger Fowlera gre haber bir tr metinleraras?d?r. Kaynak-okuyucu aras?nda kurulan metni bir nc ki?inin haz?rlamas?, haberdeki metinleraras? yap?y? kurar.

Dolay?mlama, haberin kavramsal olarak karma??kla?mas?n?n ve tan?mlama glklerinin alt unsurudur. Da??t?m yap?lacak medya organizasyonunun do?as?na, teknolojisine uygun hale getirilen haber metni, tketiciye, tketim an?nda yap?y? zme a?s?ndan kolayl?k sa?lar. Ayn? zamanda bir metin olarak anlam katmanlar?n?n artmas?na, al?mlayana gre okuman?n e?itlenmesine neden olur.

Haberin Kapal?/A?k Yap?t zellikleri

Medya ieriklerinden bir tr olan haber, yaz?m tekni?iyle kapal? bir yap?t iken, metin olarak ok katmanl? okumaya/analize tabii tutuldu?unda, ierdi?i sylemle, a?k yap?ta dn?r.

A?k yap?t kavram? Umberto Ecoya aittir. ?lk kez 1958de sundu?u bildiride bu kavramdan sz eden Eco, 1962de A?k Yap?t Sorunu adl? bildiriyi kuram haline getirdi. A?k yap?t kavram?, her trl yoruma a?k yap?t?n olu?umunu anlat?r. Tek ynl klasik kurgu biimlerini reddeder. Biim zerinde daha esnek davranmay?, biimi bir olanaklar alan? gibi grmeyi amalar. Metnin yazar? ile okuyan? i?birli?ine a??r?r.

Haberi Yaz?m Tekni?i ?ine Kapatan ?eler

Haber giri?i ikinci paragraf?n kaynak a?klay?c? zelli?inin yan? s?ra yaz?mdaki/biimdeki anonim slup aktaran?n, anlatan?n belirsizli?i de Elliot, Murdock ve Schlesingerin ayr?m? ile haberin dokunmu? bir metne dn?trr. A?k metin ayr?m?n?n yan? s?ra Elliot , Murdock ve Schlesinger, haber metni ile ili?kili olarak program formatlar?n?n gev?ek (loose) ya da s?k? (tight) olmas?na gre de ayr?m yaparlar. Bu ayr?ma gre, s?k? format, farkl? okumalara olanak tan?maz. Gev?ek format ise farkl?  okuma biimlerine izin verir. Haberin metni hem kapal?, hem de format a?s?ndan s?k?d?r.

Haber Sylemi

Sylem, dilin yap?s?n?n, i?levlerinin ve kullan?lma kal?plar?n?n incelenmesidir. Ferdinand de Saussuree gre, kullan?m halinde dil, bireyselle?mi? ve rastlant?sal oldu?u iin dilbilim a?s?ndan bir inceleme nesnesi zelli?ini yitirmi? olabilir.

Bilginin Arkeolojisi, adl? yap?t?nda Michel Foucault, sylemi, kayna??n olduka uzak varl???na geri gndermek gerekir. Onu var olma direncinin oyunu iinde incelemek gerekir demektedir. Sylem, dilin farkl? ?ekillerde kullan?m biimleridir. Hartleye gre, dil kurallarca ynetilen yarat?c?l?k ko?ullar?nda fiil olarak konu?ma retebilmemizi sa?layan genel ve yap?sal bir sistemdir. Buna kar??l?k sylem, retildi?i ve tketildi?i sosyal ko?ullarla birlikte dilin de?erlendirilmesidir.

Haber kullan?m?nda olan dilin, sosyal olarak yap?lanan bir ifadesidir. Bir sylem, biimi olarak haber, toplumlarda var olan di?er kurumlardan ve kltrel sylemlerden ayr? d?nlemez. Haberin raporlanmas? ya da hikyelenmesi s?ras?nda kullan?lan evrensel kodlama aktar?m biimleri ve kli?eler haber metnini olu?turmaktad?r.

Bu dil yap?s?n?n ve i?levlerinin incelenmesi ile ortaya ?kan haber sylemi; enformasyonun seimi, i?lenmesi ve dolay?mlanmas? a?amalar?nda kullan?lan kodlamalarla olu?turulan aktar?m biiminin, al?mlanma sreci dikkate al?narak kurgulanmas?d?r. Haber sylemini ilk kez ara?t?ran ileti?im bilimcilerden Teun A. Van D?jka gre, sreler ve yap?lar haber syleminde kar??l?kl?d?r.

Ona gre, retim sreleri, kaynak metninin i?levidir. Bu ayn? zamanda haber metninin yap?sal plan?na ba?l?d?r. al?mlay?c? a?s?ndan bak?ld???nda; okuma sreci, anlama, inan olu?umu, okuyucu taraf?ndan haber metnine yklenmi? yap?lara ba?l?d?r.

Sylem analizi, dilbilimi, edebiyat bilimleri, antropoloji, semiyoloji, sosyoloji, psikoloji v.b. sosyal bilimlerin farkl? disiplinlerinden yararlanarak meydana getirilmi? disiplinler aras? bir yntemdir.

Sylem analizi ynteminde; g, eri?im, etki, anlama, model, bilgi, tutum ve ideoloji en nemli kavramlard?r.

Teun A. Van D?jk, sylem analizini haberlere uygulayarak, Avrupada haberlerle retilen ?rk?l?k ve etnik nyarg? konular?n? inceler. Van D?jk, haber sylemlerini ve haber metinlerini, haber metni analizi, metin anlambilimi, yerel ve kresel btnlk, etkiler, styap?lar, haber ?emalar?, slup ve retorik, sosyal kognisyon ve sosyokltrel ba?lamlar? inceleyerek ke?feder. Van D?jk, bir metin olarak haberlere uygulad??? sylem analizinin ilkelerini ?yle a?klar:

Metin ve ba?lam; metinsel boyutta sylemin e?itli dzeyleri incelenir. Ba?lamsal boyutta ise kognitif sreler ve temsiller ya da sosyokltrel etmenler gibi ba?lam?n e?itli zellikleri aras?nda ili?ki kurulabilmesi sa?lan?r.

Gramer; metinlerin tan?mlama biimleri genellikle metnin ele al?nd??? boyutlara ve dzeylere gre farkl?l?k gsterir.

Sz edimi; belirli bir durumdaki bir ifadeden yararlanarak, szl ifadelerin yaln?zca biimleri ya da anlamlar? de?il, tam tersine toplumsal eylemde betimlenmektedir. Bu edimlere sz edimi (speech act) denir.

Mikrodan makro yap?lara; mikro analizde, szck seimi, cmle yap?lar?, cmleler aras?ndaki ili?kilendirmeler ve retorik incelemeleri yap?l?r. Makro analizde ise, ana ba?l?k, spot ba?l?klar, haber giri?i (fla??), haberin tematik ve ?ematik yap?s? ile foto?raf? incelenerek gerekle?ir.

slup; konu?mac?n?n e?itli trdeki sylem biimleri aras?nda yapt??? seimdir. rne?in, doktor yerine hekim szc?nn kullan?lmas?.

Retorik; Haberde kullan?lan retoriksel unsurlar, tekrar etme, kar??la?t?rma, rnek gsterme, kan?t sunma, tan?k kullanma, uzman gr?ne ba?vurma, metafor kullan?m?, ironi yapma, tan?mlama, ses uyumundan yararlanma, kafiye ve ritim olu?turma, sr mant??? yaratma vb. yaz?l? ve grsel bir haberin ikna gc ile ilgilidir.

Haber Syleminde ?kna Edici ?erik

1.       Olaylara tam ba?l?l??? vurgulamak (yak?n grg tan?klar?, gvenilir kaynaktan aktarma yapmak)

2.       Olgular?n yap?lar? hakk?nda sa?lam ba?lar kurmak (ngrde bulunmak ya da gemi?teki olaylarla ili?kilendirmek, olgular? bilinen modellere aktarmak, iyi bilinen senaryolar ve bunlara uygun kavramlar?n kullan?lmas?, olgular?n iyi bilinen anlat?lar iinde dzenlenmesi)

3.       Tutumlarla ilgili ve duygusal boyutu olan enformasyon vermek (do?rudan betimleme ve grg ?ahitlerinin ifadeleri; kaynaklar ve aktar?mlar).

Haber kayna??/Haber Aktr ve Sylem Sekini/Sylem d?kn

Haber kayna??, haber iin gerekli olan bilgi, belge vb. ihtiyalar? kar??layan  ve ayn? zamanda temsil etti?i lke, kurum, meslek, aile tr aidiyetleri nedeniyle kendi kap?s?n?n tutucusu (e?ik bekisi) dir.  Bu nedenle haber kayna?? haberin tematik erevesini izerek s?n?rlar? belirler.  Medya kurulu?u ise ?ematik ereveyi izer. Dolay?s?yla bilgi enformasyona dn?trlrken iki kez dolay?mlanm?? olur. Haber aktr televizyonun ortaya ?kmas?na paralel bir geli?me gstermi?tir. Televizyonun grsel etkisi ile ba? edemeyen yaz?l? bas?n, hem ticarile?me hem de grselle?mesi sonucunda habercilik sineman?n kavramlar?ndan yard?m almaya ba?lam??t?r. Haber aktrleri, haberin al?mlay?c? ynnden kolay tketilir olmas?n? sa?layan, haberin pazarlanmas?nda etken olan haberi grsel olarak pazarlayan, kamusal bellekteki verileri canland?ran bir zellik gsterir. Haber kayna?? ise, haberin tematik erevesini izen ve enformasyon nedeniyle dikkati ekendir.

Haberi sylem olarak ele ald???m?zda retim srecindeki iki kademeli yap?da; tematik yap?n?n olu?umuna katk?da bulunan haber kayna?? veya haber aktr sylem sekinleri ve sylem d?knleri olarak ikiye ayr?l?r.

Bu ayr?m iktidar kavram?n?n haber ierisindeki rol ile ilgilidir. ?ktidar?n sylem yoluyla toplumsal denetim uygulamas?nda, sylemin denetimini ve retimini bizzat kendinin ynetmesi ile mmkn oldu?undan bunu haber kaynaklar? ve haber aktrleri zerinden gerekle?tirir. Siyasi, askeri, ekonomik sekinlerle Bourdieunun sembolik sekinler olarak kavramsalla?t?rd??? yazarlar, izerler, akademisyenler, sanat?lar haberin sylem sekinleridir. Di?er kesim s?radan halk ise, sylem d?knleridir. Sylem d?knleri suskun, grnmez, tembel, zavall? ve hilekard?r. Bu mitler sylem d?knlerinin ezilmelerini me?rula?t?ran bir sylemdir. Kad?nlar, ocuklar, mahkumlar, etnik grup yeleri, ekonomik olarak gsz olan herkes bu grubun iindedir. Sylem d?knleri pasifize edilir, susturulur. Bylece sylem sekinleri onlar?n ad?na da konu?ur. Sylem d?knlerinin medyada temsil edilmesi iin  ma?dur olmalar? (ldrlmeleri, dvlmeleri, tecavze u?ramalar?) veya bunlar? gerekle?tiren fail (Su  sekinleri ) olmalar?  gerekir.

GAZETEC?L?K  VE RET?M SREC?NDE HABER

Gazetecilik, bilgi ve hizmet reten bir sektrdr. Ama tketiciyi bilgilendirmek, e?itmek ve e?lendirmektir. Bu ynyle kamusal bir i?levi vard?r. Ayn? zamanda gazetecilik bir i? koludur. ?? kolu olarak mekana, ara-gerece, al??anlara ihtiyac? vard?r. Bu nedenle gazetecilik faaliyeti yrten medyan?n genel anlam? ile ele al?narak bir btn olarak bak?lmas? gerekir. Bu btnn iinde radyo, TV, gazete gibi do?rudan haberle ilgili olan yay?n organlar? oldu?u gibi ajanslar ve haber dergileri de bulunur.

Gazete organizasyonu, i?levi gere?i ayn? zamanda bir medya organizasyonunun temel yap?lanmas?n? gsterir. Medya, mesaj (ileti) yayan aralar anlam?ndad?r. Medya organizasyonunda, haberin bulunmas? tan?msal format?na oturtulmas? ve da??t?m kanallar?na al?nmas?  sreci ya?an?r. Her mesaj, da??t?laca?? araca,  tketicide uyand?rmas? gereken etkiye gre ?ekillendirilir. Tketicinin do?rulu?una inanmas? istenilen mesaj haber haline getirilir. Haber haline getirilen mesaj, do?ruluk, gereklik ve gvenirlik zelliklerine gre kurgulan?r. Bir medya organizasyonunun ba?ar?l? olabilmesi iin haberin kavramsal tan?m?ndan taviz vermemesi gerekir.

Medya organizasyonu, insan ve teknoloji a?s?ndan nitelikli bir yap?ya sahipse iyi retim yapma ?ans? yksektir. Birinin yetersiz olmas? durumunda di?er tarafta aksar, ba?ar?l? olamaz.

Medya organizasyonu, yay?n kimli?i (kitle gazetesi ya da fikir gazetesi), yay?n boyutlar? (yerel, yayg?n) ve sosyal de?i?imi izlemesi a?s?ndan tan?mlanabilir.

Medya organizasyonunu ikiye ay?r?rsak,  bir tarafta i?letme kimli?i olarak i?letmeyi idare eden blm, di?er tarafta retimi yapan blm yer al?r.

Medya Organizasyonu (?mtiyaz Sahibi ya da Ynetim Kurulu)

1.                   ?dari Blm: ?dare Mdr (i?letme, sat??, matbaa, reklam)

2.                   retici Blm: Genel Yay?n Ynetmeni (Editr) Yay?n kimli?i ve yay?n politikas?na gre retimi sa?lar. retici blmn ba??nda genel yay?n ynetmeni bulunur. Ba? editr olarak da adland?r?lan genel yay?n ynetmeni, yay?n?n, yay?n kimli?i ve yay?n politikas?na uygun olarak haz?rlan?p sunulmas?ndan sorumludur.

3.                   Medya organizasyonuna yay?n periyodu iinde gelen haber, yorum ve grsel malzemenin yay?n politikas? ve yay?n kimli?ine gre seilmesine e?ik bekili?i (gatekeeping) denir. Bu grevi yerine getirenlere de e?ik bekisi (gatekeeper) denir. Bunlar s?ras? ile haber kayna??, muhabir, ilgili istihbarat ?efi, haber mdr, yaz? i?leri sekreteryas?, yaz? i?leri mdr ve son karar verici olarak genel yay?n ynetmenidir. Genel yay?n ynetmeni, imtiyaz sahibi ya da ynetim kuruluna kar?? sorumludur.

K?TLE ?LET???M SREC?NDE HABER

?leti?im srecinde kitle ileti?im arac?ndan topluma, lkeye ya da dnyaya yay?lan ileti?ime kitle ileti?im denir. Kitle, Gustav Le Bona gre, milliyeti, mesle?i, cinsiyeti ve di?er zellikleri nedeniyle tamamen rastlant?sal olarak bir araya gelmi? y???nlard?r. Le Bona gre, kitlenin zelli?i vard?r:

1. Belli bir nedenle bir araya geldiklerinde, bireysel duygular, inanlar ve yorumlamalar homojenle?ir. Zihniyet tekle?mesi ya?an?r.

2. Bu y???nlar, co?kulu ve heyecanl?d?r. Ak?ldan ok duygular n plandad?r.

3. nyarg?lar? nedeniyle yanl?? bilin hakimdir.

Denis Mc Quail kitleyi ileti?im a?s?ndan ?yle tan?mlar: ortak ?kar etraf?nda birle?mi? bireylerden olu?mu? bir btndr. Kitle, rgtl bir yap?ya sahip de?ildir. o?unlukla birbirini tan?maz. Kendilerini bir araya getiren neden sona erdi?inde da??l?rlar. Kitle ileti?im kavram? a?s?ndan kitle, birbirinden yal?t?lm??, birbirleri ile duygu, d?nce al??veri?i olmayan btnn bir paras?d?r. Kitle ileti?imi, profesyonel ileti?imciler taraf?ndan haz?rlan?p sunulur. ?letiler, mekanik aralar taraf?ndan h?zl? ve srekli da??t?l?r veya yay?mlan?r. ?letiler ok say?da al?mlay?c?ya ula??r. Kitle iinde bireyler iletileri kendi deneyimlerine gre yorumlar. Sonuta bireyler farkl? llerde etkilenirler.

Umberto Eco, kitle ileti?im aralar?na yeni yntemlerle yakla??lmas? gerekti?ini, al?mlay?c?lara iletileri ele?tirel okumalar?n? ?retmek gerekti?ini belirtir. ?ktidarca denetlenen merkezi gndericinin gnderdi?i iletilerin san?ld??? gibi masum olmad???n? syler.

Alvin Toffler, ileti?im a?? ile birlikte ortaya ?kan enformasyon bombard?man? nedeni ile insanlar?n giderek gerekleri alg?lamakta zorland?klar?n? sylemektir. Tofflere gre bunun en temel nedenlerinden biri maskeli kaynak takti?idir. Olaylarla ilgili neden-sonu ili?kisi kurulmad??? iin alg?lamakta zorluk ekilir. Kitle ileti?iminde ileti, hedef kitlenin zelliklerine (tketici profiline) gre haz?rlan?r. Burada profesyonel ileti tasar?mc?lar?ndan  yararlan?l?r. rne?in ba?l?klar, foto?raf, haber ierikleri hedef kitlenin profiline uygun olarak haz?rlan?r. Kitle ileti?im srelerindeki amaca gre, temel drt e?it ileti?im tipi vard?r. Bunlar: 1. Bilgi verici ileti?im. Ama hedef kitlenin ilgisini iletiye ekebilmektir. Onaylatmaya ve etki yaratmaya yneliktir. Bu ileti?im tipinde al?mlay?c? bu iletiyi al?mlamaya diren gsterebilir. 2. ?retici ileti?im. Diren vard?r. Dolayl? verilebilir. 3. E?lendirici ileti?im. Diren yoktur. Gnll kabul edilir. 4. ?kna etmeye ynelik ?leti?im. Bu ?leti?im tipi e?lenceyle dolay?mland???nda  dirensiz kabul edilir.  Kitle ileti?im sreci tek ynl olarak kabul edilir. Ama ileti?im sreci sonucunda hedef kitlede istenen etkiyi olu?turmakt?r.

Gndem Olu?turma

Gndem olu?turma, medyan?n haberleri sunumu ile tketiciyi/hedef kitleyi etkileyerek ynlendirme (maniple etme) yntemlerinden biridir. Bu yolla halk?n d?nceleri bir ynde toplan?r, zm gerektiren konular zerinde kamuoyu yarat?l?r. Amerikal? ara?t?rmac?lar Shoemaker ve Reese, Mediating The Message Theories Of Influences on  Mass media Content (1991),  adl? al??malar?nda, medyan?n gndemini etkileyen be? temel kategori oldu?unu ileri srm?lerdir. Bunlar: 1. Medya al??anlar?ndan kaynaklanan etkiler. 2. Medya tekdzeli?inden kaynaklanan etkiler. 3. ierik zerindeki rgtsel etkiler. 4. ?eri?e, medya rgtlerinin d???ndan gelen etkiler. 5. ?deolojinin yaratt??? etkiler.

Medya, gndem yaratma rol ile halk?n dikkatini belli konulara ekebilir ve onlar? yan?lt?p ynlendirebilir. rne?in, seim dnemlerinde siyasi partilerin medyada yer al?p almad???, nas?l yer ald???, ne kadar yer ald??? ve nas?l temsil edildi?i, semen davran???n? etkileyen ok nemli bir faktrdr. Suskunluk Sarmal? kuram?n? ortaya atan Elisabeth Noelle Neumann a gre, insanlar medya gndemini takip ederek o?unlu?un ne d?nd?n anlamaya al???rlar. Toplumun d???nda kalmamak iin kendileri farkl? d?nseler bile, medya gndeminde s?kl?kla yer alan bir konu ya da kimse oldu?unda kendi d?ncelerini gizleyerek medyan?n ne srd?n ifade ederler.

Medya, gndem olu?turma rol ile tketici/hedef kitleye onaylama roln verir. Medya gndemi ile kan?y? kamuya sunar ve kamuoyu olu?turur (?deal olan medyan?n bilgiyi sunarak zgr bir tart??ma ortam?nda ortak bir kanaat olu?mas?na katk?da bulunmas?d?r).

Gndem Koyma ve Saptama Yakla??m?

Kitle ileti?im aralar?n?n izleyenler zerinde gl etkilere sahip oldu?u gr? gndem koyma ve saptama yakla??m? ile tekrar kabul edilmi? ve kitle ileti?im aralar?n?n s?n?rl? etkilere sahip oldu?u inanc?n? ortadan kald?rm??t?r. Yine de kitle ileti?im aralar?n?n gl etkilere sahip oldu?u gr? baz? de?i?kenlere ba?l?d?r. rne?in izleyicinin sosyo-demografik (ya?, cinsiyet, e?itim, gelir dzeyi vb.) ve psiko-grafik (inan, ideoloji vb.) zellikleri, ne kadar sre kitle ileti?im arac?n?n etkisine maruz kald???, bu aralar?n aktard??? mesajlara duydu?u ilgi, istek kitle iletim aralar?n?n ne kadar etkili oldu?u konusunda belirleyici olmaktad?r. Gndem koyma ve saptama yakla??m?, kitle ileti?im aralar?n?n , medyada yer alacak konular? seerken ve bunlar? yay?mlarken zellikle bu konular?n kamunun gndemini belirlemesi ve bu konular?n kamuda tart???larak, kamuoyu olu?mas?n? etkiledi?i gr?dr. Bu sava gre, kitle ileti?im aralar?nda en ok ilgiyi gren konu, kamu taraf?ndan en nemli konu olarak alg?lanaca??ndan, kamuda olu?an alg?lamalar farkl? olacakt?r.

?leti?im aralar?n?n ieri?inin, insanlar?n ne d?nece?ine de?il, ne hakk?nda d?nece?ine etkisi oldu?u d?nlr. Bylece ileti?im arac? ieri?i ile kamu bilinci aras?ndaki ili?ki a?klanmaya al???l?r. Kitle ileti?im arac?nda nemle belirtilen konular, kitle ileti?im arac? gndemi (media agenda), ile bu konular?n kamu bilincinde kazand??? nem kamu gndemi (public Agenda) aras?ndaki ba?  incelenir.

Kitle ileti?im aralar? kamu gndemini olu?turmakta m?d?r?

Ki?ilerin e?itim dzeyi, toplumsal, siyasal ve ekonomik olaylara duyarl?l?k dzeyleri kitle ileti?im aralar?n? izleme oranlar? ve di?er enformasyon kaynaklar? (nceki deneyimleri, ait olduklar? cemaat, cemiyet vb. zellikleri) do?rultusunda izleyici tepkisi olu?turduklar? varsay?l?r. Dolay?s?yla kitle    ileti?im aralar?n?n gndem koyma ve saptama yakla??m?, suskunluk sarmal? yakla??m? ile ve ayr?ca kullan?mlar ve doyumlar yakla??m? ile de ili?kilendirilir.

GNDEM KOYMA- SUSKUNLUK SARMALI- KULLANIMLAR VE DOYUMLAR YAKLA?IMLARI

Kurt Ve Gladys E. Lang taraf?ndan ortaya at?lan gndem koyma ve saptama yakla??m?, Mc Combs ve Shaw taraf?ndan Kitle ileti?im aralar? siyasal kampanyalarla gndem olu?turur ve bylelikle siyasal konularda insanlar?n hangi konulara nem verece?ine ili?kin tutumlar?na etkide bulunurlar ?eklinde varsay?m olu?turulmu?tur. Buna gre, 1968 y?l?nda yap?lan ba?kanl?k seim kampanyas? sresince kitle ileti?im aralar? ieri?ini incelemi?ler ve sonuta kitle ileti?im aralar?n?n bu gndem koyma ve saptama i?levini do?rulayacak, kitle ileti?im aralar?n?n semenler ile siyasal arena aras?nda iletici grevi oldu?unu kan?tlayan veriler elde etmi?lerdir. Dolay?s?yla kitle ileti?im arac?n?n gndemine ald??? ve nemli grd?n, semenlerde nemli olarak alg?lam??t?r.

Gndem kurma, kolektif ve dairesel bir sretir. Kitle ileti?im arac?n? izleme, siyasal elit, siyasal ilgi ve geri besleme, tepkilerle birbirini etkiler. Bu ba?lamda kitle ileti?im aralar?n?n rol nemlidir. Kitle ileti?im aralar? ncelikle baz? olay, eylem, ki?i veya gruplar? di?erlerine gre n plana ?kar?r. ?nsanlar?n ne hakk?nda konu?acaklar?, d?necekleri kitle ileti?im aralar? taraf?ndan etkilenmi? ve bir anlamda belirlenmi? olur.

Suskunluk Sarmal? Yakla??m?

Suskunluk Sarmal?  kuram?, gndem koyma ve saptama modelinin olumsuz yans?mas?d?r. E. Neulle Neumann, gndem koyma ve saptamada i?aret edilen psikolojik etkiyi kuramsalla?t?rm??t?r. Bu kitle ileti?im aralar?nda yer almayan olay, olgu ve fikirlerin kamunun gndeminde yer almayaca??d?r.

Suskunluk Sarmal? kuram? iki kavramdan sz eder:

1.                   ?nsanlar her ne kadar farkl? d?ncelere sahip olsalar da, toplumun o?unlu?unun d?ncesine inan?yorlar. Bunun nedeni toplumun d???na itilme korkusudur.

2.                   Toplumun o?unlu?unun nas?l d?nd?n medyadan takip ederler. Medyada s?k yer alarak ieri?in saptand??? konular, bireylere toplumun o?unlu?unun yle d?nd? izlenimini verir.

Kullan?mlar Ve Doyumlar Yakla??m?

Yap?lan ara?t?rmalarda, medya izleyicisinin sosyo-demografik zellikleri saptan?r. ?kinci a?amada medyadan bekledi?i veya ne almak istedi?i saptan?r. Kimlik bulma, prestij, gven, sanatsal faaliyetler, zevk alma drts medyadan beklentiler aras?ndad?r. Denis Mc Quail, kitle ileti?im aralar? ile ilgili e?itli ara?t?rmalar yap?ld???n? belirtir. 1959 y?l?nda yay?mlanan al??mas?nda Elihu  Katz, kitle ileti?im aralar?n?n insanlara ne yapt??? de?il, insanlar?n kitle ileti?im aralar? ile ne yapt???n?n nemini vurgular. Burada aktif izleyici sz konusudur. Dolay?s?yla kitle ileti?im aralar?n?n etkisi, izleyicinin duydu?u ilgi, istek ve ay?raca??  zamanla da ilgilidir.

GNDEM- KAMU- KAMUOYU

Gndem koyma kuram?na gre medya, kamunun tart??aca?? konular? belirler. Dolay?s?yla gndem koyma ve saptama kuram?nda, gazetelerin sayfalar?na girecek haberleri seme grevini stlenen e?ik bekileri (gatekeeper)  baz? ?eyleri geirip, baz?lar?n? engelleyen ki?idir. Bu ki?ilerin belirledi?i gndem kamuya ne hakk?nda d?nmesi gerekti?ini syler.

Chomsky ve Herman, kurduklar? propaganda modelinde, kitle ileti?im aralar?n?n nas?l i?ledi?ine bakarak baz? sonular ?karm??lard?r. Onlara gre medya, ekonomik sekinlere, devlete ve gc/ iktidar? elinde bulunduran di?er sekinlere , zel ?karlar? iin destek sa?lama grevi yapmaktad?r.

Chomsky ve Hermana gre, medyan?n yapt??? seimlere, neyi, nas?l, nerede, ne kadar verdi?ine bakarak medya zmlenebilir. Bunu bir  model zerinde zetlersek:

GNDEM (Maniplasyon, misenformasyon, dezenformasyon)
E??K BEK?LER? (sembolik sekinler)	KAMU	SEK?NLER (siyasi, ekonomik,haber kayna?? ve g/iktidar sahibi, reklam/ ilan   veren)
) KAMUOYU OLU?UMU (sekinlerin ?kar? do?rultusunda)

E?ik bekileri, medya kurumunun ve sekinlerin ?kar? do?rultusunda gndemi olu?turur. Bylece kamunun ne hakk?nda d?nmesi ve ne konuda kamuoyu olu?mas? konusunda karar verir. Bu konuda mezenformasyon (misinformation), dezenformasyon (disinformation)  ve maniplasyon (manipulation) tekniklerinden yararlan?rlar. Ayr?ca korku, ?iddet ve de?erler zerinden toplumu harekete geirecek mesajlar retirler. Bylece toplumu  korkutarak, pasifize etmeye ya da ?iddete ynlendirmeye al???rlar.  Dolay?s?yla duygular?n a??rl?k kazand??? ve akl?n geri plana itildi?i bir tak?m toplumsal etkileri ortaya ?kar?rlar. Demokratik ynetimlerde r?za imalat? olarak adland?r?lan kamuoyu olu?turma faaliyeti iin propagandan?n nemi byktr. Walter Lippmann, Kamuoyu (Public Opinion) adl? al??mas?nda ortak ?karlar?n o?unlukla kamunun gznden kat???n? ve ortak ?karlar? dikkate alan ynetimin yaln?zca ki?isel ?karlar? yerellik s?n?rlar?n? a?an uzman bir s?n?f taraf?ndan yrtlebilece?ini savunur.

Dolay?s?yla gnmz medyas?nda, gc/iktidar? elinde bulunduranlar, kamusal sylemin ilkelerini belirleyerek, halk?n neyi seyredip, neyi seyredemeyece?ine karar verebiliyor ve dzenli propaganda faaliyetleriyle kamuyu istedi?i gibi ynlendirebiliyor ve kamuoyunu olu?turuyor denebilir.

YARARLANILAN KAYNAKLAR

Chomsky, N., Herman, E. (1999), medya Halka Nas?l Evet Dedirtir, ev. B. Akyolda? vd., Minerva yay?nlar?.

Devran, Y. (2010), Haber Sylem ?deoloji, Ba?l?k Yay?nlar?.

?nal, A. (1995) "Yaz?l? Bas?n Haberlerinde Yap?sal Yanl?l?k Sorunu", Toplum ve Bilim, Say?: 67.

Keane, J. (1992) Medya ve Demokrasi, ev. H. ?ahin, Ayr?nt? Yay?nlar?.

Le Bon, G. (2000), Kitleler Psikolojisi, Yay. Haz. Yunus Ender, Hayat Yay?nlar?.

Rigel, N. (2000), Haber, Der Yay?nlar?.

Shoemaker P. ve Stephen D. Reese (1997) "?deolojinin Medya ieri?i zerine Etkisi"

Der. Sleyman ?rvan, Medya Kltr Siyaset, Ark Yay?nlar?.

-------------------------------------------------------------------------

Do. Dr., ?stanbul Ayd?n niversitesi,
?leti?im Fakltesi,
Gazetecilik Blm Ba?kan?