Karadeniz Teknik niversitesinin ev sahipli?ini yapt??? "Sa?l?kta Haklar, Sorunlar ve Sorumluluklar" temas?yla 21-25 Eyll 2010 tarihleri aras?nda gerekle?tirilen kongrede, Anadolu niversitesinden ?r. Gr. Asuman Kaya, Prof. Dr. Erkan Yksel ve Ara?. Gr. Pelin ?tn haz?rlad???  Sa?l?k Haberlerinde Mucize Tedaviler ba?l?kl? bildiri en iyi bildiri alan?nda birincili?e lay?k grld.

KT Hasta Haklar? Uygulama ve Ara?t?rma Merkezi (HAHUM) olarak Sa?l?k Bakanl???'n?n deste?i ve  Hasta Haklar? ve Sa?l?kl? Ya?am Derne?i'nin (HAKSAY) i?birli?i ile dzenlenen kongrede; genel olarak sa?l?k hizmetini retenler, sunanlar ve finanse edenler aras?ndaki kar??l?kl? hak ve sorumluluklar ile ya?anan sorunlara ili?kin bildiriler sunularak tart??malar gerekle?tirildi.

 Kongrede en iyi bildiri seilen ?r. Gr. Asuman Kayan?n Trabzonda sundu?u bildiride, lkemizde yay?mlanan yerel, blgesel ve yayg?n gazetelerdeki sa?l?k haberleri bu y?l?n ilk alt? ayl?k dneminde taranarak, iinde mucize tedavi ifadesine yer verilen haberler zerine ierik analizi uygulamas? gerekle?tirildi. Sa?l?k habercili?i eti?i a?s?ndan mucize tedaviden bahsetme ilkesinin ne kadar geerli oldu?unun sorguland??? bildiride, taranan dnemde 124 yaz?da mucize kavram?n?n olumlu (pozitif) ve 45 yaz?da olumsuz (negatif) anlamda kullan?ld??? ve 13 yaz?n?n da ntr bulundu?u kaydedildi. Bildiride ayr?ca yaz?lar?n bilgi kaynaklar?, i?lenen temalar ve mucize ifadesinin kullan?m biimleri gibi kategorilerde de tespitler yap?ld?.

TB?TAK ve Anadolu niversitesinin deste?inde gerekle?tirilen Trkiyede Sa?l?k Konulu Yay?nc?l?k ?lkelerinin Belirlenmesi ba?l?kl? ara?t?rma projesinden sa?lanan verilerle haz?rlanan bildiri, tam metin olarak kongre CDsinde de yay?nlanacak.

 Bildirinin tam metnini a?a??da bulabilirsiniz

   

SA?LIK HABERLER?NDE MUC?ZE TEDAV?LER [1]

?r. Gr. Asuman KAYA

Anadolu niversitesi, Porsuk MYO

Prof. Dr. Erkan YKSEL

Anadolu niversitesi, ?leti?im Bilimleri Fakltesi

Ara?. Gr. Pelin ?t

Anadolu niversitesi, Sosyal Bilimler Enstits

nce zarar verme! (primum nil nocere), Hipokrat

zet

Ama: Bu al??man?n temel amac?, Trk bas?n?nda yay?mlanan sa?l?k konulu ierikler aras?ndan mucize ve tedavi szcklerine bir arada yer veren yaz?lar?n, ierik analizi uygulamas?na dayal? olarak betimlenmesi ve meslek ahlak ilkeleri erevesinde de?erlendirilmesidir. al??ma zellikle bas?n meslek ahlak?n?n sa?l?k habercili?ine ynelik olarak tan?mlanan genel ilkelerinden umut verme, zellikle de mucizevi tedaviden bahsetme ifadesinin ne lde uyguland???n?n belirlenmesi ve bundan sonra yap?lacak haberlere ili?kin olarak da konuya dikkat ekilmesi a?lar?ndan nemli bulunmaktad?r.

Gere ve Yntemler: al??ma kapsam?nda medya takip ?irketi verilerine dayanarak gerekle?tirilen taramada 01 Ocak-30 Haziran 2010 tarihleri aras?nda Trkiyede yay?mlanan gazetelerdeki (yayg?n, blgesel ve yerel) sa?l?k konulu ierik aras?ndan, mucize ve tedavi szcklerini ieren 182 yaz?, 7 ana kategori erevesinde ierik analizi uygulamas?na konu edilmi?tir. Tan?mlanan kategoriler mucize ifadesinin tonu (pozitif, negatif ve ntr) erevesinde apraz tablolar olu?turularak de?erlendirilmi?tir. Verilerin yorumlanaca?? bas?n meslek ilkeleri ise literatr taramas? yntemine dayal? olarak elde edilmi?tir.

Bulgular: Gazetelerde yer bulan mucize ve tedavi szcklerini ieren yaz?lar?n yzde 68i mucizenin varl???n? olumlamakta, kabul etmekte, umut vaat etmekte ya da vmektedir.  Yaz?lar?n yzde 7si ntr bulunurken, ancak drtte birinde mucize yoktur ya da ola?anst beklentilere girilmemelidir anlam?ndaki ifadelere rastlan?lm??t?r. Mucizeyi olumlayan yaz?lar?n daha ok yayg?n gnlk gazetelerde, birinci sayfalarda, eyrek sayfa ya da daha az byklkte, haber ?eklinde, kayna?? belirsiz ya da bir k?e yazar? taraf?ndan kaleme al?nm?? biimde yay?nland??? belirlenmi?tir. Pozitif anlaml? yaz?lar?n bilgi ve haber kaynaklar?n?n daha ok sa?l?k grevlisi ya da doktorlar ile k?e yazarlar?n?n kendisi, hastalar ve hasta yak?nlar? oldu?u, bu yaz?larda daha ok alternatif (tamamlay?c?) t?p, onkoloji (kanser), beslenme, eczane (ila sektr) ve fizik tedavi ve iyile?tirme temalar?n?n i?lendi?i belirlenmi?tir. Yine pozitif yaz?lar?n o?unlukla mucize bitki, ot, meyve sebze, g?da, (t?p, doktorlar, ilalar) nedeniyle mucize eseri hayatta kalma, mucize ila (a??, rn), mucize tedavi yntemi (teknik, sistem, teknoloji) anlat?mlar?na sahip oldu?u ortaya ?km??t?r.

Veriler bas?n ahlak ilkelerinin umut verme, zellikle de mucizevi tedaviden bahsetme ifadesi ile eli?ir nitelikte bulunmu?tur. Bu erevede zellikle de men?ei belirsiz yaz?lara dikkat edilmesi gerekti?i, k?e yazarlar?n?n ve muhabirlerin de mucize kavram?n?n kullan?m?nda daha zenli davranmalar? gerekti?i ortaya ?km??t?r.

Anahtar Kelimeler: Bas?n, sa?l?k habercili?i, etik, medya eti?i.

1.G?R??

?nsanlar bir mucize beklentisi iinde ??te kanserle ilgili bir konuda gazeteciler de insan, gazeteciler de mucize bekliyor. Hlbuki ya?ad???m?z yzy?lda mucizelere yer yok. Mucize diye sunulan ?eylerin arkas?nda bir karanl?k ve olumsuz bir tablo var. Gazetecinin bunu yapmaya, mucize diye bir ?eyi ele almaya hakk? yok. Hep arka taraf?n? da grmek zorunday?z diye d?nyorum.

Bu zele?tiri E?itim ve Sa?l?k Muhabirleri Derne?inin o dnemde ?kinci Ba?kan? olan Sibel Gne? (2001:100)e ait. Sa?l?k Bilinci ve Medya toplant?s?nda bir gazetecinin kanser hastal???na ynelik mucize ila denilebilecek nitelikteki haberine ili?kin a?klamas?n?n ard?ndan bunlar? sylyor. nk bilgisayarda retilmi? bir ila formlne ili?kin haber, kansere umut diye yay?nlan?nca kanserle sava?an ve bir ?k?? yolu arayan umutsuz insanlar umuda kap?l?yor ve bu sahte umut yeni bir umudun daha tkenmesine neden oluyor (Kaufman, 2001:85). Belki de hastalar kanserle sava?ta psikolojik olarak bir yenilgiye daha u?ruyor ve are olmayan are nedeniyle kendini daha da kt hissediyor.

2000 y?l?nda ?stanbulda gerekle?tirilen bu toplant?da konu?an Gne? de anlat?lan rnek olay zerine mucize tedavi haberlerine ynelik ele?tiride bulunuyor ve ard?ndan toplant?n?n sonu bildirgesinde ?yle bir hkm yer al?yor: Bilimde mucize yoktur. Topluma yanl?? umutlar ve beklentiler do?uracak haberler ve yaz?lar kadar, umutla sren ya?ama iste?ini k?racak haber ve yaz?lar?n yer almamas? da dikkat edilmesi gereken noktalardan birisidir.

Gerekten de yle mi? Bu toplant?n?n zerinden yakla??k 10 y?l gemesine kar??n sa?l?k haberlerinde hala mucize tedavi temas?na yer veriliyor mu? Bu al??mada, 1 Ocak-30 Haziran 2010 tarihleri aras?nda bas?nda (yerel, blgesel ve yayg?n gazetelerde) yay?nlanm?? olan mucize ve tedavi ifadelerine yer verilen yaz?lar ierik analizi uygulamas?na konu edilerek elde edilen veriler bas?n meslek eti?i ba?lam?nda irdelenmektedir.

1.1. Problem

Maslowun ihtiyalar hiyerar?isinde ilk s?ray? fizyolojik gereksinimler ve ikinci s?ray? da gvenlik gereksinimi al?r. Teoriye gre bireylerin ki?ilik geli?imi bu s?ralamaya gre srer ve bir kategorideki ihtiya tam olarak giderilmeden, bir st dzeydeki ihtiya dzeyine gidilemez (Maslow teorisi, T.y.). Dolay?s?yla insanlar?n en temel ihtiyalar? hayatta kalma ve sa?l???n? koruma igdleri olu?turur.

Birle?mi? Milletlere ba?l? Dnya Sa?l?k rgt (WHO) sa?l???; "Yaln?zca hastal?k ya da sakatl???n bulunmamas? de?il, ayn? zamanda bedensel, ruhsal ve sosyal ynlerden tam bir iyilik hali" olarak tan?mlamaktad?r (Bulun, Demirba? ve Kap?c?o?lu, T,y.).  En temel insan haklar?ndan birisi sa?l?kl? ya?ama hakk?d?r ve ?nsan Haklar? Evrensel Beyannamesi (Madde 25) ba?ta olmak zere, Avrupa Sosyal ?art?n?n 11inci maddesinde ve Trkiye Cumhuriyeti Anayasas?n?n 25inci maddesinde sa?l?k hakk? ve sa?l???n korunmas? hakk? yer bulmaktad?r (Sa?l?k Hakk? Nedir, T.y.). Bu hak, Avrupa Sosyal ?art?nda ifade edildi?i ?ekilde, sa?l??? geli?tirmek ve sa?l?k konular?nda ki?isel sorumlulu?u artt?rmak zere e?itim ve dan??ma kolayl?klar? sa?lamak hkmn de iermektedir (Sa?l?k Hakk? Nedir, T.y.). Ayr?ca WHOnun grevleri aras?nda s?ralanan hkmler de paralel niteliktedir: Sa?l?k alan?nda her trl bilgi sa?lamak, tavsiyelerde bulunmak ve yard?mlar yapmak, sa?l?k bak?m?ndan ayd?nlat?lm?? bir kamuoyu olu?umuna yard?m etmek.(Dnya Sa?l?k rgt, T.y.).

Pek ok insan iin ve dolay?s?yla medya iin sa?l?k konulu haberler belki de en ba?ta sa?l???n insan hayat?ndaki nemi nedeniyle de?erlidir. ?nsanlar sa?l?kla ilgili geli?me ve bilgileri byk oranda medyadan ?renir, medya da insanlar?n bu ilgisine kar??l?k verir. Bir ara?t?rmaya gre bas?nda ?kan haberler aras?nda sa?l?k haberlerinin okunma oran? yzde 14lk bir payla ilk s?rada yer almaktad?r. Demir (2008:4)in aktard??? ara?t?rmada, okuyucular?n en ok sa?l?k haberlerinden etkilendi?i kaydedilmektedir. Karagz (2009:192) de sa?l?k konusunda bilgi aktar?l?rken medyan?n, bireylerin tutumlar?n?, kanaatlerini ve tav?r al??lar?n?n ?ekillenmesini sa?layan birincil kaynak niteli?inde oldu?unu ifade etmektedir.

Medyada yer verilen sa?l?k konulu ieri?e insanlar?n byk nem verdi?ine ve gven duydu?una ili?kin ba?ka ara?t?rmalar da mevcuttur. rne?in 1997 y?l?nda Amerika Birle?ik Devletlerinden 2 bin 256 denekli bir ara?t?rmada elde edilen bulgular, kat?l?mc?lar?n yzde 50sinin orta ve yzde 25inin de nemli derecede medyada yer alan t?bbi yay?nlara gvendi?ini ortaya koymu?tur. Ayn? ara?t?rmada kat?l?mc?lar?n sa?l?k konulu bilgileri nereden edindikleri sorusuna verdikleri yan?t da medyay? n plana ?karmaktad?r. Kat?l?mc?lar sa?l?k konulu bilgileri hekimlerden ok televizyonlardan edindiklerini sylemi?lerdir. Televizyondan bilgi edinme oran? yzde 40, dergilerden bilgi edinme oran? yzde 35 ve gazetelerden bilgi edinme oran? yzde 16d?r. Buna kar??l?k hekimlerden al?nan bilginin oran? yzde 36 olarak ifade edilmi?tir. Medyadan edinilen bilgiler erevesinde nlem alma konusunda ise deneklerin yzde 58i davran?? de?i?tirdiklerini ve yzde 42si ise daha ok bilgi alabilmek iin doktora ba?vurduklar?n? sylemi?lerdir (Demir, 2008:4).

lkemizde yap?lan bir anket al??mas?nda 18-59 ya?lar?ndaki 2050 ki?iye kozmetik rn al?rken nelerin etkisinde kald?klar? sorulmu? ve yzde 13 grsel medyadan, yzde 1,9u da bas?ndan etkilendi?ini sylemi?tir. Hekimin nerisine nem verenlerin oran? yzde 1,6d?r. ?lk s?rada ise yzde 16,8lik oranla arkada? tavsiyesi gelmektedir (Akt.: Kaymak, ?im?ek ve ?lter, 2007:13).

Yeniliklerin yay?lmas?nda ve duyurulmas?nda medyan?n en etkili yollar?n ba??nda geldi?i bilinmektedir. Bu nedenle sa?l?k konulu bilgi ve yenilikler de en h?zl? ve en etkili biimde medya arac?l???yla kamuoyuna duyurulabilmektedir. Kitlesel bir e?itim arac? olarak medyan?n sa?l?k alan?nda nemli i?levler yklendi?i gemi?teki rneklerde grlm?tr. rne?in Trkiye, ?talya, Hindistan ve Afrikan?n birok lkesinde, kimi zaman UNESCOnun da destekledi?i sa?l?k, evre sa?l???, beslenme ve okuma-yazma gibi birok konuda radyo ve televizyon arac?l???yla e?itimler gerekle?tirilmi?, kampanyalar dzenlenmi? ve olduka ba?ar?l? sonular al?nm??t?r (Ho?gein ve Tozkoparan, 1995: 11). Bu tr sa?l?k yay?nlar?nda, lkelerin sa?l?k sorunlar? ve ncelikleri do?rultusunda i?lenen konular her ne kadar farkl?l?k gsterse de ana ama de?i?memektedir: Geli?mi? lkelerde daha ok kronik hastal?klar, ya?l?l?k, AIDS ve yasam kalitesinin ykseltilmesine ynelik konular i?lenirken, geli?mekte olan lkelerde bula??c? hastal?klar, ki?isel hijyen, ana ve ocuk sa?l??? gibi konular daha fazla ele al?nmaktad?r (Erdo?an, 2007: 98). Dolay?s?yla medya sa?l?k konulu bilgilendirme ve e?itim al??malar?n?n en nemli ve en etkili arac? konumundad?r.

te yandan sa?l?k konulu yay?n ieriklerinin kamuoyu taraf?ndan medyadaki di?er ieriklerden farkl? alg?land???na ili?kin ara?t?rma sonular? da mevcuttur. Halk, sa?l?k bilgisine ili?kin medya ieri?ine di?er ieriklere gre daha fazla gven duymaktad?r. Cinsel E?itim Tedavi ve Ara?t?rma Derne?i (CETAD) taraf?ndan Trkiye genelinde yrtlerek 2006 y?l?nda tamamlanan Cinsel Sa?l?k ve reme Sa?l??? Ara?t?rmas?, cinsellik gibi mahrem bir konuda en ok televizyondaki sa?l?k programlar?n?n izlendi?i (yzde 41) ve programlardaki bilgilere gvenildi?i (yzde 32) sonucuna ula?m??t?r. Ara?t?rmaya gre medyadan ?renip, daha ileri bilgi iin doktora ba?vuranlar?n oran? yzde 30,5tir. Bu oran kad?nlarda yzde 36,3e ykselirken, erkeklerde yzde 24,67ye d?mektedir. E?itim oran? ykseldike medyadan edindi?i bilgiden hareketle, daha fazla bilgi iin doktora ba?vuranlar?n oran? daha da artmaktad?r. Bu oran niversite ve st mezunlarda yzde 47,2ye ?kmaktad?r (Cinsel Sa?l?k ve reme Sa?l??? Ara?t?rmas? 2006, T.y.).

Sa?l?k konusuna verilen nem medya yneticileri a?s?ndan da dikkat ekicidir. Medya yneticileri de yay?nlar?nda sa?l?k konusuna daha fazla nem vermek istediklerini belirtmektedirler. rne?in Amerika Birle?ik Devletlerinde 502 medya ?irketi zerinde yap?lan bir ara?t?rma, haber kurulu?lar?n?n yzde 73nn haftal?k olarak srekli ve dzenli olarak kamu sa?l???na ili?kin haber almak istediklerini tespit etmi?tir. Ayn? ara?t?rmada medyan?n sa?l?k konusuna gsterdi?i nem ?u bulgu ile ifade edilmi?tir: Televizyon kanallar?n?n yzde 71i gnlk olarak sa?l?k programlar?na yer vermektedir. Haber bltenlerinin yzde 75den fazlas?nda da dzenli olarak bilim-sa?l?k blmlerine yer vermektedir (kl, 2002).

Trkiyede de son y?llarda gazetelerde sa?l?k sayfalar? haz?rlanmaya ba?lam??, televizyon kanallar?nda sa?l?k konulu yay?nlar dikkat eker hale gelmi?tir. zellikle televizyon kanallar?nda sabah ve gece yar?s? ku?aklar? bu trde yay?nlara ayr?lm??t?r. Trkiyede sa?l?k konulu yay?nc?l?k denilince akla gelen isimlerden biri olan Prof. Dr. Osman Mfto?lu (2006) bu konuda ?yle demektedir:

Son on y?lda medyada sa?l?k, beslenme ve hastal?k haberlerinde tam bir patlama ya?an?yor. Sa?l?k haberleri medyada her y?l biraz daha artan oranda yer bulacak. Ya?am sresi beklentisi uzad?ka, refah dzeyi iyile?ip ya?am kalitesi artt?ka bu beklenen geli?me, sa?l??a ayr?lan sayfa ve srelerin artmas? olacak.

Ancak Mfto?lunun da dedi?i gibi bu art??la birlikte bilgi kirlili?ine de dikkat edilmelidir. Sa?l?k haberlerini ciddi bir denetim ve elekten geirdikten sonra yay?nlamak gerekmektedir; nk bilgi kirlenmesi, yanl?? bilgilendirme tehlikelerini de beraberinde getirmektedir.

1.1.2. Medya ?eri?ine Ynelik Ele?tiriler

Medyada sa?l?k konusunda grlen art??, bir yandan olumlu kar??lan?rken, di?er yandan da ele?tirilere konu olmaktad?r. Elbette sa?l?k konulu yay?nlara ayr?lan yer ve sre kadar, bu yay?nlar?n ieriklerinde hangi mesajlar?n verildi?i de nemlidir ve Mfto?lunun da i?aret etti?i gibi tart??man?n odak noktas?n? da buras? olu?turmaktad?r.

Gnayd?n (1999) sa?l?k haberlerini iki ucu keskin b?ak olarak yorumlamakta ve ?yle demektedir:

T?p konusunda verilen haberler ?phesiz iki ucu keskin bir b?ak gibidir. ok nemli konularda kamuoyunu ayd?nlatmak ve e?itmek mmkn olabilece?i gibi, verilen bilgiler eksik, yanl?? yorumlanmaya veya ynlendirmeye uygun ise tehlikeli hale dn?ebilir. Kanada'da 1996 y?l?nda bir y?l iinde gazetelerde t?p konusunda yay?nlanan makalelerden rastgele seilen 109'unun bu konuda uzman doktorlarca yap?lan de?erlendirilmelerinde ilgin sonular al?nd?. Makalelerin yzde 50sinde nerilen yntemler do?ru de?ildi ve yzde 28inde ise verilen bilgiler son derece tehlikeli ve hatta ya?am? tehdit edebilecek sonulara varabilecek kadar yanl??larla doluydu. Yine yaz?lar?n yzde 22'sinde nerilen yntemlerin yan etkilerinden bahsedilmemi?ti.

Gnayd?n (1999)?n kaydetti?i gibi Kamuoyunun dikkatini ekecek denli t?pta devrim mucizeleri ok nadir gerekle?mekte, e?itli hastal?klar, tedavileri ve koruyucu yntemler gibi izleyeni bilgilendirici konular ise lkemiz insan?na s?radan gelmektedir.

Trkiyedeki lm nedenleri aras?nda ilk s?rada gelen kalp hastal?klar? (1994 y?l?nda yap?lan bir ara?t?rmaya gre bu oran yzde 42 dzeyindedir. Akt. Tezcan ve ark., 2005), dikkate al?nd???nda, yksek tirajl? 10 gazetede yay?mlanan kroner arter hastal??? ve risk faktrleri konusundaki ara?t?rman?n bulgular? daha nemli hale gelmektedir. Gazeteler bu konuya nas?l yer vermekte ve hangi derecede nemli bulmaktad?rlar? Bu soruya yan?t arayan Tezcan ve arkada?lar? (2005), 1999 y?l? Ekim ay? ile 2000 y?l? Ocak, Nisan ve Temmuz aylar?n?n ilk 15 gnlerinde yay?mlanan gazeteleri incelemi?lerdir. Ara?t?rman?n sonular?n? de?erlendiren yazarlar gazetelerin dnyada bir numaral? lm nedeni olan KAH ve risk faktrlerine gereken nemi vermedi?i gr?n ifade etmektedirler. nk bu konuda ?kan yaz?lar?n gazetelerin yzde 1,2sinden daha az?n? kapsad??? tespit edilmi?tir. Ayr?ca yaz?lar?n 1/5inden fazlas? resimsizdir. Bu da gazetelerin yaz?lar? yeterince etkin verme abas? iinde olmad?klar? ?eklinde yorumlanm??t?r. Yine yaz?lar?n yzde 21,9unda hibir kaynak gsterilmemi?tir. Yaz?lar?n bilimsel do?rulu?u anlam?ndaki de?erlendirme bulgular? ise yaz?lar?n yzde 16,4nn k?smen do?ru ve yzde 5,5inin de do?ru olmad???n? ortaya koymaktad?r. Bu da halk?n tam olarak do?ru bilgilendirilmedi?i yorumuna neden olmaktad?r.

Medyada yan?lt?c? sa?l?k haberleri konusunda birok sivil toplum kurulu?u ve hekim taraf?ndan yap?lan a?klama ve uyar? da mevcuttur (Erdo?an, 2007; Gnayd?n, 1999; Hatun, 2004). Bu konudaki ele?tiriler byk oranda Medyada sa?l?k haberleri ok defa zerinde titizlikle durulmadan, gerekli?i ve bilime uygunlu?u yeterince ara?t?r?lmadan ve sorgulanmadan veriliyor (zdemir, 2008) ifadesinde d?mlenmektedir. Bazen gln, bazen zc ve o?unlukla halk? yanl?? bilgilendiren ve ynlendiren bu haber ya da a?klamalar olumsuz sonular do?urmakta ve tehlikeli bulunmaktad?r. T?bbi konulardaki yanl?? bilgilendirmeye ynelik nlem al?nmas? iin rne?in Trkiye Kas Hastal?klar? Derne?i, Radyo ve Televizyon st Kuruluna ba?vuruda bulunmu?tur (20 Nisan 2009). Trkiye Kardiyoloji Derne?i de medyada yer bulan e?itli rnler hakk?nda herhangi bir biimde kan?ta dayal? t?p ilkelerince s?nanm??, yarar? ve zarar? hakk?nda herhangi bir bilimsel hkme var?lmad??? ele?tirisinde bulunmakta ve ?u de?erlendirmeyi yapmaktad?r: Ekonomi habercili?inde sermaye piyasalar?nda olu?an baz? olumsuz de?i?iklikleri kk yat?r?mc?y? panik iine sokmadan ve do?ru tahlil edebilme hassasiyeti ne kadar nemliyse, sa?l?k habercili?i de en az ayn? dikkati hak etmektedir (Medya ile ?li?kilerde Etik, 2009).

Trk Tabipler Birli?i (TTB)nin 18 Mart 2010 tarihli bas?n a?klamas? bu konuya ili?kin iyi bir rnek olarak verilebilir. Mart ay? ba??nda, Zeytinburnundaki tramvay kazas?nda a??r yaralanan ve tedavi grd? hastanede beyin lm gerekle?en Buket Bulut hakk?nda bas?nda ?kan haberlerde ?yle denilmektedir: Ba?bakan beyin lm gerekle?en hasta iin mucize doktoru devreye soktu. Konuyla ilgili olarak TTBnin yapt??? a?klamada beyin lmnn dn?sz oldu?u, do?ada mucize olmad???, mucize doktor ifadesinin hem bilimsel, hem de ahlaki a?dan yanl?? oldu?u, Ba?bakan?n mucize doktor getirtmesinin hem hatal?, hem de gven azalt?c? oldu?u kaydedilmektedir. lm gerekle?tikten sonra ki?inin ya?ama geri dnme olas?l??? bulunmamaktad?r denilen a?klamada mucize kavram? ?u ?ekilde a?klanmaktad?r: (Bas?n a?klamas?, 2010).

Mucizenin anlam? aciz b?rakan ?eydir. Gnlk dilde beklenmedik, ngrlemeyen ya da olu?ma olas?l???n?n bulunmad??? d?nld? halde olu?an olaylar, dini sylemden dn al?narak, mucize biiminde nitelenmektedir. Ancak bu ifadenin metaforik oldu?u gzden ka?r?lmamal?, mucizenin esasen a?klamakta glk ekilen ?ey oldu?u unutulmamal?d?r. Tarih boyunca deneyimlenmi?tir ki, var olan bilgiyle a?klanamayan olgular, bir sre sonra, bilimsel bilginin artmas?yla a?klan?r, anla??l?r ve sonras?nda mdahale edilebilir hale gelmi?tir. Bas?n; do?ada bulunmayan, gerekle?mesi olanakl? olmayan mistik ifadeleri gerekle?ebilirmi? gibi sunmamal?, toplumu yanl?? ynlendirmemeli, duygular?n akl?n nne gemesine elindeki ola?anst gle katk?da bulunmamal?d?r.

 A?klamada ayr?ca bas?n organlar?n?n beyin lm kavram?n?n anlam?na dikkat etmeden haber yapmalar?n?n a?dan olumsuz sonu do?urabilece?ine i?aret edilerek kavram?n daha zenli kullan?lmas? uyar?s?nda bulunulmaktad?r: (Bas?n a?klamas?, 2010).

1.Toplumda t?bba olan gven azalacak, t?bb?n lm dedi?i olgularda dahi, lmeme, bir geri dnme olas?l???n?n var oldu?u zann? olu?acakt?r.

2. Beyin lm kavram?n?n en nemli uygulama alanlar?ndan biri olan organ ba???lar?n? azaltabilecektir. Nitekim hastan?n yak?n? mucize beklentisiyle organ ba????nda bulunmayaca??n? a?klam??t?r.

3. Beyin lm gerekle?en bir hastan?n bir mucize ile de olsa sa?l???n? kazanabilece?i zann?, s?n?rl? say?da olan yo?un bak?m birimlerine daha fazla gereksinim duyan / gerekten yarar sa?lanabilecek olan hastalar?n bu olanaktan yararlanmalar?n? engelleyebilecektir.

te yandan son y?llarda dikkati eken en nemli sa?l?k haberleri Deli dana, Domuz gribi, K?r?m Kongo Kanamal? Ate?i Hastal??? ya da Kene ?s?rmas? olaylar? gibi zetlenebilir. Bunlardan en sonuncusu olarak domuz gribi haberleri zerine RTK yay?n kurulu?lar?n? uyarmak durumunda kalm??t?r. Hem halk? zaman?nda ve do?ru bilgilendirme a?s?ndan, hem de sa?duyulu davranma ve gereksiz panik havas? olu?turmama noktas?nda medyan?n sorumlulu?u ve sorumlu yay?n anlay???n?n nemi daha da artmaktad?r denilen 8 May?s 2009 tarihli RTKn a?klamas?nda, yay?nc? kurulu?lar?n Genel Yay?n Ynetmenleri/ Mdrlerinden baz? nlemler almalar? istenmi?tir.

Yan?lt?c? sa?l?k haberleri konusu incelenmesi ve zerinde dikkatle durulmas? gereken ayr? bir konudur. Ancak bu al??mada sa?l?k alan?ndaki sorumsuz yay?nc?l?k rneklerinden biri olarak gsterilebilecek mucize tedavi konusu ele al?nmaktad?r. Bir anlamda; are bekleyenlere umutsuz bir are sunan mucize tedavi haberlerine ili?kin ele?tirilere bir rnek de Gnayd?n (1999) taraf?ndan ?u ?ekilde ifade edilmektedir:

Bu konudaki son rnek menopozu bitiren Trk doktor haberiyle ortaya ?kt?. Henz tamamen deneysel olan ve 1997den beri zerinde al???lan yumurtal?k nakli konusu bir anda yeni bulunmu? bir yntem olarak ortaya at?ld?. Sadece kanser tedavisi gren hastalarda nerilen ve ilk insan deneyi yeni yap?lan bir konu, kad?nlar?n k?s?rl?k ve menopoz ile ilgili tm sorunlar?n? zecek bir mucize olarak tan?t?ld?. Trk gazetelerin hemen hepsinde birinci sayfa haberi olarak verildi. Sonradan Amerikan bas?n? hastane taraf?ndan yeniden bilgilendirilirken, Trk bas?n? haberin modas? geti?i iin detayl? bilgi vermeye gerek grmedi. Hastaneler ise yzlerce kad?n hastan?n ba?vurusuna yan?t vermek zorunda kald?.

Kocaeli niversitesi T?p Fakltesi ocuk Sa?l??? ve Hastal?klar? Anabilim Dal?n ?retim yesi Prof. Dr. ?kr Hatun (2004) da ?yle demektedir:

Medyadaki sa?l?k haberlerinin o?unda ya bir hastal???n mucize yaratan tedavisinden ya da "inslin i?nesi tarihe kar???yor" gibi yeni bulu?lardan sz ediliyor ve haber dili olarak magazin haberlerinin kal?plar? kullan?l?yor. o?u zaman abart?l? ve iyimser bir ba?l???n alt?nda, ba?l?ktaki iyimserli?e denk d?meyen bilgilerin yer ald??? zay?f bir haber ieri?i ile kar??la??l?yoruz. lkemizdeki byk gazeteler ve grsel medya ne yaz?k ki sa?l?k haberleri konusunda zenli davranm?yor ve sa?l?k haberleri gazetelerin nc sayfas?ndaki "kt, karamsarl?k ve mutsuzluk reten" haberleri dengelemek iin "iyimser, abart?l? ve mucizevi beklentilere neden olan" ba?l?klarla verilmeye devam ediliyor. Ama, her iki haber trnde de ayn?: ?nsanlar?n psikolojik durumlar? istismar ediliyor ve kolayc? bir yntemle gazetelerin ok satmas? amalan?yor. Bu konu hem hastalarda erken ve dolay?s?yla sonra karamsarl??? art?ran umutlar yarat?lmas? a?s?ndan nemli, hem de serbest piyasa a??nda ne yaz?k ki hekimlerin sa?l?k haberlerini rtl reklam amac?yla s?kl?kla kulland???, dahas? baz? hekimlerin ve zel sa?l?k kurumlar?n?n bunun iin profesyonel elemanlar kulland?klar? biliniyor.

1.1.3. Sa?l?k Habercili?inde Dikkat Edilmesi Gereken Kurallar

Peki, sa?l?k konulu yay?nlara nelere dikkat etmek gerekmektedir? Bu konuda da yap?lm?? pek ok a?klama mevcuttur. rne?in RTKn, 8 May?s 2009 tarihli a?klamas?nda s?ralanan nlemler aras?nda tm haber ve yay?nlarda Sa?l?k Bakanl???ndan bilgi al?nmas?, konu hakk?nda kamuoyunu bilgilendiren kimselerin alan?nda gvenilir, uzman kimseler olmas?na dikkat edilmesi, ar?iv grntler yay?nland???nda bunun kesinlikle belirtilmesi ve kamuoyunu pani?e sevk edecek ifade ve grntlere yer verilmemesi, kamuoyunu bilgilendirmek amal?, ilgili kurumlar?n haz?rlad??? bilgilendirici spot filmlere yer verilmesi, konunun bahane edilerek sosyal, kltrel, ekonomik ve turizm gibi alanlarda birtak?m yanl?? beklenti ve hedefleri olanlara f?rsat verilmemesi ve Trkiyenin uluslararas? camiada yanl?? tan?t?lmamas?na dikkat edilmesi yer almaktad?r. Uyar?da ayr?ca yer alan k?sa bir a?klama da olduka dikkat ekici niteliktedir. nk 2003 y?l?nda ya?anan SARS hastal???yla ilgili haberlerin ele?tirildi?i bu ifadede ?yle denilmektedir: SARS hastal???yla ilgili olu?turulan atmosferde, hastal???n sosyal ve ekonomik sonular? t?bbi sonular?ndan daha olumsuz olmu?tur .

rne?in Prof. Dr. ?kr Hatun (2004) da nlemler olarak ?yle demektedir:

Bilimsel ara?t?rmalar?n birok szgeten getikten sonra geerlilik kazand???n?, tek bir ara?t?rmaya dayanan genellemelerin gere?i anlamam?za yard?m etmedi?i ok uzun zamand?r biliniyor. Dolay?s?yla bilimsel ara?t?rmalar?n hangi a?amada ve nas?l haber haline getirilece?i byk nem ta??yor. ncelikle ara?t?rmac?lar?n ham verileri speklasyonlara a?k bir ?ekilde medyaya servis etmemeleri gerekiyor ama bunun kadar nemlisi gazetecilerin t?p ara?t?rmalar?n? gncel politikayla ili?kilendiren heyecanl? ba?l?klarla sunmamalar? ve kendilerine ula?an bylesi nemli bilgileri TB?TAK gibi ulusal bilim merkezlerinden dan??manl?k alarak de?erlendirmeleri gerekiyor.

TB?TAK nerisi d???nda, Trk Tabipler Birli?inin, Sa?l?k Bakanl???n?n ya da Radyo ve Televizyon st Kurulunun yetkili uzmanlardan olu?an birimler olu?turarak medya ieriklerini izleme ve denetleme grevi stlenmelerine ili?kin ba?ka neriler de bulunmaktad?r. Ancak bu konuda hukuksal ve etik sorun ve tart??malar da gndeme gelmektedir (akkal, 2009).

Medya ve sa?l?k sektr ili?kisinin ya?amsal oldu?una i?aret edilen Trk Kardiyoloji Derne?inin a?klamas?nda ?u ifadeye yer verilmektedir: (Medya ile ?li?kilerde Etik, 2009)

Hasta, art?k ?ifa arayan aresiz bir ki?iden hizmet sat?n alan kk tketiciye dn?m?tr. Bu tketicinin haklar?n?n bilincinde olmas? ve istismar edilmesini nleyen uygun tercihlerde bulunabilmesi ise ancak do?ru bilgilendirilmesiyle mmkndr. Kitlesel ileti?im ortamlar?n?n tayin edici rol bu noktada ya?amsal nem kazanmaktad?r. Kavram karga?alar?n?n berrakla?t?r?lmas?, sorunlar?n do?ru tan?mlar?n?n ve zm nerilerinin, en yal?n ve a?k biimlerde kamuoyuna aktar?labilmesi bak?m?ndan medyan?n vazgeilemez bir i?levi olmal?d?r.

Sa?l?k habercilerine d?en grev konusunda Ba?hekim Dr. Mehmet Salman, nce Vatan (19 Mart 2010) gazetesine verdi?i rportajda daha net bir ifadeyle kullan?lmamas? gereken szckleri s?ralamakta ve ?yle demektedir: Sa?l?kla ilgili olarak en, tek, mucize, son ba?l?klar?n? ta??yan haberler yap?lmamal?d?r.

te yandan medyan?n sa?l?k konulu yay?nlar kar??s?nda gstermesi gereken sorumluluk do?rultusunda, Trkiyede 1991 y?l?nda ESAM (E?itim ve Sa?l?k Muhabirleri Derne?i) kurulmu?tur. E?itimli gazeteci sa?l?kl? haber anlay??? ierisinde kurulan derne?in amalar?; e?itim ve sa?l?k alan?nda habercili?in kalitesinin artt?r?lmas?, mesleki dayan??ma, halk?n do?ru bilgilendirilmesi ve etik kurallar?n uygulanmas?n? sa?lamak ?eklinde zetlenmektedir (ESAM Kurulu? Amac?, T.y.).

ESAM, Trk Tabipler Birli?i ve TB?TAK taraf?ndan 18-20 Haziran 1999da ortakla?a dzenlenen Sa?l?k Bilinci ve Medya Toplant?lar? 1 sonras?nda, Halk?n Yarar? ?in Sa?l?k Habercili?i Bildirgesi a?klanm??t?r. 12 maddeden olu?an bildirgenin ilk maddesinde sa?l?k habercili?i alan?nda nemli sorunlar ya?and???na i?aret edilmi?, 6. maddede sa?l?k habercileri iin bir bilimsel dan??ma havuzu olu?turulmal?d?r nerisine yer verilmi?tir. 7. Maddede sa?l?k alan?ndaki kaynaklar da e?itilmelidir denilmektedir. Son olarak da etik ilkelere vurguda bulunulmaktad?r (Halk?n yarar? iin, 2005).

Sz konusu bildirgede de i?aret edilen Trkiye Gazeteciler Cemiyetinin Trkiye Gazetecileri Hak ve Sorumluluk Bildirgesinde sa?l?k konusuna ayr? bir ba?l?k a?lm??t?r. Gazetecinin Do?ru Davran?? Kurallar? ba?l??? alt?nda sa?l?k konusunda ?yle denilmektedir: (Trkiye Gazetecileri, T.y.)

Sa?l?k konusunda sansasyondan ka?nmal?, insanlar? umutsuzluk veya sahte umut verecek yay?n yap?lmamal?d?r. T?bbi alandaki ara?t?rmalar kesinle?mi? sonular gibi yay?nlanmamal?d?r. ?la tavsiyesinde mutlaka uzmana dan???lmal?d?r. Hastanelerde ara?t?rmalar yapan, bilgi ve grnt almaya al??an gazeteci, kimli?ini belirtmeli ve girilmesi yasak blmlere ancak yetkililerin izniyle girmelidir. Yetkilinin, hastan?n veya yak?n?n?n izni olmaks?z?n hastane ve benzeri kurumlarda hi bir yolla ses ve grnt al?nmamal?d?r.

ESAM?n Etik ?lkelerinin ilk maddesinde de ?yle denilmektedir: ESAM yesi gazeteciler, yalan, tarafl?, kamuoyunu yan?lt?c?, ynlendirici, umut tacirli?ine ynelik haber yapamaz. Haberlerinde ?renci, ?retmen, hasta, hekim haklar?na sayg? gsterir (E?itim ve Sa?l?k Muhabirleri, T.y.).

te yandan Dnya Sa?l?k rgtnn 28-30 May?s 1998de Moskovada dzenledi?i Sa?l?k ?in ?leti?im konulu toplant?n?n sonu bildirisinde sa?l?k muhabirleri iin haz?rlanan 9 maddelik rehber ise ?u gr?leri iermektedir: (Akt.: elik, 2006).

1. nce zarar verme,

2. Ara?t?r, do?ruyu bul,

3. Umut verme (zellikle mucizevi tedaviden bahsetme),

4. Kendine bu haberden kim yararlan?r sorusunu sor,

5. Haber kayna??n?n gizlili?i ilkesini unutma,

6. Verece?iniz haberler hasta, sakat ve ocuklara aitse, bir kez daha d?n,

7. zel hayat? ve ac?lar? haber yapma,

8. Ac?y? duygu smrs iin asla kullanma,

9. Karars?z kal?rsan haberden vazge.

Sa?l?kla ilgili haberlerin sa?l?k muhabirleri ya da editrlerinin denetiminden geerek yay?nlanmas? ynnde neride bulunan ESAM ba?kanlar?ndan ve NTV Sa?l?k Editr Sibel Gne? ise farkl? bir noktaya; bu tr sa?l?k haberlerinin men?eine yani kayna??na i?aret etmektedir:

Ben bu mesle?e ba?lad???mdan beri kansere are bulunuyor, AIDSin a??s? bulunuyor vb. Bu haberler nereden kaynaklan?yor? Bu bilgiyi Trkiyede kimse retmiyor. Bu bilgi yurt d???ndan geliyor Oradan gelen bilgi birebir aktar?larak medyada yer alabiliyor. D?? haberlerden gelen bu tip haberler medyada s?k s?k yer alabiliyor. Ama bu haberleri retenler de yurt d???ndaki hekimler ve ara?t?rmac?lar

te yandan 2009 y?l? ba??nda Trkiyede NTV televizyon kanal? ve Sabah gazetesi d???nda sa?l?k servisi ve editrlk sistemi bulunan ba?ka bir yayg?n medya kurulu?u bulunmamaktad?r (akkal, 2009). Sa?l?k alan?nda yay?nlanan 10 kadar dergi ve say?s? her geen gn artan internet portallar?nda sa?l?k konusuna a??rl?k verilmektedir. Ancak bu dergi ve internet portallar?ndan birinin yay?n koordinatr mer akkal (2009)?n da ifade etti?i gibi bilhassa internet portallar?ndaki sa?l?k habercili?i; birey sa?l???na ynelik mjdeli haberlerin, ?ok bulu?lar?n tesine geebilmi? de?il.

Sonu olarak bu tart??malar?n da ?????nda, bas?nda sa?l?k konulu yay?n ierikleri aras?nda, mucize tedavi ifadesine yer veren yaz?lar bu al??man?n konusunu olu?turmaktad?r. al??mada bas?nda ?kan mucize tedavi konulu yaz?lar betimlenerek, bas?n meslek ahlak ilkeleri erevesinde irdelenmektedir.

1.2. Ama ve nem

al??man?n temel amac?, Trkiyede yay?mlanan gnlk gazetelerdeki sa?l?k konulu ierik aras?ndan mucize ve tedavi ifadelerine yer verilenlerin ierik analizi uygulamas?na dayal? olarak betimlenmesi ve meslek ahlak ilkeleri erevesinde de?erlendirilmesidir. Bu ba?lamda al??mada ?u alt sorulara yan?t aranmaktad?r:

1. Yaz?lar hangi tr yay?n organlar?nda yer bulmu?tur?

2. Yaz?lar, yay?n organ? ierisinde nas?l bir nemlilik derecesine sahiptir?

3. Hangi sayfada yay?mlanm??t?r?

4. Hangi byklkte yay?mlanm??t?r?

5. Yaz? trleri (haber, k?e yaz?s?, bilgilendirici metin) nelerdir?

6. Yaz?lar?n men?ei nedir?

7. Bilgi/haber kaynaklar? kimlerdir?

8. Yaz?larda i?lenen temalar nelerdir?

9. Mucize tedavi ifadesi hangi ba?lamda sunulmaktad?r?

10. Bas?n meslek ahlak ilkeleri erevesinde ierik analizi verileri nas?l de?erlendirilebilir?

al??ma zellikle bas?n meslek ahlak?n?n sa?l?k habercili?ine ynelik olarak tan?mlanan genel ilkelerinden umut verme, zellikle de mucizevi tedaviden bahsetme ifadesinin ne lde uyguland???n?n belirlenmesi ve bundan sonra yap?lacak haberlere ili?kin olarak da konuya dikkat ekilmesi a?lar?ndan nemli bulunmaktad?r.

2. YNTEM VE SINIRLILIKLAR

?leti?im biliminde haber metinleri zerine yap?lan al??malarda iki temel e?ilim dikkati ekmektedir. Bunlardan ilki ierik zmlemesini kullanarak, grnen (a?k/manifest) anlam zerine yo?unla?an pozitivist e?ilim; ikincisi ise, haberi sylem olarak ele alan ele?tirel e?ilimdir (?nal, 1996: 27). Bu al??mada, ierik analizi uygulamas? gerekle?tirilmi?tir.

?erik analizini ilk defa sistemle?tirerek 1952deki kitab?n? yay?nlayan Berelson, onu, ileti?imin belirgin ieri?inin objektif, sistematik ve niceliksel tan?mlar?n? yapan bir ara?t?rma tekni?i diye tan?mlam??t?r (Gke, 2006: 35). Gnmzde ise ierik analizinin en kapsay?c? tan?m? oldu?u belirtilen Mertenin tan?m?na gre ierik analizi sosyal gere?in belirgin ieriklerinin zelliklerinden, ieri?in belirgin olmayan zellikleri hakk?nda ?kar?mlar yapmak yoluyla sosyal gere?i ara?t?ran bir yntem olarak ifade edilmektedir (Aktaran: Gke, 2006: 18).

?erik analizi uygulamas?n?n ilk a?amas?n? medya ieri?inin temini olu?turur. Bu al??mada medya ieri?i, Trkiyede yay?mlanan yayg?n, yerel ve blgesel nitelikteki gazetelerin 1 Ocak-30 Haziran 2010 tarihleri aras?ndaki say?lar?yla s?n?rl? tutulmu?tur. Bu tarih ve yay?n trlerinin seilmesinde yrtlmekte olan Trkiyede Sa?l?k Konulu Yay?nc?l?k ?lkelerinin Belirlenmesi ba?l?kl? TB?TAK ve Anadolu niversitesi destekli proje iin toplanan verilerden yararlan?lacak olmas? etkili olmu?tur. Sz konusu projede yay?n ieriklerine ?nterpress medya takip ?irketi arac?l???yla eri?ilmektedir. ?irket taraf?ndan Trkiyede yay?mlanan 407 yayg?n gazete ve eki, 59 blgesel gazete, 236 yerel gazete ve eki ile 1079 dergi olmak zere 1781 yay?n dzenli olarak sa?l?k konusuna ili?kin 60 kadar anahtar szck erevesinde taranmaktad?r. Bu tarama ile elde edilen sa?l?k konulu yay?n ierikleri aras?ndan, ilgili dnem ierisinde yay?nlanan mucize ve tedavi szcklerini ieren yaz?lar elektronik ortamda anahtar szck aramas? yntemiyle listelenmi?tir. Ortaya ?kan 225 yaz? zerine yap?lan taramada da bunlardan 14nn sa?l?k konusuyla ilgisi olmad??? ve 29unda da (kaza, polis-adliye, spor, magazin gibi ba?ka haber trlerine ait yaz?lar olmas?na kar??n) sa?l?k szc?ne dolayl? bir ?ekilde de?indi?i tespit edilmi?tir. Bu s?n?rl?l?klar erevesinde belirlenen ve do?rudan sa?l?k konusuna de?inilen 182 yaz? ama sorularda belirtilen ana kategoriler erevesinde ierik analizi uygulamas?na konu edilmi?tir.

al??mada ierik analizi kodlamas? ncelikle iki Bas?n ve Yay?n Blm doktora ?rencisi taraf?ndan birbirinden ba??ms?z olarak gerekle?tirilmi? ve kodlay?c?lar aras? uyumun yzde 90?n zerinde olmas? ko?uluna dikkat edilmi?tir (Nuendorf, 2002; Poindexter ve McCombs, 2000). Bu ba?lamda ara?t?rmac?n?n ortak gr? erevesinde her bir haber ayr? ayr? tart???larak daha sonra nc bir kodlama gerekle?tirilerek veriler bu ortak ve son kodlama zerinden de?erlendirilmi?tir.

Frekans da??l?mlar? ve apraz tablolar? al?nan veriler, toplamda en az 5 kez de?inilmi? olan kategoriler ba?lam?nda tablola?t?r?lm?? ve daha az de?erdeki kategoriler di?er kategorisinde birle?tirilmi?tir.

3. BULGULAR

al??ma kapsam?nda ierik analizi uygulamas?na konu edilen 182 yaz?ya ili?kin bulgular alt ba?l?klar halinde ?u ?ekilde a?klanabilir.

3.1.  Mucize  ?fadelerinin Tonu

?ncelenen yaz?larda mucize szc?nn tonu, kavram?n kullan?m ?ekline gre pozitif (olumlayan, kabul eden, do?rulayan, umut vaat eden, ven), negatif (ola?anst beklentiye girilmemesi gerekti?ini kaydeden, mucizeyi reddeden, kabul etmeyen, ele?tiren) ve ntr olmak zere ayr? biimde de?erlendirilmi?tir.

?ekil 1. Mucize ?fadelerinin Tonu

Kodlay?c?lar aras? uyumun % 100 olarak tespit edildi?i bu kategoride ortaya ?kan sonu 124 yaz?da (%68,1), mucize kavram?n?n olumsuz (negatif) anlamda, 45 yaz?da  (%24,7) ise olumlu (pozitif) anlamda kullan?ld???n?; buna kar??l?k 13 yaz?n?n (%7,2) ise kavrama ili?kin bir ton iermedi?ini (ntr) belirlenmi?tir.

 

3.2.Yay?n Periyodu ve Mucizenin Tonu

?ncelenen yay?nlar?n periyodu drt ayr? kategoride de?erlendirilmi?tir. Buna gre yaz?lar?n 101i yayg?n gnlk gazetelerde (% 55,5), 57si yerel gazetelerde (% 31,3), 20si blgesel gazetelerde (% 11) ve 4 de yayg?n haftal?k gazetede (% 2,2) yer bulmu?tur (Tablo 1).

Tablo 1. Yay?n Periyodu ve Mucizenin Tonu

Pozitif tonlu yaz?lar?n te ikiden fazlas? yayg?n gazetelerde (N=81, %65,3), drtte biri (N=31, %25) yerel gazetelerde, 11i (%8,9) blgesel ve 1i de yayg?n haftal?k gazetede yer alm??t?r. Buna kar??n mucizeyi reddeden (negatif) yaz?lar?n yar?ya yak?n? (N=20, %44,4) yerel gazetelerde, te birden az? (N=14, %31,1) yayg?n gazetelerde yer bulmu?tur.

Yayg?n gnlk gazetelerde pozitif yaz? oran? %80,2; blgesel gazetelerde % 55; yerel gazetelerde % 54,4 iken, yayg?n haftal?k gazetelerde bu oran negatif yaz?lar ynnde daha yksektir (% 75).

3.2.Yaz?lar?n nemlilik Derecesi

al??mada yaz?lar?n nemlilik derecesi yay?mland??? sayfa ve yaz?lar?n sayfada kaplad??? alan bak?mlar?ndan de?erlendirilmi?tir. Buna gre mucize ve tedavi szcklerini ieren sa?l?k konulu yaz?lar?n be?te birden fazlas? (N=38, % 20,9) gazetelerin vitrin sayfas? olan ve en nemli haberlerin yer verildi?i birinci sayfadan okurlara sunulmu?tur. 22 yaz? 4. sayfada (% 12,1), 22 yaz? da 6. sayfada yay?mlanm??t?r. Di?er sayfalarda yay?mlanan haber say?s? ise 100dr.

Birinci sayfadaki yaz?lar?n mucize kavram?na ili?kin tonu incelendi?inde, 32sinin (%84,2) pozitif, 5inin (%13,2) negatif ve birinin de ntr (%2,6) bulundu?u belirlenmi?tir. E? deyi?le gazetelerin vitrin sayfalar?ndaki ya da en nemli haberlerin yay?mland??? sayfalardaki haberlerin ok byk blm mucizenin varl???n? olumlamakta ve mucizeye olan inanc? desteklemektedir.

?ekil 2. Birinci Sayfadaki Yaz?lar ve Tonu

te yandan mucizeyi olumsuzlayan nitelikteki yaz?lar?n 2si yayg?n gnlk gazetelerde, 2si yerel gazetelerde ve biri de yayg?n haftal?k yay?nda yer bulmu?tur. Birinci sayfada yay?mlanan 1 ntr yaz? yayg?n gnlk gazetede yer alm??t?r. Di?er yaz?lar ise olumlu niteliktedir.

?ncelenen yaz?lar?n bir gazete sayfas?nda kaplad??? alan ise uluslararas? de?er olan 465 stun x santimetre hesab?yla drt ayr? kategoride de?erlendirilmi?tir. Buna gre incelenen yaz?lar?n yakla??k yar?s? (N=90, %49,5) eyrek sayfa (116 stun x cm) ya da daha az byklktedir. Yaz?lar?n te biri (N=60, %33) ise eyrek sayfa ile yar?m sayfa (232 stun x cm) aras?nda byklktedir. 17 yaz? (%9,3) ise yar?m sayfa ile tam sayfa aras?ndad?r. Bir tam sayfadan byk alan kaplayan yaz?lar?n say?s? ise 15dir (%8,2).

Tablo 2. Yaz?lar?n Bykl? ve Tonu

Yaz?lar?n tonuna ili?kin da??l?mda ise pozitif ve negatif tonlu yaz?lar aras?ndaki ayr?m, tam sayfadan fazla byklkteki yaz?larda ?kmaktad?r. Pozitif yaz?larda bu kategori nc s?rada gelirken, negatif yaz?larda drdnc ve son s?radad?r.

3.3.Yaz?lar?n Tr

?ncelenen yaz?lar?n 129u (%70,9) haberdir. Ayr?ca bu haberlerin 38inin de ilk sayfadaki ya da nceki sayfalardaki anonslara ba?l? olan devam haberleri oldu?u da belirtilmelidir. Yaz?lar?n 33 (% 18,1) k?e yaz?s?, 18i (% 9,9) yaz? dizisi ve 2si (%1,1) de syle?i olarak yay?mlanm??t?r.

Tablo 3. Yaz?lar?n Tr ve Tonu

Tablo 3deki verilere gre, mucize kavram? olumlayan ifadelerin o?unlukla haber olarak yay?mland??? anla??lmaktad?r (N=84, %67,7). K?e yaz?lar?n?n da te ikiden o?u (N=22, %66,7) mucize kavram?n? olumlamaktad?r. Yaz? dizisi olarak yay?nlanan yaz?lardan biri hari, 16s? (%94,1) mucize kavram?n? olumlar niteliktedir.

3.4. Yaz?lar?n Men?ei

?ncelenen yaz?lar?n yakla??k yar?s?n?n men?ei belirsizdir ya da yay?n organ?n?n kendisi olarak grnmektedir (N=83, % 45,6). 51 yaz? (%28), ad? belli bir k?e yazar? taraf?ndan kaleme al?nm??t?r. 28 yaz? (%15,4) da muhabirin ad? belirtilerek verilmi?tir.

Tablo 4. Yaz?lar?n Men?ei ve Tonu

Mucize kavram?n? olumlayan yaz?lar?n yar?s?n?n (N=51, %41,1) men?ei belirsiz ya da yay?n organ?n?n kendisi ?eklinde grnmektedir. 39 pozitif yaz?da (%31,5), k?e yazar?n?n ad? bulunmaktad?r. 22 yaz?da (%17,7) muhabirin ad? belirtilmektedir. Be? yaz? haber ajans? kaynakl?d?r ve yedisi de d?? haberler servisi imzal?d?r.

?nternet sitesinden al?nan iki yaz? kavram? olumsuzlamaktad?r. 4 haber ajans? ve 1 d?? haberler servisi kaynakl? yaz?da da kavram olumsuzlanmaktad?r. Yine kavram? olumsuzlayan 5 yaz?da muhabirin ad? belirtilirken, 25 yaz?n?n men?ei belirsiz ya da kurumun kendisi gzkmektedir. 8 yaz?da da k?e yazar?n?n ad? bulunmaktad?r.

3.5. Bilgi ve Haber Kaynaklar?

Bir yaz?da geen bilgi ve haber kaynaklar?na ili?kin kodlamada, yaz?da en n plandaki ilk kaynak kodlamas? yap?lm??t?r. Ba?ka bir deyi?le, yaz?da kaynak olarak gsterilen en nemli ilk kaynak kodlanm??, varsa daha az nemli grlen drdnc ya da be?inci kaynak kodlanmam??t?r. Buna gre gerekle?tirilen ierik analizinde haber kaynaklar? toplam 19 farkl? alt kategoride kodlanm?? ve toplamda en az be? kez de?inilmi? olan kategoriler Tablo 5de sunulmu?tur.

Tabloya gre mucize tedavi konulu yaz?lar?n en ok at?fta bulunulan kaynaklar? sa?l?k grevlileri ya da doktorlard?r (N=73, %27,3). Ard?ndan k?e yazarlar?n?n bu ifadeyi s?kl?kla kulland?klar? belirlenmi?tir (N=50, %18,7). 33 yaz?da (%12,4) hastan?n kendisi kaynak olarak kullan?lm??t?r. Bunun d???nda kayna?? belli olmayan yaz?lar?n say?s? da 21dir (%3,8).

Tablo 5. Bilgi ve Haber Kaynaklar? ile Yaz?lar?n Tonu

te yandan di?er kategorisi iinde de?erlendirilen alt kategoriler; Yabanc? bilimsel ara?t?rma raporu (N=4), Muhabir (N=2), Eczac?/lar, Uluslararas? Sa?l?k rgt, ?? adam?/yat?r?mc?, Erkan Topuz, Haydar Dmen, nl ki?iler, Yayg?n gazeteler (N=1) ?eklinde s?ralanmaktad?r.

Mucize kavram?n? olumlayan yaz?lar?n 16s?nda (%8,5) haber kayna?? belli de?ildir. Kavram? olumlayan 40 yaz?da (%21,3) ise bir sa?l?k grevlisi ya da doktora at?fta bulunulmaktad?r. 38 yaz? (%20,2) k?e yazarlar? taraf?ndan kaleme al?nm??t?r. 17 yaz?da (%9) hasta yak?n? kaynakl?k etmektedir. 14 (%7,4) yaz?ya da yabanc? ki?i ya da kurumlara, 6 yaz?da da yabanc? yay?nlara at?fta bulunulmaktad?r. Ege Lokman?n kaynakl?k etti?i 6 yaz? da mucizeyi olumlamaktad?r.

Mucize yoktur ifadesinin kullan?ld??? yaz?lar aras?nda, 24 yaz?ya (%38,7) bir sa?l?k grevlisi ya da doktor haber kaynakl??? yapmaktad?r. 9 yaz?da yabanc? yay?nlara at?fta bulunulmakta ve 5 yabanc? ki?i ya da kuruma at?fta bulunulan yaz?da da mucize olumsuzlanmaktad?r. 8 yaz?, k?e yazar?n?n kendisi taraf?ndan kaleme al?nm??t?r. Sivil toplum rgt temsilcilerinin kaynakl?k etti?i 6 yaz? da mucizeyi olumsuzlamaktad?r.

Ntr nitelikteki yaz?lar?n 9unda bir sa?l?k grevlisi ya da doktora at?fta bulunuldu?u da kaydedilmelidir.

3.6. Yaz?larda ??lenen Temalar

Bir yaz?da de?inilen temalara ili?kin kodlamada, yaz?da en n plandaki ilk tema kodlamas? yap?lm??t?r. Ba?ka bir deyi?le, yaz?da i?lenen en nemli ilk ana konu kodlanm??, varsa daha az nemli oranda de?inilen drdnc ya da be?inci alt konular kodlanmam??t?r. Buna gre ierik analizi uygulamas?nda 31 alt kategoride incelenen temalara ili?kin elde edilen veriler Tablo 6da sunulmaktad?r.

Tabloya gre yaz?larda en ok i?lenen tema alternatif / tamamlay?c? t?p ?eklindedir (N=47, %14,4). Ard?ndan onkoloji/kanser (N=43, %13,1), beslenme (N=31, %9,5) ve kardiyoloji/kalp damar konular? dikkat ekmektedir. te yandan di?er kategorisi iinde 4er yaz?da AIDS/HIV, Etik, Gz sa?l???, Mevzuat, Sa?l?k kurumlar? kategorilerine, 3er yaz?da Bebek bak?m?, Genetik, Madde Ba??ml?l???, Sa?l?k al??anlar?n?n Sorunlar? kategorilerine, 2?er yaz?da ocuk sa?l??? ve domuz gribi kategorilerine ve birer yaz?da da Acil t?p, Fiziksel ve zihinsel engelliler, grntleme teknikleri ve organ nakli alt konular?na de?inilmektedir.

Tablo 6. Yaz?lar?n Temas? ve Tonu

Temalar a?s?ndan ise mucize kavram?n? en ok olumlayan yaz?larda alternatif ya da tamamlay?c? t?p temas?n?n i?lendi?i belirlenmi?tir (N=41). 27 yaz?da onkoloji, kanser, 16 yaz?da beslenme ve 15 yaz?da eczane, farmakoloji, ila sektr temalar?na rastlanm??t?r. Kavram? olumsuzlayan yaz?larda ise o?unlukla kardiyoloji, kalp damar cerrahisi (N=16), beslenme (N=15) ve onkoloji, kanser (N=13) temalar? i?lenmi?tir. Ntr yaz?larda ise en ok i?lenen temalar Kulak, burun, bo?az (N=5) ve onkoloji, kanser (N=3) ?eklinde s?ralanmaktad?r.

3.7. Mucize ?fadesinin Kullan?m Biimleri

?ncelenen yaz?larda muzice szc?nn kullan?m biimi toplam 24 alt kategoride incelenmi?tir. Buna gre yaz?larda en ok vurgulanan ifade, mucize haberlerini de ele?tirir nitelikteki mucize beklenmemelidir ?eklindeki ifadedir (N=49, %17,9). Bu yaz?larda o?unlukla t?pta mucize beklenmemesi gerekti?i ve mucize yarat?lamayaca?? kaydedilmektedir. Yaz?larda ikinci s?rada ise mucize bitki, ot, meyve-sebze ya da g?da ifadesine yer verildi?i belirlenmi?tir (N=41, %15).

Tabloda sunulan veriler, mucize ila, rn, tedavi, teknik, sistem, teknoloji, doktor/ekip, diyet, iecek, i?ne/akapunktur, forml, klinik gibi gerekle?en bir mucizeden sz eden, mucizenin varl??? olumlayan ya da onaylayan anlat?mlard?r. Bu anlamda bak?ld???nda ise mucize beklenmemelidir ifadesinin bunlar kar??s?nda olduka d?k bir oranda tekrarland???n? sylemek mmkndr.

Mucize kavram?n?n kullan?m biimleri anlam?nda ise mucizeyi olumlayan ifadeler en ok mucize bitki, ot, meyve, sebze, g?da (N=31),  (t?p, doktor, ila) nedeniyle mucize eseri hayatta kalmak (N=20) ve mucize ila, a?? ya da rn (N= 17) kategorilerinde bulunmaktad?r. Kavram? olumsuzlayan ifadeler ise en ok mucize beklenmemelidir (N=38), mucize ila, a??, rn (N=13) ve mucize bitki, ot, meyve, sebze, g?da (N=10) kategorilerinde tespit edilmi?tir. Ntr ifadeler ise daha ok mucize beklenmemelidir (N=9), mucize tedavi (N=6) ve mucize tedavi yntemi, tekni?i, teknoloji (N=6) kategorilerinde yer almaktad?r.

Tablo 4. Mucize ?fadesinin Kullan?m Biimi ve Yaz?lar?n Tonu

	Pozitif	Negatif	Ntr	Toplam	%
Mucize beklenmemelidir / Mucize yaratamaz	2	38	9	49	17,9
Mucize bitki/ ot /meyve sebze / g?da	31	10	0	41	15,0
Mucize ila /a?? /rn	17	13	2	32	11,7
Mucize tedavi yntemi / teknik / sistem /teknoloji	15	2	6	23	8,4
Mucize tedavi	10	6	6	22	8,1
(T?p, doktorlar, ilalar) nedeniyle mucize eseri hayatta kal	20	0	0	20	7,3
Mucize olay	10	2	0	12	4,4
Mucize doktor/ekip	8	4	0	12	4,4
Mucize ?ekilde (sakatl?ktan, hastal?ktan) iyile?mek	9	0	0	9	3,3
(Bitkiler)  nedeniyle mucize eseri hayatta kalmak/ hayat?na devam etmek	9	0	0	9	3,3
Mucize etki	7	0	1	8	2,9
Mucize diyet	2	4	0	6	2,2
Mucize molekl	6	0	0	6	2,2
Hayat? mucizeye ba?l?	3	0	2	5	1,8
Di?er (9 alt kategori)	19	0	0	19	7
Toplam	168	79	26	273	100,0

4. ZET VE SONU

Umut verme, zellikle de mucizevi tedaviden bahsetme. Bu ilke, Dnya Sa?l?k rgtnce sa?l?k muhabirleri iin bir rehber niteli?inde sunulmaktad?r. Trkiyede de bundan 10 y?l kadar nce bir toplant?da konu?an E?itim ve Sa?l?k Muhabirleri Derne?i yneticisi Sibel Gne?in szleri de ayn? paraleldedir: Gazetecinin mucize diye bir ?eyi ele almaya hakk? yok. Hep arka taraf?n? da grmek zorunday?z.

Bu szlerin ard?ndan on y?l sonra, bu al??mada, Trk bas?n?nda mucize ve tedavi szcklerini ieren sa?l?k haberleri ierik analizi uygulamas?na konu edilmi?tir. 1 Ocak 31 Haziran 2010 tarihleri aras?nda Trkiyede yay?mlanan tm gazetelerin tarand??? al??mada, 182 yaz?n?n bu iki kavram? bir arada ierdi?i tespit edilmi?tir. Yaz?lar?n %68inin mucize kavram?n? olumlu, kabul eden, do?rulayan, umut vadeden ve ven nitelikte kulland???; buna kar??n drtte birinin  (%25) ise kavram? reddeden, ele?tiren ya da ola?anst beklentilere girilmemesi gerekti?ini kaydeden nitelikte bulundu?u belirlenmi?tir. Alt? ayl?k bir dnemde toplam 182 yaz? az gibi de?erlendirilse de, bu yaz?lar?n 124nn mucizeyi olumlamas? dikkate de?er niteliktedir. Ayr?ca pozitif tonlu yaz?lardan be?te birden fazlas? (N=38), gazetelerin vitrin sayfas? olan ve en nemli haberlere yer verilen birinci sayfada yay?mlanm??t?r. Pozitif tonlu yaz?lar?n 22si de tam sayfa ve tam sayfadan fazla byklkte yer bulmu?tur. Bu da mucize haberlerine gsterilen nemin bykl?n ortaya koyar niteliktedir.

Pozitif tonlu yaz?lar?n byk o?unlu?u haber olsa da, bunlar?n be?te ikiden fazlas?n?n (%41,1) men?ei belirsizdir. 22 k?e yaz?s? ve 19 yaz? dizisinde de mucize pozitif anlamda kullan?lm??t?r. K?e yaz?lar?n?n yorum iermesi, ancak haberin yorumsuzlu?u, s?fat ve zamir kullan?rken dikkatli olunmas? gazetecilik mesle?inin genel ilkeleri aras?nda ifade edilse de konu mucize olunca, daha zenli davran?lmas? gerekti?i a?kt?r. Bu ba?lamda da gerek muhabirler, gerek k?e yazarlar? ve gazete yneticilerinin mucize tedavi konusuna daha fazla zen gstermeleri gerekti?i d?nlmektedir.

Pozitif tonlu yaz?lar?n, negatif tonlu yaz?lardan farkl? olarak bilgi ve haber kaynaklar?na dikkat ekilebilir. Pozitif tonlu yaz?larda farkl? olarak daha ok k?e yazarlar?n?n kendisi, hastalar, hasta yak?nlar? ve belirsiz kaynaklar n plandad?r. Dolay?s?yla bu ki?ilerin kendi bak?? a?lar?n? ortaya koyan yoruma dayal? ifadeleri mucize tedavi ifadesini n plana ?karmaktad?r.

Yine pozitif tonlu yaz?lar?n daha ok alternatif (tamamlay?c?) t?p, beslenme, gzellik, bak?m, zay?flama ve sa?l?kl? ya?am gibi konular d???nda, umuda daha ok ihtiyac? oldu?u sylenebilecek onkoloji, kanser ya da kardiyoloji, kalp damar cerrahisi gibi alanlar ile eczane ve ila sektr konular?ndaki yaz?larda n plana ?kmas? da anlaml? bulunmu?tur. Do?a st bir kavram olarak mucize ile alternatif t?p temas? aras?nda paralellik kurulabilir. Beslenme, gzellik ve sa?l?kl? ya?am temalar? da yine mucize bitki, mucize ila, mucize diyet gibi ifadelerle birlikte umut sunmaktad?r. Ayr?ca onkoloji ya da kardiyoloji gibi hassas alanlarda mucize tedavi, mucize doktor, mucize etki, (bitkiler) nedeniyle mucize eseri hayatta kalmak gibi daha fazla ilgi ve umut uyand?rd??? sylenebilecek ifadelere rastlan?lmas? da sa?l?k habercili?i rehber ilkelerinin i?nenmesi ?eklinde yorumlanabilecek niteliktedir.

te yandan 38 yaz?n?n mucize beklenmemelidir ya da mucize yaratamaz ?eklindeki mucize ifadesine kar?? negatif tonlu anlam? da bas?ndaki pozitif ynl anlat?mlara kar?? bir yan?t niteli?i ta??maktad?r. Bu yaz?lar, mucizenin varl???n? onaylayan ieriklere kar??, mucizenin olmad???n? anlatmaya al??an anlat?mlara sahiptir. Ancak bu anlat?mlar?n pozitif anlat?mlara kar?? ok d?k oranda kald???n?n da alt? izilmelidir.

5. TARTI?MA VE NER?LER

Haberde yorumsuzluk gazetecilik mesle?inin genel ilkelerindendir. Bir haber kayna??na dayand?r?larak ifade edilmi? olsa da haber ieriklerindeki mucize tedavi sylemlerini oldu?u gibi yay?mlamak, arkas?na bakmamak mesle?in gere?ini yeterince yerine getirmemek anlam?na gelir.

Madalyonun iki yz gibi bir haberde de mutlaka kar??t gr?lere yer vermek ve zellikle sa?l?k haberlerinde mucize tedaviden sz ederken; k?e yazar? da olunsa, en az iki kere d?nmek, insanlara sahte umut ya da umutsuzluk vermemek daha do?ru olacakt?r.

Bu al??mada Trk bas?n?nda yay?mlanan sa?l?k haberlerinde mucize ve tedavi szcklerine ynelik bir tarama yap?lm?? ve belirlenen 182 yaz?ya ierik analizi uygulanm??t?r. Bundan sonra yap?lacak ba?ka al??malarla zel baz? haber konular? ele al?narak mucize tedavi temas?na ynelik daha derinlemesine, uzun dnemli bir ?ekilde incelemede bulunulabilir. rne?in kanser konulu haberlerdeki mucize vurgusu incelenebilir.

te yandan sa?l?k haberlerinde sahte umut ve umutsuzluk ayr? bir inceleme konusudur. Bu anlamda rne?in gzellik, beslenme ve diyet konulu haberler incelenebilir.

Ancak bu haberlerin analizinde ortaya konulacak sonu her ne olursa olsun, sa?l?k haberlerinde dikkat edilmesi gereken kurallar, bu al??man?n literatr taramas? blmnde de tan?mlanan temel ilkelerdir. Sz konusu taramalar, bu ilkelere ne kadar uyulup, ne kadar uyulmad???n? gzler nne serecek ve yine bu al??man?n literatr taramas?nda ifade edilen medya ieriklerine ynelik ele?tirilere somut deliller sa?layacakt?r.

KAYNAKA

BULUN M., F. DEM?RBA?, M. ?. S. KAPICIO?LU (T.y.)., Koruyucu Sa?l?k Hizmetlerinde Bili?im Teknolojileri Kullan?m?n?n nemi. http://ab.org.tr/ab02/tammetin/57.doc. [15.08.2010].

AKKAL, . (8 Haziran 2009). Medya sa?l???na dikkat etme yolunda, Mart-Nisan-May?s 2009 tarihli SD Dergi 10.dan aktaran: http://www.sdplatform.com/Baslik.aspx?BID=246, [30.07.2010].

EL?K, F. (1 Ekim 2006). Sa?l?k Habercili?i ve Hekimler. http://www.sagliginsesi.com/author_article_detail.php?id=1054, [30.07.2010].

KL Y. E. (2002). Sa?l?k Sektrnde ?nteraktif Bir Pazarlama Yakla??m?: Sa?l?k ?leti?imi ve Florence Nightingale Hastanesi rne?i, Seluk ?leti?im Dergisi 2 (2): 48-55.

DEM?R, Mge (2008). Yaz?l? Bas?nda Yay?nlanan Sa?l?k Haberlerinin Kamuoyuna Etkisi,  Yay?mlanmam?? Doktora Tezi. ?zmir: Ege niversitesi Sosyal Bilimler Enstits.

ERDOGAN, G. (2007). Ulusal Yaz?l? Bas?nda Uzman Gazetecilik: Kltr Sanat Habercili?inin Ana Ak?m ve Fikir Gazetelerindeki Uygulamalar?,  Yay?mlanmam?? Doktora Tezi. ?zmir: Ege niversitesi Sosyal Bilimler Enstits.

GKE, O. (2006). ?erik Analizi Kuramsal ve Pratik Bilgiler. Ankara: Siyasal Kitabevi.

GNAYDIN S. (16 Aral?k 1999) Medyan?n Yeni Reyt?ng Star?: T?p Haberleri.  Hrriyetim/Agora/Sa?l?k/16Aral?k1999dan aktaran:  http://www.doktorunyeri.4t.com/gunaydin.htm, [23.07.2010].

HATUN ?. (12 Aral?k 2004) Sa?l?k haberleri magazinle?irken http://www.radikal.com.tr/ek_ haber.php?ek=r2&haberno=4170 [23.07.2010]

HO?GE?N, K. ve TOZKOPARAN, G. (1995). Kitle ?leti?im Aralar?nda Sa?l?k Habercili?i ve Halk?n Sa?l?k E?itiminde Kullan?m?. Ankara: Sa?l?k Bakanl??? Sa?l?k Projesi Genel Koordinatrl? ?leti?im ve Dokmantasyon Grubu.

?NAL, M. A. (1996). Haberi Okumak. ?stanbul: Temuin Yay?nlar?.

KARAGZ K. (2009) Sa?l?k Haberlerinin Risk Alg?s? Olu?turma Ba?lam?nda Etik A?dan De?erlendirilmesi, Medya ve Etik Sempozyumu Bildiriler Kitab?. Elaz??.

KAYMAK, Y., ??M?EK, I. ve ?LTER, N. (2007). Gazetelerdeki Dermatoloji ve Kozmetoloji ile ilgili Yaz?lar?n ?ncelenmesi, Trkiye Klinikleri J. Dertatol 2007, 17:9-14.

MFTO?LU, O. (2006) Sal?k Haberlerinde Bilgi Kirlenmesi, http://www.hurriyet.com.tr /yazarlar /4122840.asp?yazarid=95, [23.07.2010].

NUENDORF, K.A. (2002). The Content Analysis Guidebook. Thousand Oaks, CA.: Sage.

ZDEM?R, C. [28 Aral?k 2008]. Medyada yan?lt?c? sa?l?k haberleri, Cumhuriyet gazetesinden aktaran: http://www.haberinyeri.net/Saglik/Medyada-yaniltici-saglik-haberleri_43241.html, [23.07.2010].

POINDEXTER, P.M. ve McCOMBS, M.E. (2000). Research in Mass Communication. Boston: Bedford / St. Martins.

TEZCAN, S., ALTINTA?, H., KAYA, M., OKTAY KOCAO?LU, G., KAHVEC?, F.O., ALPUA, M., KARAGZ, E., KEVLEK?, C. ve KART, C. (2005). On Ulusal Gnlk Gazetede Yay?nlanan Koroner Arter Hastal??? ve Risk Faktrleri ile ?lgili Yaz?lar, TSK Koruyucu Hekimlik Blteni 2005, 4 (5): 253-264.

?nternet Sayfalar?

Cinsel Sa?l?k ve reme Sa?l??? Ara?t?rmas? 2006 (T.y.)., Birinci blm, ?u adreste eri?ilmi?tir: http://www.cetad.org.tr/pdf/Arastirma_sonuclari_Dosyasi_1.pdf

Cinsel Sa?l?k ve reme Sa?l??? Ara?t?rmas? 2006 (T.y.)., ?kinci blm, ?u adreste eri?ilmi?tir: http://www.cetad.org.tr/pdf/Arastirma_sonuclari_Dosyasi_2.pdf

Dnya Sa?l?k rgt, (T.y.).  ?u adreste eri?ilmi?tir: http://tr.wikipedia.org/wiki/D%C3%BCnya_Sa%C4%9Fl%C4%B1k_%C3%96rg%C3%BCt%C3%BC

E?itim ve sa?l?k muhabirleri derne?i etik ilkeleri, (T.y.). ?u adreste eri?ilmi?tir: http://www.esamder.org.tr/etik.asp

ESAM Kurulu? Amac?. (T.y.)., ?u adreste eri?ilmi?tir : http://www.esamder.org.tr

Halk?n Yarar? ?in Sa?l?k Habercili?i Bildirgesi (14 May?s 2005). ?u adreste eri?ilmi?tir: http://www.esamder.org.tr/bildirgedetay.asp?bildirgeID=120.

Maslow Teorisi, (T.y.).  ?u adreste eri?ilmi?tir: http://tr.wikipedia.org/wiki/Maslow _teorisi

Medya ile ?li?kilerde Etik (2009), Trk Kardiyoloji Derne?i. ?u adreste eri?ilmi?tir: http://www.tkd.org.tr/pages.asp?pg=:dergi/dergi_content&plng=tur&id=1826& dosya=173.

Radyo ve Televizyon st Kurulu'ndan Radyo ve Televizyon Yay?nc?lar?na Domuz Gribi Uyar?s?. (8 May?s 2009). ?u adreste eri?ilmi?tir: http://www.rtuk.org.tr/sayfalar/IcerikGoster.aspx?icerik_id=dc518aa2-a4d4-4cbd-bec2-d6ea86659281

Sa?l?k Hakk? Nedir, (T.y)., ?u adreste eri?ilmi?tir: http://www.saglikkutuphanesi.com/Hasta_Haklar%C4%B1 /Sa%C4%9Fl%C4%B1k_Hakk%C4%B1_Nedir_s__(Uluslararas%C4%B1_Belgelerde_Sa%C4%9Fl%C4%B1k_Hakk%C4%B1)_i1485.htm.

Trkiye Gazetecileri Hak ve Sorumluluk Bildirgesi (1998). Trkiye Gazeteciler Cemiyeti, http://www.tgc.org.tr/bildirge.html

Trkiye Gazetecileri Hak ve Sorumluluk Bildirgesi, (T.y.). ?u adreste eri?ilmi?tir: http://www.tgc.org.tr/bildirge.html

Beyin lm ve mucize doktor haberi zerine (18 Mart 2010). Trk Tabipler Birli?i. ?u adreste eri?ilmi?tir: http://www.ttb.org.tr/index.php/haberler/basinaciklamalari/1921-mucizedr

Gazeteler

nce Vatan (19 Mart 2010), Vitaminlerin sa?l???m?zdaki yeri.