BEDAVA SEYAHATLER
YAVUZ BAYDAR Bir ila firmas?n?n gazetecilere dzenledi?i bedava gezi meslek iindeki snk tart??may? yeniden canland?rd?. Gazeteci haber amal? gezilere hangi ?artlarda kat?labilir? Ya gnderilen hediyeler?
Okurlar?n gvenini yeniden kazanmak iin meslekte ahlakl? davran??? gerekten de nemsedi?imizi gstermemiz gerek. Bir defa gstermek yetmiyor, ahlakl? ve eti?e sayg?l? duru?ta "devaml?l?k" esas olmal?.
Problemlerimiz ok. ?karc?l??a dayal?, kt ynetim tarzlar? gazetecili?i yle kirletti ki, de?me deterjan temizlemeye yetmez. nk kirlenmenin iinde, kk salm?? al??kanl?klar var. Mesle?e yeni giren ku?aklar, "byle grdk, do?rusu demek ki bu" kal?plar? iinde k?s?l?, do?ruyu e?riden ay?ramayacak halde.
Neyse ki, mesle?imizin ekirde?inde y?llar?n yok edemedi?i bir diren var. Her zaman birtak?m sesler bizi "do?ruya gelin" diye a??racak.
Bunlardan biri, de?erli meslekta??m?z Do?an Ak?n. Bir sredir, ba??ms?z T24 haber sitesini yneten Ak?n, ok nemli, ama iimizden o?unun "grmemeyi" tercih etti?i bir meseleyi i?lemekte gnlerdir.
?yle yazd?, o yaz?lardan birinde:
"D?nn; bir bankada gi?e grevlisisiniz. Bir otomobil ?irketi sizi ar?yor, 'Sizi ?zlanda'da bir hafta misafir etmek istiyoruz' diyor. Her gn elinizden kay?p giden banknotlar?n milyonda birini bile kazanam?yorsunuz, ama 'Neden' diye sormaz m?s?n?z, 'Neden ben?'
Elbette sorars?n?z.
Diyelim ki futbol delisi bir ?retmensiniz. En byk hayaliniz, bir gn bir dnya kupas? ma?n? trbnde izlemek. Bir yandan 'Nerdeeee' diyorsunuz, ama di?er yandan hayalini de kuruyorsunuz. Bir gn telefonunuz al?yor, hadi bu kez arayan bir telekom ?irketi olsun. Birisi telefonda size hayalinizi arma?an ediyor; 'Davetlimizsiniz, sizi dnya kupas? finallerine gtryoruz' diyor.
'Byklerin sebepsiz grnen arma?anlar?ndan uzak durun' diye ?rencilerinize, ocuklar?n?za verdi?iniz ?tleri unutup, valiz haz?rlamaya davran?r m?yd?n?z?
Tam tersine gnlnzden geen akl?n?za tak?l?r, sorard?n?z; nereden icap etti?
Diyelim ki gazetecisiniz. Byk bir ila ?irketi, misal, Trkiye'ye domuz gribi a??s? satan Novartis, sizi gnl?ne ?svire'ye davet etti. 'Neden ben, neden bedava bir a??rlama' diye sorman?z, 'Bunun kar??l??? ne olacak' diye daveti kurcalaman?z gerekmez mi?
??i soru sormak, sorgulamak, kurcalamak olan gazeteci arkada?, pasaportunu uzatmadan nce soruyor musun?
"Evet" diyenler ses versin."
Do?an Ak?n soruyor.
Daha evvel ba?kalar? da sormu?tu. Sorulacak.
Bedeli zel ?irketler taraf?ndan kar??lanan geziler, zel ?irketler taraf?ndan gnderilen hediyeler, bu meslekte "gven" arayanlara en ok s?k?nt? ya?atan meseledir.
o?umuz etik a?dan ne yapaca??m?z? biliyoruz, ama aksini yap?yoruz.
Ak?n, bir "utan sorusu" ile meselenin can damar?na ne?ter att?:
"S?ra ne zaman bana gelecek?"
?yle a?kl?yor bu sorunun anlam?n?:
"Hemen her gazetenin yaz? i?lerinde, servislerinde, brolar?nda ?kan '?irket gezilerine kat?l?m' kavgas?n?n klasik, bir o kadar da utan verici sorusudur bu.
Hevesli mdrlerden, ?eflerden, yazarlardan artakalan gezilere muhabirler gnderilir. Bedava gezi 'yoruldu?u' d?nlen muhabire ?irket kesesinden gazetenin (veya televizyonun) ikram?d?r. Geziyi dzenleyen ?irketin beklentisi yle ya da byle kar??lan?r. ?irketin ad? haberde, yaz?da, uyar?na gelirse vglerle geirilir, bir dahaki a??rlamada bulu?mak zere vedala??l?r.
Geziyi dzenleyen ?irketin yaz?lmas? gereken kusuru, sorgulanmas? gereken i?leri varsa, bedel bazen 'yazmayarak' da denir! 'A??rlanm?? gazeteci' neyi sorgulayabilir? nne konulabilecek ya da kulaklara f?s?ldanabilecek a??rlama faturalar?n? d?nerek neyi, ne kadar, nas?l yazabilir? A??rlanm?? gazetecinin yazd???na ne kadar gvenilebilir?
Baz?lar? o gezilere 'haber' iin gidildi?i palavras?n? ne srse de, gazetesinin neden o "haber" iin para harcamaya gerek grmedi?ini a?klayamaz.
Kimi zaman gazeteci ?irket gezisini reddetse, ki rneklerini biliyorum, gazetesi reddetmez. Ezkaza gazete reddetmeye kalksa, bu durumun da sadece bir rne?ine tan???m, ?irket 'reklam veren' olarak di?ini gsterebilir.
?irket gezisinde a??rlanan bir gazeteci, 'e?it' ili?ki kuramaz. Gen gazeteciler, artakalan k?yt?r?k gezilerde "'ya?ken' e?ilmeye ba?lar ve k?dem kazan?nca deneyimli gazeteci olman?n nimetlerinden yararlanmak zere bu arp?k ili?kiyi yeniden in?a eder.
Yay?n ynetmenlerinin, yaz? i?leri mdrlerinin, ekonomi ?eflerinin, servis mdrlerinin ve muhabirlerin ?irketler taraf?ndan bedava a??rlanmas?n? daha ne kadar kay?ts?zl?kla izleyece?iz?
Bu etik ihlal, "Ben bir geziyle sat?n al?nacak insan m?y?m" numaralar?yla daha ne kadar srdrlebilecek?
rne?in daha dn Sosyal Gvenlik Kurumu Ba?kan Yard?mc?s?'n?n, ge emeklilik dzenlemesine kar?? korumak iin 5 ve 13 ya?lar?ndaki iki ocu?unu usulsz olarak sigortal? yapmas? zerine Kamu Grevlileri Etik Kurulu'nca uyar?lmas?n? sayfalar?na ta??yan gazetelerin kendileri ne zaman etik kurallar geli?tirecek?
Trk bas?n? ne zaman "?irket gezilerinde a??rlanmaya hay?r" diyerek burnunu gndere ekebilecek?
Gazetecilerin etik kurallara uyup uymad???n? kontrol edecek bir mesleki ve genel kamuoyu bilinci ne zaman geli?ecek?
Ve a??rlanm?? gazetecilerin yaz?lar?ndaki kusursuz otomobiller, hay?rsever ila ?irketleri ve holding gzellemeleriyle insanlar daha ne kadar uyutulmaya al???lacak? Bakal?m; bu rezalet daha ne kadar srecek?"
Ak?n byle soruyor.
Mesele ?urada byyor: Mesela geenlerde TBMM'nin Tar?m, Orman ve Kyi?leri Komisyonu yeleri, geneti?i de?i?tirilmi? organizmalarla ilgili incelemeleri de kapsayan bir Amerika gezisinin ABD ynetimi taraf?ndan kar??lanm?? olmas?n?n "etik" a?dan kabul edilebilirli?i zerine gazeteciler taraf?ndan "hesap vermeye" a?r?ld?.
Peki, yar?n bu milletvekilleri ?k?p, "ey gazeteci, sen bizden beterini yaparken ahlaktan sz etmiyorsun da, bize gelince hesap sorma hakk?n? nereden al?yorsun?" diye rneklerle kar??n?za ?karsa ne yapacaks?n?z?
Hep sylyoruz: Ancak ve ancak yolsuzluklardan ar?nm?? bir medya, yolsuzluklar?n zerine korkusuzca, zgrce gidebilir.
Ancak ve ancak ahlaka yaslanm?? bir medya, izledi?i kurum ve ?irketlerden "ahlak ve etik" hesab? sorabilir.
Aksi, gz boyamad?r, kand?rmacad?r.
Yats?ya kadar yanar.
Konuyla ilgili evrensel kurallar net.
Birka rnekle noktalayal?m.
Washington Post yay?n ilkeleri okuruna ?unu taahht ediyor:
"Haber kaynaklar?ndan hibir hediye alm?yoruz. Hibir bedava geziyi kabul etmiyoruz. Sahip oldu?umuz konum gere?i, zel muameleyi ne talep, ne de kabul ediyoruz. S?f?r hediye kural?n?n istisnalar? ok az ve bellidir: Yemeklere davet, bunlardan biri. Kamuya bedava olmayan etkinli?e bedava giri? yasakt?r. Bunun tek istisnas?, kamuya sat?lmayan yerlerdir: mesela bas?n tribn. ?mkn olan her seferinde bu yerler iin de deme yap?lmal?d?r. Biz, stler aksine izin vermedi?i srece sadece Washington Post iin al???r?z."
Guardian ve Observer gazeteleri, de?eri 25 sterlinin zerindeki hediyeleri ya geri gnderiyor ya da toplay?p insani amalarla al??an kurulu?lara ba???l?yor. Bedeli kar??lanan geziler konusunda bu gazeteler biraz daha esnek. "Do?ruluk, hakkaniyet ve ba??ms?zl??? zedeleyecek hibir deme, hediye veya ba?ka tr bir avantaj sa?lay?c? davran??a izin verilmez. Hediye veya "zel muamele" yoluyla editoryal ayr?cal?k yarat?c? tm giri?imler genel yay?n ynetmenine bildirilmelidir. Otel, havayolu vb ?kar gruplar? gazetecinin konaklama ve ula??m bedelini stlenmi?se, bunu a?ka belirtmeliyiz. Bu tr tekliflerin kabul gazetenin ortaya ?kacak haberi basma veya basmama zgrl?n koruma ko?uluna ba?l?d?r."
Konuya tam 30 ayr? maddeyle netlike getiren New York Times da zetle, ok zel, alternatifi olmayan gezilerde (askeri veya bilimsel ziyaretler vb), kltr amal? olanlar d???nda hibir bedava veya indirimli seyahat ve konaklama teklifinin kabul edilmeyece?ini yaz?yor.
Problemlerimiz ok. ?karc?l??a dayal?, kt ynetim tarzlar? gazetecili?i yle kirletti ki, de?me deterjan temizlemeye yetmez. nk kirlenmenin iinde, kk salm?? al??kanl?klar var. Mesle?e yeni giren ku?aklar, "byle grdk, do?rusu demek ki bu" kal?plar? iinde k?s?l?, do?ruyu e?riden ay?ramayacak halde.
Neyse ki, mesle?imizin ekirde?inde y?llar?n yok edemedi?i bir diren var. Her zaman birtak?m sesler bizi "do?ruya gelin" diye a??racak.
Bunlardan biri, de?erli meslekta??m?z Do?an Ak?n. Bir sredir, ba??ms?z T24 haber sitesini yneten Ak?n, ok nemli, ama iimizden o?unun "grmemeyi" tercih etti?i bir meseleyi i?lemekte gnlerdir.
?yle yazd?, o yaz?lardan birinde:
"D?nn; bir bankada gi?e grevlisisiniz. Bir otomobil ?irketi sizi ar?yor, 'Sizi ?zlanda'da bir hafta misafir etmek istiyoruz' diyor. Her gn elinizden kay?p giden banknotlar?n milyonda birini bile kazanam?yorsunuz, ama 'Neden' diye sormaz m?s?n?z, 'Neden ben?'
Elbette sorars?n?z.
Diyelim ki futbol delisi bir ?retmensiniz. En byk hayaliniz, bir gn bir dnya kupas? ma?n? trbnde izlemek. Bir yandan 'Nerdeeee' diyorsunuz, ama di?er yandan hayalini de kuruyorsunuz. Bir gn telefonunuz al?yor, hadi bu kez arayan bir telekom ?irketi olsun. Birisi telefonda size hayalinizi arma?an ediyor; 'Davetlimizsiniz, sizi dnya kupas? finallerine gtryoruz' diyor.
'Byklerin sebepsiz grnen arma?anlar?ndan uzak durun' diye ?rencilerinize, ocuklar?n?za verdi?iniz ?tleri unutup, valiz haz?rlamaya davran?r m?yd?n?z?
Tam tersine gnlnzden geen akl?n?za tak?l?r, sorard?n?z; nereden icap etti?
Diyelim ki gazetecisiniz. Byk bir ila ?irketi, misal, Trkiye'ye domuz gribi a??s? satan Novartis, sizi gnl?ne ?svire'ye davet etti. 'Neden ben, neden bedava bir a??rlama' diye sorman?z, 'Bunun kar??l??? ne olacak' diye daveti kurcalaman?z gerekmez mi?
??i soru sormak, sorgulamak, kurcalamak olan gazeteci arkada?, pasaportunu uzatmadan nce soruyor musun?
"Evet" diyenler ses versin."
Do?an Ak?n soruyor.
Daha evvel ba?kalar? da sormu?tu. Sorulacak.
Bedeli zel ?irketler taraf?ndan kar??lanan geziler, zel ?irketler taraf?ndan gnderilen hediyeler, bu meslekte "gven" arayanlara en ok s?k?nt? ya?atan meseledir.
o?umuz etik a?dan ne yapaca??m?z? biliyoruz, ama aksini yap?yoruz.
Ak?n, bir "utan sorusu" ile meselenin can damar?na ne?ter att?:
"S?ra ne zaman bana gelecek?"
?yle a?kl?yor bu sorunun anlam?n?:
"Hemen her gazetenin yaz? i?lerinde, servislerinde, brolar?nda ?kan '?irket gezilerine kat?l?m' kavgas?n?n klasik, bir o kadar da utan verici sorusudur bu.
Hevesli mdrlerden, ?eflerden, yazarlardan artakalan gezilere muhabirler gnderilir. Bedava gezi 'yoruldu?u' d?nlen muhabire ?irket kesesinden gazetenin (veya televizyonun) ikram?d?r. Geziyi dzenleyen ?irketin beklentisi yle ya da byle kar??lan?r. ?irketin ad? haberde, yaz?da, uyar?na gelirse vglerle geirilir, bir dahaki a??rlamada bulu?mak zere vedala??l?r.
Geziyi dzenleyen ?irketin yaz?lmas? gereken kusuru, sorgulanmas? gereken i?leri varsa, bedel bazen 'yazmayarak' da denir! 'A??rlanm?? gazeteci' neyi sorgulayabilir? nne konulabilecek ya da kulaklara f?s?ldanabilecek a??rlama faturalar?n? d?nerek neyi, ne kadar, nas?l yazabilir? A??rlanm?? gazetecinin yazd???na ne kadar gvenilebilir?
Baz?lar? o gezilere 'haber' iin gidildi?i palavras?n? ne srse de, gazetesinin neden o "haber" iin para harcamaya gerek grmedi?ini a?klayamaz.
Kimi zaman gazeteci ?irket gezisini reddetse, ki rneklerini biliyorum, gazetesi reddetmez. Ezkaza gazete reddetmeye kalksa, bu durumun da sadece bir rne?ine tan???m, ?irket 'reklam veren' olarak di?ini gsterebilir.
?irket gezisinde a??rlanan bir gazeteci, 'e?it' ili?ki kuramaz. Gen gazeteciler, artakalan k?yt?r?k gezilerde "'ya?ken' e?ilmeye ba?lar ve k?dem kazan?nca deneyimli gazeteci olman?n nimetlerinden yararlanmak zere bu arp?k ili?kiyi yeniden in?a eder.
Yay?n ynetmenlerinin, yaz? i?leri mdrlerinin, ekonomi ?eflerinin, servis mdrlerinin ve muhabirlerin ?irketler taraf?ndan bedava a??rlanmas?n? daha ne kadar kay?ts?zl?kla izleyece?iz?
Bu etik ihlal, "Ben bir geziyle sat?n al?nacak insan m?y?m" numaralar?yla daha ne kadar srdrlebilecek?
rne?in daha dn Sosyal Gvenlik Kurumu Ba?kan Yard?mc?s?'n?n, ge emeklilik dzenlemesine kar?? korumak iin 5 ve 13 ya?lar?ndaki iki ocu?unu usulsz olarak sigortal? yapmas? zerine Kamu Grevlileri Etik Kurulu'nca uyar?lmas?n? sayfalar?na ta??yan gazetelerin kendileri ne zaman etik kurallar geli?tirecek?
Trk bas?n? ne zaman "?irket gezilerinde a??rlanmaya hay?r" diyerek burnunu gndere ekebilecek?
Gazetecilerin etik kurallara uyup uymad???n? kontrol edecek bir mesleki ve genel kamuoyu bilinci ne zaman geli?ecek?
Ve a??rlanm?? gazetecilerin yaz?lar?ndaki kusursuz otomobiller, hay?rsever ila ?irketleri ve holding gzellemeleriyle insanlar daha ne kadar uyutulmaya al???lacak? Bakal?m; bu rezalet daha ne kadar srecek?"
Ak?n byle soruyor.
Mesele ?urada byyor: Mesela geenlerde TBMM'nin Tar?m, Orman ve Kyi?leri Komisyonu yeleri, geneti?i de?i?tirilmi? organizmalarla ilgili incelemeleri de kapsayan bir Amerika gezisinin ABD ynetimi taraf?ndan kar??lanm?? olmas?n?n "etik" a?dan kabul edilebilirli?i zerine gazeteciler taraf?ndan "hesap vermeye" a?r?ld?.
Peki, yar?n bu milletvekilleri ?k?p, "ey gazeteci, sen bizden beterini yaparken ahlaktan sz etmiyorsun da, bize gelince hesap sorma hakk?n? nereden al?yorsun?" diye rneklerle kar??n?za ?karsa ne yapacaks?n?z?
Hep sylyoruz: Ancak ve ancak yolsuzluklardan ar?nm?? bir medya, yolsuzluklar?n zerine korkusuzca, zgrce gidebilir.
Ancak ve ancak ahlaka yaslanm?? bir medya, izledi?i kurum ve ?irketlerden "ahlak ve etik" hesab? sorabilir.
Aksi, gz boyamad?r, kand?rmacad?r.
Yats?ya kadar yanar.
Konuyla ilgili evrensel kurallar net.
Birka rnekle noktalayal?m.
Washington Post yay?n ilkeleri okuruna ?unu taahht ediyor:
"Haber kaynaklar?ndan hibir hediye alm?yoruz. Hibir bedava geziyi kabul etmiyoruz. Sahip oldu?umuz konum gere?i, zel muameleyi ne talep, ne de kabul ediyoruz. S?f?r hediye kural?n?n istisnalar? ok az ve bellidir: Yemeklere davet, bunlardan biri. Kamuya bedava olmayan etkinli?e bedava giri? yasakt?r. Bunun tek istisnas?, kamuya sat?lmayan yerlerdir: mesela bas?n tribn. ?mkn olan her seferinde bu yerler iin de deme yap?lmal?d?r. Biz, stler aksine izin vermedi?i srece sadece Washington Post iin al???r?z."
Guardian ve Observer gazeteleri, de?eri 25 sterlinin zerindeki hediyeleri ya geri gnderiyor ya da toplay?p insani amalarla al??an kurulu?lara ba???l?yor. Bedeli kar??lanan geziler konusunda bu gazeteler biraz daha esnek. "Do?ruluk, hakkaniyet ve ba??ms?zl??? zedeleyecek hibir deme, hediye veya ba?ka tr bir avantaj sa?lay?c? davran??a izin verilmez. Hediye veya "zel muamele" yoluyla editoryal ayr?cal?k yarat?c? tm giri?imler genel yay?n ynetmenine bildirilmelidir. Otel, havayolu vb ?kar gruplar? gazetecinin konaklama ve ula??m bedelini stlenmi?se, bunu a?ka belirtmeliyiz. Bu tr tekliflerin kabul gazetenin ortaya ?kacak haberi basma veya basmama zgrl?n koruma ko?uluna ba?l?d?r."
Konuya tam 30 ayr? maddeyle netlike getiren New York Times da zetle, ok zel, alternatifi olmayan gezilerde (askeri veya bilimsel ziyaretler vb), kltr amal? olanlar d???nda hibir bedava veya indirimli seyahat ve konaklama teklifinin kabul edilmeyece?ini yaz?yor.