B?R ?KT?DAR OYUNU OLARAK ASKER?YE HABERLER?

PROF. DR. NAC? BOSTANCI 

"Or'lar?n toplant?s?... Generaller hep birlikte istifa edecekler... Genelkurmay k?sa ama ?iddetli bir a?klama yapt?, durumu ciddi olarak de?erlendirdi. Ak?am Genelkurmay'dan ayr?ld?lar fakat belli ki bu ak?am yine Genelkurmay'?n ???klar? a?k kalacak..."

Son dnemde geli?melerin "asker cephesi" anlat?l?rken kullan?lan kimi ba?l?klar bunlar. Dz okumayla farkl? anla??lacak bu ifadeleri baz? haber spikerleri jestleri, mimikleri, vurgular?yla heyecan katmay? seviyorlar. Do?rusu halk?n ok naif oldu?u, vurgudan, imadan, gndermeden hareketle kastedilen heyecana kendilerini teslim edecekleri varsay?lamaz. nk bunlar, bas?n?n s?k s?k kulland??? ilgin efektler. ?lginlik abas? ve s?kl?k insanlar? baym?? vaziyette. Yine de bu haber stratejisine ba?vurman?n bir manas? var. Sz konusu askerler olunca haberin gerektirdi?i "be? N bir K" kural?n? es geip sz, jest, gnderme ile alacakaranl?k bir lem yaratma d?ncesi belli ki kimilerine i?e yarar gibi grnyor. "Gen subaylar rahats?z, bir st dzey asker yetkili," gibi haberler de verilirdi eskiden. Gazetelerde bir k?ede kk bir haber de?il, sekiz stuna man?et olarak sunulurdu. Herhangi bir gazetecili?e giri? kitab?n? okumu? olan?n d?meyece?i bu "acemilikten" anl? ?anl? gazeteciler niin ok nemli bir grevi ifa ediyorlarm?? havas? ?kart?rlar?

AR?FE TAR?F GEREKMEZ ?MALARI

Bas?n dnyas?nda bu tr habercili?in ilgi grmesinin bir nedeni, a?k oldu?u kadar gizemli yanlara da sahip "iktidar ili?kileri". Her yerde her ?ekilde kar??m?za ?kan iktidar ili?kilerinden elbette bas?n da vareste de?il. Haber, resim, slup, sekiz stuna man?et, ima, bol bol kullan?lan s?fatlar, hep iktidar ili?kilerini dn?trmek iin. Ancak bas?n?n, en az?ndan meslek ilkeleriyle de uyumlu ahlaki grevi, "objektif bilgi" ile srece kat?lmas?d?r. Bu kurall?, i?in kitab?na uygun bir tutumdur. Objektif bilgi derken kas?t, ne olup bitiyorsa "objektif ?ekilde" yans?t?lmas? de?ildir. Objektiflik bir ideolojidir ve kimse objektif de?ildir. Objektif olan, ad? stnde foto?raf makinesinin objektifidir. O bile yapt??? ereveleme ile hakikatin kimi k?s?mlar?n? saklar, kimilerini ekim a?s?na gre ne ?kart?r. ??in iine insan, onun grme biimi, akl?, fikri, ideolojisi, ?karlar?, ba?lar? girdi?inde, "ne grd?" hususu da kar??maya ba?lar. Buradaki objektif bilgi "mukayese edilebilir bilgi"dir. Verdi?iniz haber ba?kalar? taraf?ndan da takip edildi?inde, en az?ndan benzer bir ba?lama oturmal?d?r. O lmez yitmez rnekteki gibi, mftnn keisi al?nd???nda bunu mft kei ald? diye vermemelisiniz. Evet, mft, kei ve almak fiilleri do?rudur fakat kompozisyon kas?tl?d?r. Olmayan? olmu? gibi gstermek, dedikodu ve sylentiden "gerek" hikyeler ?kartmak, ya da ima ve dolay?m ile kamuoyunu ynlendirmeye al??mak kabul edilemez. Bunlar marifetiyle iktidar ili?kilerini biimlendirmek isteyenler, bellidir ki, aleni srelerden, toplumun ola?an ak???ndan, iktidar glerinin toplumdaki ?effaf resminden umudunu kesmi?, buna dayal? bir habercilikten kendi muratlar?n? ?kartamayacak olanlard?r. Gerekli?i ters yz etmek, hususi bir okuma yapmak, kompozisyonu masa ba?? habercili?i esas?nda gerekle?tirmek, dil oyunlar?ndan medet ummak zay?flar?n ve mitsizlerin yntemleridir. Bunlar i?e yarar m?? Hay?r, hibir zaman yaramam??t?r. Sadece aresiz stratejiler olarak sahiplerine bir sre yalanc?, yan?lsama dolu bir dnya hediye ederler. Sonras? ise ac? gerekli?e uyanmakt?r.

Bu habercili?in ikinci nedeni, "haberi verilen" evrenin kendine has zellikleridir. Askeriye, niformas?, yap?s?, rgtleni?i, bir kurum olarak i akl? zel bir brokratik evredir. stlendi?i grev, kendini var eden ?artlar itibariyle sivil kesimlerden farkl?d?r. al??ma meknlar? izoledir, istedi?iniz an giremezsiniz. Lojmanlar?, e?lence yerleri de t?pk? al??ma alanlar? gibi derin izgilerle sivil kesimden ayr?lm??t?r. Bu izgiler, "nelerin olup bitti?i" konusunda istenilen her anda bilgi ak???na imkn vermez. Hatta bilgi ak??? ar?zi gizlilik sakl?l?k ise prensip gere?idir. Gizlilik, sahipleri kendi adlar?na konu?amad?klar?nda, birilerinin speklasyonu iin uygun bir vasat olu?turur. te yandan geli?mekte olan her lkede en merkez g ordudur. Sivil toplumun geli?medi?i, demokrasinin oturmad???, halk?n re?it say?lmad???, her halkarda otoriter e?ilimlerin ne ?kt??? bu yerlerde askeriye, e?er iktidarda de?ilse bile onun yan?nda yresindedir, her an da iktidar? devralmaya haz?r ve naz?rd?r. Trkiye 1980 darbesine kadar byle bir lkeydi. Yar?m doktor candan, yar?m hoca imandan, yar?m demokrasi de demokrasiden eder. Trkiye 12 Eyll'den sonra yeni bir yola girmi?, sivil toplumu geli?tirme, ekonomiyi canland?rma, demokrasiyi kurumla?t?rma konusunda ad?mlar atm??t?r. Ancak hl bizim toplumsal belle?imizde ordu "iktidarla" ba?lant?l? bir asabiyeyi hat?rlat?r, kimileri ise o toplumsal belle?i al??t?rmak, art?k grnr olmayan "manevi" vesayetini a??rmak iin "gizemli" bir dille askeriyeden bahseder. Bu "lzum" askeriyeden ok bu dilin sahiplerinin kendilerine "ortak" aray???ndan kaynaklan?r. Demokrasinin aleni sreleri erevesinde halk? temsil etme, onun beklentilerini dile getirme niteli?ini, burada analizi uzun srecek sebeplerle yitirenler, yine bir aresiz strateji olarak askeriye zerinden iktidar oyununa kat?lmak isterler. Askeriyenin kendi ?artlar?ndan kaynaklanan "mahrem" yap?s?, kamuoyuyla srekli ileti?im kurma aralar?ndan mahrum olu?lar?, mevcut gei? ?artlar?ndaki konumlar?, onlar ad?na maniple edilmi? bir temsilcilik stlenme i?ini kolayla?t?r?r. Bylelikle olup bitenler, resim yeterince heyecan verici olmasa bile, ses tonu, vurgulama, imalar, "arife tarif gerekmez" bab?ndan bir heyecan ile "varsay?lan eksiklik" telafi edilmeye, eski bir hat?ra canland?r?lmaya al???l?r.

"T?YATROYU LDREN T?YATRODUR"

12 Eyll'den bu yana otuz y?l geti. Arada 28 ?ubat srecini ya?ad?k. Sonras?nda ise ?imdi mahkemelere intikal etmi? birtak?m darbe planlar? iddialar? var. ?ktidar ili?kilerinde egemen bir mevkide bulunma gelene?ine sahip ordunun, de?i?en ?artlar esas?nda yeniden yap?lanmas? ve messes demokrasinin asker bir kurumuna dn?mesi zaman i?idir. Baz? al??kanl?klar, refleksler, ak?l yrtme biimleri gcn, etkinli?ini yitirerek de olsa bir sre daha varl???n? srdrr. 12 Eyll'den yakla??k bir y?l nce komutanlar?n cumhurba?kan?na vermi? oldu?u mektubu hat?rlayal?m. O dnemin siyasi kadrolar? bu giri?imi b?rak?n sorgulamay?, reddetmeyi, bunu siyasi iktidar zerinde bir vesayet giri?imi olarak grmeyi, mektup kime verildi, ordu kimi i?aret etti, bunun tart??mas?n? yapm??lard?. O gnlerden darbe planlar?n?n yarg?land??? bu gnlere geldik. Genelkurmay ba?kan?n?n da s?k s?k vurgulad??? ve byle yapma lzumunu hissetti?i gibi ordu, dnyan?n mevcut ?artlar?n?n btn kurumlara biti?i roller erevesinde kendi yerini demokrasi esas?nda yeniden in?a ediyor. Fakat belli ki askeriyenin d???ndaki kimi sivil evreler bunu yeterince anlam?? de?iller. Onlar hl orduya dayal? gizemlile?tirilmi? bir g gndermesinin i? grece?ini hayal ediyorlar. Fakat haberleri yapma biimlerine, ses tonlar?na, haberin genel ba?lam?na daha dikkatle bak?n?z. O zaman greceksiniz ki onlar, asl?nda kendi yapt?klar? haberin dahi kast? itibariyle imkns?z bir giri?im oldu?unun fark?ndalar. Yzleri, gzleri, setikleri kelimeler, haberlerin k?sal??? sylediklerini tekzip eden ba?ka bir hikyeyi anlat?yor. Zaten dil ve grnt oyunlar?, bir amaca hizmet ederken ayn? zamanda kendilerini if?a ederler. Shakespeare "tiyatroyu ldren tiyatrodur," der, etkiyi ldren de bizatihi etki do?urmaya ynelik glendirmenin kendisidir. Sonuta rol sahipleri ne kadar anl?yorlar bilmiyoruz ama bu "oyun" art?k kendi zerine katlan?yor.

NOT: Bu yaz? Zaman Gazetesi'nin Yorum Sayfas?'nda yay?nlanm??t?r.