JAMES CURRAN(*)

?nternet a?? her ?eyin de?i?imi demekti -uluslararas?la?ma, ticaret, gazetecilik, ynetim ?ekli- her ?ey dn?ecekti; t?klamayla e?it ve s?n?rs?z hale gelecekti. 

Art?k bunun gerekle?medi?ini itiraf etmenin zaman? geldi ve bu kt ngrden daha da ilgin olan? ba?lang?ta bunlar?n ok cazip grnmesiydi.

1990'larda uzmanlar, politikac?lar, kamu grevlileri, i? evreleri ve gazeteciler internetin dnyay? de?i?tirece?ini ngrdler. ?nternet i?in organizasyonunda devrim yaratacak ve bir refah dalgas?na yol aacakt?. Egemen kullan?c?lar?n -sonradan "prosumers"(1) olarak adland?r?ld?lar- denetiminde olan yeni bir kltrel demokrasi ba?latacakt?; eski medya egemenleri ryecek ve lecekti. ?nternet popler referandumlarla demokrasiyi glendirecekti; baz? yorumlara gre de e-devleti sa?layacakt?. Dnya genelinde otokratlar?n g kaybetmesiyle ve g ili?kilerinin yeniden dzenlenmesiyle gszler ve marjinaller g kazanacakt?. Kresel bir ara olan internet evreni kltecek; uluslar aras?nda ileti?imi ve kresel dzeyde anlay??l?l??? te?vik edecekti. zetle, internet durdurulamaz bir g olacakt?: matbaan?n ve barutun icad? gibi toplumu kal?c? ve geri dndrlemez biimde de?i?tirecekti.

Bu argmanlar o?unlukla internetin teknolojisinden ?karsanm??t?. ?nternetin etkile?im, kresel dzeyde eri?im, ucuzluk, h?z, a? olana??, depolama, kontrol edilememe gibi zelliklerinin dnyay? kkl biimde de?i?tirece?i varsay?ld?. Bu ngrlerin alt?nda yatan internetin teknolojisinin tm ortamlar? yeniden biimlendirece?i varsay?m?yd?. ?nternet-merkezlilik, internetin teknolojilerin her ?eyi oldu?u, tm engelleri geersiz k?ld??? ve sonular? belirleme gcne sahip bir ara oldu?u, kehanetlerin o?unun merkezinde yer al?yordu.

?nternetin olumlu etkisine ili?kin beyanlar daha somutla?t?ka tepki de ykseldi. ?lk belirti Massachusetts Teknoloji Enstits (MIT) gurusu Sherry Turkle'?n fikir de?i?ikli?iydi. 1995'te Turkle, insanlar?n anonim ve evrimii (online) ili?kilerini, sahte kimliklerin "tekilere" ili?kin yarat?c? bir anlay??? geli?tirebilece?ini ve daha zgrle?mi? duyarl?l?klar olu?turabilece?ini varsayarak kutlam??t? (Turkle 1995). 16 y?l sonra Turkle rota de?i?tirdi. 2011'de evrimii ileti?imin s??l???ndan, ba??ml?l?k yaratabilece?inden ve insanlar aras?ndaki daha zengin ve tatmin edici ili?kileri engelleyebilece?inden yak?nd? (Turkle 2011). Bir di?er fikir de?i?ikli?i ise daha nce internetin otoriter rejimleri zay?flataca??n? iddia eden aktivist Evgeny Morozov'dan geldi.

?nternetin zgrle?tirici gcne ili?kin ba?lang?taki gl umudu sonralar? tamamen ?phecili?e dn?en ba?kalar? da vard?. Bu grubun temsilcileri ise 2011'de "internetin muazzam potansiyeli 20 y?lda buharla?t?" yazan John Foster ve Robert McChesney'dir. Dolay?s?yla bizler, delillerin ?a??rt?c? eli?kisiyle kar?? kar??yay?z. Bilgi sahibi pek ok yorumcu interneti dn?trc bir teknoloji olarak grmektedir. Onlar?n ngrleri Ortado?u'da ya?ananlarla grn?te de do?rulanmaktad?r. Ancak, o?unlu?un gr?n kendinden emin bir ?ekilde hayal olarak ele?tiren huzursuz edici bir az?nl?k da vard?r.

Kim -ve ne- do?ru?

Kresel Anlay??l?l?k

1990'larda internetin kresel dzeyde anlay??l?l??? te?vik edece?ine ili?kin bir fikir birli?i vard?. Cumhuriyeti politikac? Vern Ehlers (1995) internetin, "bilgili, etkile?im kuran ve ho?grl dnya vatanda?lar? toplulu?unu yarataca??n?" ilan etti. Bulashova ve Cole (1995) ise internetin "geli?mi? ileti?im olanaklar?yla ve ba?ka insanlara, lkelere ve kltrlere ili?kin artan bilgiyle, muazzam bir 'bar???l bl?mle' kaynaklar?n askeri harcamalar yerine e?itime ve sosyal projelere ynlendirilmesini sa?layaca??" konusunda hemfikirdi. Bu gr?lerin ana dayanaklar?ndan biri yazar Harley Hahn (1993) taraf?ndan internetin kresel bir ara olmas?yla ve s?radan insanlar?n birbirleriyle ileti?imi iin geleneksel medyan?n sa?lad???ndan daha fazla olanak sa?lamas?yla a?klanm??t?r: "Ben interneti bizim en byk umudumuz olarak gryorumnihayet dnya herkesin birbiriyle iyi geindi?i kresel bir topluluk olmaya ba?l?yor." ?yimserli?in bir di?er nedeni ise pek ok yorumcuya rne?in France Cairncross'a gre internetin ulus devletin sansrnden geleneksel medyaya oranla daha az etkilenmesi bylece de yurtta?lar aras?nda zgr, serbest ve kresel bir tart??may? bar?nd?rabilmesidir. Bu temalar, -internetin uluslararas? le?i, kullan?c? kat?l?m? ve zgrlk- a??n dnyay? byyen bir dostlukla birle?tirdi?ini d?nmeye yarayan bir zemin olarak 2000'li y?llarda da ykseltildi.

Tm bu kavramsalla?t?rman?n temel zay?fl???, sonular?n?, internetin teknolojisinden hareketle genelle?tirmesiydi. Daha geni? bir ba?lamda toplumun iinde, internetin kresel uyuma ve anlay??l?l??a katk?s?n? s?n?rlad??? hatta yads?d??? e?itli yollar?n oldu?unu da gzden ka?rmaktad?r.

?lk olarak, dnya son derece e?itsizdir ve bu e?itsizlik internet dolay?ml? kresel ileti?ime kat?l?m? s?n?rland?rmaktad?r. Dnyan?n en zengin %2'lik kesimi kresel hanehalk? zenginli?inin yar?s?ndan fazlas?na sahiptir. Dnyan?n en zengin %1'lik kesimi ise kresel varl?klar?n %40'?n? kontrol etmektedir. Dnya nfusunun alt yar?s?n? olu?turan kesim kresel zenginli?in ancak %1'ine sahiptir. Zenginlik, Kuzey Amerika, Avrupa ve yksek gelire sahip Asya-Pasifik lkelerinde yo?unla?m??t?r; bu lkelerdeki insanlar dnya zenginli?inin neredeyse %90'l?k bir blmne sahiptir (Davies vd., 2006). Bu lkelerde internete eri?im oran? olduka yksektir. Kuzey Amerika'da internete eri?im oran? %77, Avustralya'da %61 ve Avrupa'da ise %58'dir (Internet World Stats, 2010a). ?nternete eri?imin zengin lkelerdeki eri?im oran?n?n %1'den bile az olan pek ok geli?mekte olan lke bulunmaktad?r (Wunnava and Leiter, 2009: 413). Bu durum, internet toplulu?unun kompozisyonunu arp?tmaktad?r. 2011'de internet kullan?c?lar?n?n dnya nfusuna oran? toplam %30'dur (Internet World Stats, 2010a). Dolay?s?yla, e?er internet dnyay? birle?tiriyorsa, birle?enler birbirleriyle ileti?ime geebilen zenginlerdir. Dnya zerindeki fakir insanlar?n byk o?unlu?u "kar??l?kl? anlay??l?l???n" sihirli emberinin bir paras? de?ildir.

?kincisi, dil dnyay? blm?tr. Birok insan sadece tek bir dili konu?abilmektedir. Bu nedenle de yabanc?lar?n ne sylediklerini tam olarak kavrayamamaktad?r. Uluslararas? Telekomnikasyon Birli?i'ne (ITU) gre dnya nfusunun sadece %15'nin anlad??? ?ngilizce, evrimii ortak bir dil olmaya en yak?n olan dildir. Dolay?s?yla internetin insanlar? bir araya getirme rol kar??l?kl? olarak anla??lamad??? iin engellenmektedir.

ncs, dil iktidar?n bir arac?d?r. ?ngilizce yazanlar ya da konu?anlar grece daha byk kresel topluluklara ula?abilmektedir. Bunun aksine, Arapa ileti?im kuranlar internet kullan?c?lar?n?n %3'lk bir kesimine eri?ebilmektedir (Internet World Stats, 2010b); Marathi dilinde ileti?im kuranlar?n eri?ebilece?i internet kullan?c?s? oran? ise ancak ondal?k de?erlerle ifade edilebilecek kadar kktr. Kresel toplulukta kimin sesinin duyulaca?? a??rl?kl? olarak anadillere ba?l?d?r.

Drdnc olarak, ?kar at??malar? ve de?erler dnyay? blm?tr. Bunu, d?manl??? bast?rmak yerine k??k?rtan ifadeler bar?nd?ran web sitelerinde grebilirsiniz ve ?rk? ifadeler ieren web sitelerinin say?s?nda ciddi bir art?? ya?anmaktad?r. Raymond Franklin bu tr sitelerin bir listesini yapm??t?r ve bu sitelerin o?u geni? bir tabana sahiptir: Sadece beyazlara ynelik ilk sitelerden olan ABD merkezli Stormfront'un 2005 y?l?ndaki kay?tl? aktif kullan?c? say?s? 52.566 olarak belirtilmi?tir (Daniels, 2008: 134).

Nefret sylemi ieren web sitelerine ili?kin detayl? ara?t?rmalar bu sitelerin ?rk? nefreti e?itli yollarla kurdu?unu ve ykseltti?ini gstermektedir (Back 2011; Perry ve Olsson 2009; Gerstenfeld vd., 2003). Bu web siteleri militan ?rk?lar?n yaln?z olmad?klar?n? gsteren bir kollektif kimlik hissini de beslemektedir. Baz?lar? bu topluluk hissini sadece "Aryan Dating Page"(2) gibi web siteleri arac?l???yla da de?il sa?l?k, spor ve ev i?leri gibi konularda tart??malar?n yap?ld??? daha geleneksel forumlarda bile ykseltmektedir. Daha incelikli olanlar? ise evrimii oyunlar ve pratik yard?mlar ieren web siteleriyle ocuklar? ve genleri hedeflemekte olduka ba?ar?l?d?r. Irk? nefret gruplar? gr?lerinin ve enformasyonun payla??ld??? uluslararas? destek a?lar? geli?tirmek iin interneti giderek daha fazla kullanmaktad?r. Tabii ki bunlar?n ham ieri?i korku ve nefreti yaymak iin tasarlanm??t?r ve aralar?na yabanc?lar?n kar??mas?n? "demografik zaman bombas?" olarak niteleyen uyar?lar bunun tipik rne?idir. Siber alan?n bu "beyaz kaleleri" uyumsuzlu?u sadece beslemez: Irk? sylem ile ?rk? ?iddet aras?nda ili?ki vard?r (Akdeniz, 2009).

Bu, nemli bir noktay? da gstermektedir: internet nefret kusabilir, yanl?? anlamay? besleyebilir ve d?manl??? ebedile?tirebilir. nk internet hem uluslararas? niteliktedir hem de etkile?im zelli?ine sahiptir ve bu zellikler internetin mutlaka "ho?lu?u ve ayd?nl???" te?vik edece?i anlam?na gelmez.

Be?incisi, ok say?da toplumun iinde ulusal ve yerelci kltrler (akademik hayat?n kozmopolit yap?s?n?n aksine) gl durumdad?r. Bu kltrler dnya genelinde, geleneksel haber medyas?n?n rgtlenme biimi ve de?erleri taraf?ndan da desteklenmektedir. Dolay?s?yla da haber medyas? yerel haberler zerinde yo?unla?ma e?ilimindedir. rne?in, enternasyonalizm yanl?s? iki Kuzey Avrupa lkesinde televizyon istasyonlar?n?n 2007'de d?? haberlere ay?rd??? zaman %30 oran?ndayken ABD'de %20 olmu?tur (Curran vd., 2009). Ayr?ca haber de?eri hem bu lkelerde hem de ba?ka yerlerde bas?n?n ieri?ini belirlemektedir (Curran vd., 2010; Aalberg ve Curran, 2011). Daha da nemlisi, ulus-merkezli kltrler internetteki haberleri ?ekillendirmektedir. 2010 y?l?nda yap?lan ve dokuz ayr? lke merkezli nde gelen haber sitelerini inceleyen bir ara?t?rmada bu sitelerin a??rl?kl? olarak ulusal haber yay?nlad?klar? ve nde gelen televizyon haber programlar?ndan ancak marjinal dzeyde fazla enternasyonalist olduklar? sonucuna ula??lm??t?r.

Alt?nc? olarak, ulusal hkmetler her ?ekilde kendi medya sistemlerini kontrol etmenin yollar?n? aramaktad?r. zellikle de otoriter rejimler, internet hizmet sa?lay?c?lar? ve web sitelerini lisansa ba?lama, resmi kara listelere girmi? URL adreslerini filtreleme, internet kullan?m?n? ve ieri?ini grntlemeye yarayan yaz?l?m kullanma ve genel bir sindirme ve korku ortam? yaratma gibi yntemlerle evrimii ileti?imi sansrlenmenin yeni yollar?n? geli?tirmi?tir. Sonu olarak, kresel internet sylemi devletin sansr ve sindirmesi nedeniyle bozulmu?tur.

Yedincisi, aktif olarak politikaya kat?lanlar nfusun genelinden farkl? zelliklere sahip olabilir ve bu evrimii sylemin do?as?n? etkileyebilir. Smith vd., (2009) ABD'de toplumun avantajl? kesiminin en aktif politik kesim olma e?iliminde oldu?unu ve bunun evrimii aktivizmde de yeniden retildi?i sonucuna ula?m??t?r. Benzer ?ekilde, Di Gennaro ve Dutton (2006) ?ngiltere'de politikada aktif olanlar?n yksek sosyo-ekonomik gruptan, iyi e?itimli ve daha ileri ya?lardaki insanlardan ?kma e?iliminde oldu?u sonucuna ula?m??t?r. Buna kar??l?k evrimii politik kat?l?m gsterenlerin ise ok daha zengin ve iyi e?itimli ki?ilerden olu?tu?unu ama ya?a daha gen olduklar?n? saptam??t?r. Dolay?s?yla, Di Gennaro ve Dutton internetin politik kat?l?mdan ziyade politik d??lamay? destekledi?i sonucuna ula?m??t?r.

K?sacas?, siber alan?n farkl? gemi? deneyimlerden ve uluslardan insanlar?n ileti?im kurabilecekleri zgr ve a?k bir alan oldu?u ve bu insanlar?n daha mzakereci, ho?grl ve glenmi? bir dnya kurabilecekleri gr? birka noktay? gzden ka?rmaktad?r. Dnya e?itsiz ve kar??l?kl? olarak d??lay?c?d?r (dz anlam?yla); at??an de?erler ve ?karlar taraf?ndan blnm?tr; kklenmi? ulusal ve yerel kltrler (ve kimli?in din ve etnik kken gibi di?er noktalar?) taraf?ndan alt blmlere ayr?lm??t?r ve baz? lkeler otoriter rejimler taraf?ndan ynetilmektedir. Gerek dnyan?n bu farkl? unsurlar?, ok say?da dilden, nefret ieren web sitelerinden, ulusalc? sylemlerden, sansrlenen ifadelerden ve avantajl? kesimlerin a??r? temsilinden olu?an y?k?k bir Babil kulesi do?uracak ?ekilde siber alana nfuz etmektedir.

Toplumun geli?imini etkileyen farkl? gler vard?r. Artan g, ucuz seyahat, kitlesel turizm, pazar?n kresel btnle?mesi ve e?lencenin kreselle?mesi artan ulus tesi ili?ki anlay???n? te?vik etmi?tir. Bu geli?melerden baz?lar? internette de destek bulmu?tur. Dnyan?n her yerinden YouTube ekranlar?nda payla??lan deneyim, mzik ve mizah bir "biz-hissi" pompalamaktad?r. YouTube'daki "Here is u" videolar? her dilde komiktir ve altyaz?lar?n s?k?c? etkisinin de stesinden gelmektedir.

?nternet, ayn? zamanda uzak yerlerdeki deprem ma?durlar? ya da bask?ya maruz kalan protestocular gibi abluka alt?ndaki gruplarla dayan??ma ruhunu glendiren grntlerin kresel ve h?zl? da??t?m?n? kolayla?t?rmaktad?r. ?nternetin daha uyumlu, anlay??l? ve adil bir dnya yaratmaya katk? sa?lama potansiyeli vard?r. Ama de?i?imin itici gc mikroipten de?il toplumdan gelecektir.

Bir bak?ma, Orta Do?u'daki ayaklanmalar, muhalefeti harekete geirmede ve Orta Do?u d???ndan destek kazanmada internetin, mobil telefonun ve uydu televizyonunun nas?l bir gc olabilece?inin kan?t?d?r. Bu demektir ki, bu ayaklanmalar?n alt?nda yatan derin sebepler vard?r: H?zl? e?itsel geli?meyi takip eden hayal k?r?kl???yla sonulanm?? beklentiler, yksek gen i?sizli?i, ykselen g?da fiyatlar?, gzden d?en neo-liberal politikalar, ahbap-avu? kapitalizmine ve otoriter rejime ynelik k?zg?nl?k ve baz? durumlarda a?iret ve dinsel d?manl?k. M?s?r, Tunus ve ba?ka yerlerde 1980'lere kadar uzanan grevler ve protestolar bu ayaklanmalar?n nclleridir. 

Gerekte, arp?c? olan, alt? aktif "isyanc?" lkenin aras?nda (Tunus, M?s?r, Libya, Bahreyn, Suriye ve Yemen) sadece Bahreyn'in Facebook yayg?nl??? ve internet kullan?m?nda ilk be? Arap lkesi aras?nda olmas?d?r. Bu durum, daha yksek internet yayg?nl??? oran?na sahip Suudi Arabistan ve Birle?ik Arap Emirlikleri gibi Arap lkelerinin halklar? kendi diktatrlerine kar?? gelmezken, ileti?im teknolojilerinin de?il yerle?ik sosyal faktrlerin ayaklanmalara neden oldu?unun alt?n? izmektedir.

* James Curran, Goldsmiths College'da ileti?im profesrdr ve opendomocracy.net sitesinin medya ve internet blm editrlerindendir. Bu eviri, Curran'?n Aral?k 2011'de Sydney'de verdi?i bir dersin tam metninin ilk blmdr.

(1)Prosumer, kullan?c?n?n ierik retim ve sunum srecindeki de?i?en konumuna i?aret eden bir kavramd?r. Buna gre internet gibi yeni ileti?im teknolojileri ve sosyal a?lar, payla??m siteleri, webloglar, mikrobloglar gibi ierik retiminin ve sunumunun yeni biimleri/platformlar? kullan?c?ya hem ieri?i reten ve payla?an hem de tketen olarak ileti?im srecine kat?lma olana?? sunmaktad?r. Prosumer kavram? ingilizce producer (retici) ve consumer (tketici) kelimelerinin birle?tirilmesiyle tretilmi?tir. (.n.)
(2)Irk? ifadeler ieren ve sadece beyaz kad?nlara ve erkeklere ynelik bir tan??ma sitesi. (.n.)

[Opendemocracy.net'teki ?ngilizce orijinali nden Aylin Aydo?an taraf?ndan Sendika.Org iin evrilmi?tir]