PROF. DR. ED?BE SZEN 

?nsanlar?n bir arada ya?amas? bir ontolojik (varolu?sal) durumdur. Ahlak ve etik de bunu vaaz eder. Sosyal sermaye zerine d?nmek, sadece sermaye kayb?n? nlemek de?il bir etik mesele!

 Ortak de?erlerimizin heba olmamas?, payla??mc? tutumlar?m?z?n elden gitmemesi, toplumsal olandan uzakla??lmamas? ve insani sermayenin atalete itilmemesi iin sosyal sermayeyi konu?mal?y?z!

?nsanlar ebeveynlerinin ocuklar? olmaktan ok, zamanlar?n?n ocuklar?d?r. Annales Ekolnn kurucular?ndan nl tarihi Marc Bloch?n bu nemli sz, ister istemez zaman?n insan? olman?n ya da zaman?n ruhuna uygun hareket etmenin nceliklerini inceleme alan? a?yor.

Zaman?n insan? olman?n ya da zaman?n ruhuna uygun hareket etmenin ko?ullar?ndan biri toplumsal dinamiklerin de?i?mesi ve do?al gidi?atla ileti?imin de de?i?mesidir. Sosyologlar iinde nceleri pek de anlamland?r?lamayan bir tan?m Alman sosyolog N. Luhmanna ait: Toplum ileti?imdir. Bugn bu tan?m, neredeyse zaman?n ibresi zerinde veciz bir ifade olarak yerini ve nemini koruyor. Yine, son y?llar?n nde giden isimlerinden, sosyal medya analisti Clay Shirkynin ileti?imi de?i?tirdi?imizde, toplumu de?i?tiririz ifadesi de kitlelere bir mesaj veriyor. ?nsanlar aras?nda geli?en ileti?im biimleri, a?k ya da rtk gl bir sermayeyi de ihtiva ediyor. 1900lerden itibaren zerinde al???lan sosyal sermaye konusu insanlar?n bir arada olmas?n?n, bir arada bir ?eyler yapmas?n?n nas?l da gl bir sermaye fikri oldu?unu bireylere, sosyal politikac?lara, entelektellere hat?rlat?yor.

Birbirimize gveniyor muyuz?

Bir deva-? kl (her derde deva) oldu?u iin de?il, zerinde d?nme ve fikir yrtme zam/an/? oldu?u iin sosyal sermayeyi konu?mal?y?z! retim-tketim ili?kilerini belirleyen ve arz-talep esas? zerine al??an ekonomik sermaye; ki?isel yetenekler ve e?itim srelerine tabi olan be?eri sermaye; ki?ileraras?nda geli?en, de?i?en, dn?en ve di?erleriyle kar??la?t?r?ld???nda en az elle tutulur olan sosyal sermaye. Birbirimize gveniyor muyuz, ba?kalar?yla al??abiliyor muyuz, kom?ular?m?z? grebiliyor muyuz, payla??lm?? de?erlerimizi e?itim srecine dahil edebiliyor muyuz? E?imiz dostumuz, akrabalar?m?z d???ndaki insanlarla da birlikte bir ?eyler yapabiliyor muyuz? vs. trndeki sorular?n cevaplar?, sosyal sermayenin kar??l?kl?l?k/mtekabiliyet ilkesince, payla??lan ve payla??lmas? sonucunda toplum ad?na, kurumlar ad?na, birey ad?na fayda umulan bir cmert sermaye olmas?nda sakl?d?r. Sosyal sermayenin payla??mc?l???na kar??n, ekonomik sermayeler payla??mc?l??? esas almaz. Ekonomik sermaye ile sosyal sermaye aras?ndaki en kaba fark ?udur: Bireysel ekonomik hesaplar payla??lmaz; ancak bireysel d?nceler, fikirler yahut hayaller payla??l?r.

Farkl?la?t?ran kimliklere kar??

Ekonomik sermayeden bireysel, toplumsal, sivil, rgtsel biimlerde farkl? seviyelerde tan?mlanan sosyal sermaye konusuna e?ilmek, baz?lar? iin z?rt tesellisisaikiyle, baz?lar? iin de (eril) finans alan?na gnderilmi? c?l?z bir alt sylem niteli?inde yorumlanabilir. Bu trden yorumlar, zellikle lkemizin kamusal sylemini in?a edenlerce az?msanmayacak kadar fazlad?r. Gndelik dilde herkes i?ine baks?n! emir kipine uygunlukla, tavan-taban aras?na konan mesafe de, sosyal sermayeyi at?l g ayar?nda cari de?erlerin d???na atmaktad?r. Ekonomideki cari a?k ekonomik hayat?n asli sorunu olmakla beraber, sosyal sermayedeki cari a?k, kolayca bir tali unsura ya da grmezden gelinen bir alana indirgenir. Ayr?ca siyasetin gndeminde olmayan konular? tart??mak da kamusal sylem in?ac?lar?nca abesle i?tigal hkmndedir. Btn bunlara ra?men, sosyal sermayeyi konu?mal?y?z! Niin mi?

Sosyal sermaye birikmi? emek retimlerini simgeleyen varl?klar oldu?u iin, Avrupa sosyologlar?ndan P. Bourdieunun tan?m?yla; ba?kalar?yla birlikte hareket etme ve bundan sa?lanan faydalar? inceleme alan? oldu?u iin. Aile, g, i?gc piyasas?, giri?imcilik, demokrasi, e?itim, ekonomik kalk?nma, sa?l?k, sosyal d??lanma, sosyal hareketler konular?nda birfayda ve verimlilik le?ini sundu?u iin; sosyal ili?kilerin yap?s?/dzeyi ve kalitesi konusunda uyar?c? etkiye sahip oldu?u iin; Amerikal? sosyal teorisyen Coleman?n deyi?iyle ekonominin, toplumsaldan (sosyolojiden) ayr? d?nlemeyece?i iin.

Daha iyi hayatlar iin

Modern ulus-devlet teorisyenleri bugne de?in-farkl?la?an-kimlikleri ne ?kard?lar; oysaki kimliklerin varolu?undaki sosyolojik tutkal?n ne oldu?u zerinde pek durmad?lar. Toplumsal dayan??ma, bir araya gelme, gven, payla??m gibi unsurlar grmezden gelindi. Bugn, bu ve benzeri unsurlar, sosyal sermayenin gl bile?enleri olarak kabul edilmekte. Elbette ki kimlik olu?turucular?n sreklili?ini sa?layan unsurlar kavramlar, tasavvurlar, hayaller ve sembollerdir; ancak bu unsurlar?n kimlikleri sabitle?tirmesi hususunda nemli bir sorun alan?na yol at??? da unutulmamal?d?r. C. Meriin ifadesinde oldu?u gibi insanlar?n zerlerine giydirilen deli gmle?inden farks?z ideolojilerin nosyonunu tamamlad??? yerden, kendini kimliklerin kuca??nda bulu?uyla kimliklerin mertebesi demir kafeslerden, plastik kartlara dn?en bir dnyan?n mertebesine dn?t. Bu ba?lamda, gnmz kimlik tart??malar?ndan belki daha nemli bir kategoride yerini alan daha iyi hayatlar fikri, bir st sylem hakimiyetinde insan politikalar?n?n olu?umuna zemin haz?rlamakta; farkl?la?an kimliklerin insan yzlerini grmemize de bir f?rsat olu?turmaktad?r.

Daha iyi hayatlar iin, sosyal sermayeyi bulundu?u at?l konumdan ?karmak, onu hayat alan?na ve hayat stratejilerine dahil etmek gerekir. Onlarca proje iinde New Hampshire Charitable Vakf? (N.H.C.F) taraf?ndan haz?rlanan birlikte daha iyi(better together) projesi olduka dikkat ekici (bkz.www.bettertogetherNH.org) olanlardan sadece biri. Proje, de?i?en sosyal politikalar erevesinde, bireylerin gndelik hayatlar?ndaki yzlerce eyleme ba?l? olarak kendi sosyal sermayelerini in?a edebileceklerine dair geli?tirilmi?tir: sayg?, gven ve kar??l?kl?l?k/mtekabiliyete dayal? sosyal sermayeyi geli?tirecek 100 madde (?ey) s?ralanm??. ??te, onlardan birka?: yry?e ?karken kom?unu da davet et, gereki ol, mtevazi ol, ba?kalar?n? tan?, samimiyetle yerel gazeteni oku, politik kampanyalarda yer al, ktphanelerde gnll al??, ocuklar?n?n ?retmenini tan?, araba payla??m?na kat?l, ailenle ve arkada?lar?na sosyal sermayenin nas?l da nemli oldu?unu konu?, dedikodu yapma, vs.

?htiya duyulan ?ey, sosyal sermayenin retilmesi, srdrlmesi ve geli?tirilmesidir; srete, a?lar (networks), gven, normlar ve toplumsal aktrlerin ba?kalar?yla kurdu?u ili?ki, ileti?im ve kat?l?m nemlidir. Kabul edelim ki, a?a ad?n? veren enformasyon ve bilgi ve bunlara dair teknolojileri kullanan bireyler yeni a?larla hayat alanlar?n? geni?letiyor, yayg?nla?t?r?yor; yeni enformasyon ve yeni bilgiye ortak oluyor ve onlar? payla??yorlar. Bireylerin payla??m? konusunda enformasyon ve bilgi ne kadar do?ru, kaynaklar ne kadar sahih ise sosyal sermayenin en nemli unsuru gvende o denli sa?lanm?? olacakt?r. Aksi, gven yerine kaosu, daha da beteri payla??mc? alandan uzakla?may? ve bireylerin kendi mevzi cemaatlerinde ya?amay? tercih edi?ini hakim k?lar. Usta kalem Alev Alatl?n?n Schrdingerin Kedisi, Kabusta zikretti?i gibi kabus, insanlar?n kendi mevzi cemaatlerine ekili?ine dairdir. Kaos ve geri ekilme k?sm? ayr? bir yaz? konusu olsa da, konu hakk?nda al??anlar zellikle bu hususlar? da dile getirerek birlikte hareket etme, payla??m ve gvene dayal? sosyal sermayenin i?lerli?ine dikkat ekerler.

Tek ba??na bowling metaforu

Son y?llarda yerli dizi sarmal?na kap?lan tv kanallar?m?z?n ve onlar?n habercili?ine soyunan gazetelerimizin izler/okura verdi?i ?ey, daha iyi hayatlar de?il daha iyi hayatlar? seyretmek/okumak bab?ndaki illzyonlar niteli?inde. Olumlu ve olumsuz ynleri d???nda, normlara gelince, onlar?n nemli vasf? insanlar? bir arada hareket alan?na ekme gcne sahip olmalar?.

Norm geli?tirebilmek nemlidir. Bat? dnyas?nda/ cephesinde geli?en bir ?ey yok ya da S. Aminin dedi?i gibi Bat? cephesinde gitgide daha az yeni ?ey grnse de Bat? hala norm koyma gcn elinde bulunduruyor ve bunlar? kresel dnyaya sunuyor: insan haklar?na ait normlarda oldu?u gibi. Devletleri dn?trmenin en byk ayg?t? olarak insan haklar? sylemi, demokrasinin geli?imine e?lik ederken, Bat?-d??? demokrasileri mzakere etmede de en gl denetim prati?i olma ynn koruyor. Bir toplumda haks?zl??? yasaklayan normlar, hakl?lar?n gven iinde olmas?n? sa?lar, bir toplumda kay?rmac?l??? reddeden unsurlar adil olan?n sa?land??? kanaatini peki?tirir. Ba?ar?l? olanlar?n dllendirilmesi, ba?ar? e?risini ykseltir, vs.

Amerikal? Siyaset Bilimci R. Putnam, 2000deki Bowling Alone (Tek Ba??na Bowling) adl? eseri, ba?ta medya dnyas? olmak zere, siyaset dnyas?n? da yak?ndan ilgilendirmi?; dnemin ABD Ba?kan?, al??mas?na ili?kin Putnam? Camp Davide davet etmi?ti. Bowling metaforunu kullanarak Putnam?n anlatmak istedi?i ?ey, Amerikal?lar?n nceleri birtak?m rakiplere kar??, resmi tak?mlarla oynad?klar? Bowling, sonralar? sadece aile ve arkada? gruplar?yla oynanan bir oyuna dn?m?t. Elbette ki bu bir geri ekilmeydi. Rekabetten geri ekilme, toplumsal olandan geri ekilme vs. Eserde, Amerikan?n sosyal sermayesinin uzun vadeli d??ne ve bu d??n en nemli sulusunun televizyon oldu?u d?ncesine yer verilir. Putnam?n sosyal sermaye analizlerinden sonra, konu hakk?nda yap?lan al??malar daha ok normlar ve toplumlar?n sermaye kazan?mlar?n? te?kil eden sivil kat?l?m a?lar? veya yerel kurumlara ynelmi?tir.

Sosyal sermaye ve etik

Alana ili?kin bir di?er nemli al??ma Fukuyaman?n Trust (Gven,1998) adl? eseridir. Gven, sosyal sermayenin en nemli unsurudur. Putnam ve Fukuyama sosyal sermayenin bir btn olarak demokrasi ve sanayile?meyi etkiledi?ini ne srm?ler ve bu bak?mdan uluslar?n sosyal sermaye dzeylerinin farkl?l???na dikkat ekmi?leridir. Ayr?ca,1990lar?n ikinci yar?s?ndan itibaren sosyal sermaye kavram? Dnya Bankas?, IMF, UNDP ve benzeri uluslar aras? rgtlerin ba?l?ca ilgi alanlar?ndan biri olmu?tur. Dnya Bankas? al??malar?nda sosyal sermaye, belirli bir toplulukta bireyler aras?ndaki ileti?im veya ba?lant? a?lar?n?n s?kl??? ve do?as? ?eklinde tan?mlanm??t?r.

Elbirli?iyle kay?r?larak sivriltilecek bir konu olmasa da, sosyal sermaye lkelerin kalk?nma hamlelerini ortaya koyan kalemlerde tart??mas?z bir ?ekilde ncelikli bir sermaye olarak yerini ve nemini korumaya devam edecek.

Gndelik hayat?n a??rl???ndan ka?p, kendilerine s???nma alanlar? seenler, sosyal sermayelerini de bir anlamda toplumsaldan, sivil hayattan ve rgtl yap?lardan uzakla?t?r?yorlar. S???naklar belli: al??veri? merkezleri, popler gndemler zerine kurulan sohbetler, ertelenmi? ve telenmi? zamanlar... ?nsanlar?n toplumsal, sivil, rgtsel ileti?im a?lar?na yeli?i, ortak de?erler, toplumsal olana kat?l?m, de?er payla??m? ve kar??l?kl?l?k ilkesiyle sosyal sermaye, toplumsal olandan kaan, uzakla?an ve bir yerlere s???nmaya al??an insanlar? zaman?n ruhuna uygunlukla bir araya getirmeye al??an bir hayat stratejisi ve bir sosyal politika ayg?t?.

Kabul edildi?i gibi, insanlar?n bir arada ya?amas? bir ontolojik (varolu?sal) durumdur. Ahlak ve etik ise, ba?kalar?yla bir arada ya?amak iin bir arada olmay? vaaz eder. Bu anlamda sosyal sermaye zerinde d?nmek, sadece bir sermaye kayb?n? nlemek de?il, ayn? zamanda da bir etik mesele!
Ortak de?erlerimizin heba olmamas?, payla??mc? tutumlar?m?z?n elimizden ka?p gitmemesi, toplumsal olandan uzakla??lmamas? ve insani olan bir sermayenin atalete itilmemesi iin, sosyal sermayeyi konu?mal?y?z!

NOT: Bu yaz? Star Gazetesi'nin A?k Gr? ekinde yay?nlanm??t?r.