KAM?L ERYAZAR
Eski gazeteci a?abeylerimizin an?lar?ndan biliyoruz. Ankara ve di?er Anadolu kentlerindeki gazete brolar? postanenin yak?n?nda olurmu?.
Postanenin yan?nda da gazetecilerin tak?ld?klar? koltuk meyhaneleri. Haberini gemek iin postaneye y?ld?r?m telefon yazd?r?r, ?kmas?n? beklerken de bu meyhanelerde ayakst demlenirlermi?.
Bugnk HD video ve foto?raf ekip, 3G ba?lant?s?yla an?nda gnderebilen akl? cep telefonlar?n? d?nd?mzde, rahatl?kla nereden nereye nostaljisi yapabiliriz.
nceki y?llardaki Anadolu Ajans?n?n fla? haber geti?inde zil alarak uyaran telekslerinin yerini, flash, gif animasyon uygulamalar? e?li?inde sunulan son dakikalar ald?lar.
Gazetecilikte Dijital Devrim
Geleneksel medyan?n dnyaca nl medyatik patronu Rupert Murdoch yava? yava? iflas ettiklerini ?yle itiraf ediyordu: Gazeteler, yay?n hayat?na ba?lad?klar? gnden beri okurun istedi?i haberleri verdikleri iin geli?tiler. Bugnk k?n nedenini yaln?zca teknolojiye yklemeyelim. M?terisinin istemedi?i yemekleri yapan bir restaurant gibi biz de kyoruz!
?nternet ve sosyal medya, yaz? ile matbaadan sonra insan?n kltrel evrimindeki en nemli geli?medir. Ancak internet ve birlikteli?inde gelen kitlesel ileti?im olanaklar?, ba?ta reklamc?l?k olmak zere, di?er birok sektrde oldu?u gibi nceleri geleneksel bas?l? medyada da anla??lamam?? ve ne yaz?k ki ciddiye al?nmam??t?r.
Haber ile Dijital Teknolojinin Bulu?mas?
Bir sre geli?meleri uzaktan izleyerek kay?ts?z kalan geleneksel bas?n, sonradan bu teknolojik devrime duyars?z kalamayaca??n? anlam?? ve bu de?i?im/geli?im srecine kat?lm??t?r.
Nfus, okuma-yazma oran?, milli gelir, kentle?me oran? artarken, ileti?im ve ula??m teknolojileri geli?irken, ka??da bas?l? gazete ve dergilerin tirajlar?n?n trajik biimde artmamas?n?n, stelik d?mesinin en nemli nedenlerinden biri de ku?kusuz dijital medya ve internet gazetecili?idir. Bu arada, iyi ki gazeteler iin getirilmi? olan kltrel promosyon s?n?rlamas? var. Yoksa gazeteler okuyucu kapma yar???nda oktan birer al??veri? marketine dn?m?lerdi.
Dijital Gazetecili?i dneme ay?rabiliriz:
- 1993 2000 Geleneksel bas?l? medyadaki ieri?in dijital dokmanlara dn?trlerek internet ortam?na aktar?l?p, yay?ld??? dnem.
- 2000 2010 Profesyonel haber portallar?n?n kuruldu?u, Facebook, Twitter, FriendFeed gibi payla??m siteleri, bloglarla birlikte sosyal medyan?n olu?tu?u, profesyonel ve amatr ama kullan?c? kaynakl? zel haber/ierik retilip yay?nlanan/payla??lan dnem.
- 2010 - .. Tablet Yay?nc?l??? Dnemi.
Bas?l? gazeteler ilk kez 1995 y?l?nda internette web sitesi a?p yay?n yapmaya ba?lad?lar. Amerikada The Washington Times, New York Times gibi gazeteler bu i?in ncleri oldular. Ayn? y?l Avrupada da International Herald Tribune ve Daily Mirror gibi gazeteler sanal habercilik kervan?na kat?ld?lar.
Trkiyede ise, internette sitesini olu?turan ilk bas?l? yay?n, 19 Temmuz 1995 tarihinde Aktel Dergisi oldu. Onu ayn? y?l?n Ekim ay?nda Leman Dergisi izledi. ?nternetten yay?na geen ilk gazete ise 2 Aral?k 1995 tarihinde Zamand?. Milliyet Kas?m 1996da, Hrriyet ve Sabah ise 1 Ocak 1997de online yay?na ba?lad?lar.
Enflasyonist maliyet art??lar? kar??s?nda, promosyona ra?men okuyucu say?s?n?n bir trl artt?r?lamay??? sonucu zora giren geleneksel medya, ya?an?lan ekonomik krizlerde ilk i? olarak tensikata (i?ten ?karma) ba?vurmu?tur. ??te internet haber portallar? ve dijital gazetecilik, yzlerce i?siz gazeteci iin bir anlamda umut kap?s? olmu?tur.
Rzgarda Umaz, Teknede Okunur
Trkiyede ilk nitelikli internet haber portal? olan Habertrk.com 1999 y?l?n?n Kas?m ay?nda Rahmetli Gazeteci Ufuk Gldemir ve bir avu idealist arkada?? taraf?ndan kurulmu?tur. Habertrk.com Trkiyedeki dijital gazetecili?in ncs say?l?r.
Trkiyede internet haber sitesinde ilk kez knye kullanan, kriz habercili?indeki h?z?, ani geli?melerdeki Son Dakika refleksiyle bir anda medya sektrnde y?ld?z? parlayan Habertrk.comun bu ykseli?ini bas?l? medya ?a?k?nl?kla izlemi?tir.
Rzgarda umaz, teknede okunur esprili slogan? ile yola ?kan ve k?sa srede habercilikte markala?an Habertrk.com, arkas?nda bas?l? medya deste?i olmadan, internet haber portal? olarak o kadar ba?ar?l? bir fenomene ula?m??t?r ki, bilindi?i gibi sonradan radyo, televizyon ve gazete trleri de ?km??t?r.
Bas?l? medyan?n, dijital medya versiyonlar?n? da ?kard??? bir dnemde, Habertrk.comun kendi olanaklar?yla radyo ve televizyonunu da kurmas?, Ciner Grubu sat?n ald?ktan sonra da, bu deneyimle gnlk gazete yay?nlamaya ba?lamas?, Trk Bas?n Tarihine geecek bir ba?ar?d?r.
Gemileri Yakt?k!
Ufuk Gldemire gre, Habertrk.comun bu ba?ar?s?n?n s?rr?, fethetmek zere yola ?kt?klar? yeni lkeden geriye dn?lerini sa?layacak gemileri yakmakt?.
Ufuk Gldemir, Habertrk.com Ynetim Kurulu Ba?kan? iken yapt??? yaz?l? bir a?klamada, bir evin bodrum kat?nda bilgisayarla ba?lay?p, Ciner Grubuna 35 milyon dolara sat?labilecek, Trkiyenin nemli medya markalar?ndan birisi haline getiren habercilikteki ba?ar?lar?n? syle zetlemi?tir:
Kariyer gazetecilik nemli daldan olu?ur: Ajans habercili?i, gnlk gazete ve TV habercili?i, haftal?k dergi habercili?i. Bu temel gazetecilik dal? iinde haberi h?zla alg?lama, ok k?sa srede trete etme ve okura yeti?tirme konusunda ajans muhabirleri, gazete ve dergi muhabirlerinden daha h?zl? olmak zorundad?r. Ajans muhabirleri zamanla en fazla yar??anlard?r. ??te Habertrk.comun ilk y?llar?nda, el konulan Etibank?n patronu Din Bilgin ?u anda Sabahtan ?kt? otomobiline bindi ve MC Donalds?n nnde durdu gibi unutulmaz sat?rlar?n, Devlet bakan? Ali Babacan?n trbanl? e?i ?u anda Papermoonda mrekkep bal??? soslu linguinisini yiyor gibi yank? yaratan yay?nlar?m?z?n tad?, Trk Haberler Ajans? Ankara y?llar?m?za dayan?r. Habertrk.com, bu yay?nlar?yla muazzam bir milat getirmi?tir internet habercili?ine
Ancak bugn ne yaz?k ki, boynuz kula?? gemi?, Fatih Altayl? ynetiminde ba?ar?y? yakalayan gazete ve televizyon n plana ?km??, Habertrk.com sitesi, internet haber portal? olarak eski etkisini yitirmi? durumdad?r.
Seluloz Bas?n, Silikon Bas?na Kar??!
Geleneksel bas?l? medyan?n, dijital gazetecilik ve internet habercili?ini ilk ba?larda nas?l anlayamad???, stelik yanl?? anlad???na ili?kin somut bir rne?i, Ak?am Gazetesi yazar? Yurtsan Atakan?n 20 Nisan 2011 tarihinde an?lar?n? aktard??? yaz?s?nda grebiliriz:
?nternet'in ilk y?llar?nda da, internet yay?nc?l???n? ka??da bas?l? gazetenin yans?mas? sananlar o?unluktayd?. Gazetelerin internet siteleri, birebir gazetedeki haberlerin internet'e aktar?lmas?ndan olu?urdu. Hatta hi unutmam, Star gazetesi ilk ?kt??? gn Genel Yay?n Ynetmeni Fatih ekirge yan?na a??r?p, gazeteyle ayn? gn yay?na soktu?umuz stargazete.com'u gazeteden farkl? oldu?u iin ele?tirmi?, 'Neden gazetenin birebir grntsn yay?nlam?yorsunuz' demi?ti.
Aradan y?llar geti. a??n gerisinde kalmaya ba?layan hurriyet.com.tr'ye eki dzen vermek iin yap?lan arama toplant?s?nda hurriyet.com.tr'nin eksi?inin karaktersiz olmas? oldu?unu, bas?l? gazeteden ayr??mas? gerekti?ini syledi?imde, Ertu?rul zkk ?iddetle kar?? ?km??, gazetenin karakteri neyse internet sitesinin karakterinin de o olmas? gerekti?ini savunmu?tu. Vuslat Do?an, zkk' dinlemeyip, hurriyet.com.tr'nin ona karakterini verecek gl bir yay?n ynetmenine ihtiyac? oldu?u tezime hak verince de, kaderin tecellisine bak?n ki hurriyet.com.tr'ye karakter kazand?rma grevine be? y?l nce internet sitesi t?pk? gazete gibi olmal? diyen Fatih ekirge getirilmi?ti.
Geleneksel-endstriyel medyan?n y?llar?n birikim ve deneyimi ile olu?turulan altyap? olanaklar?, dijital medyaya gre ok daha fazlad?r. Ancak bu konudaki stnlk avantaj?n? ok iyi de?erlendirebildi?i de sylenemez.
Gazetecilerin Birinci Haber Kayna??: Sosyal Medya
Bu y?l drdncs yay?mlanan ve 15 farkl? lkeden 478 gazeteciyle gr?lerek haz?rlanan Dijital Gazetecilik Ara?t?rmas?'na gre, gazetecilerin birinci haber kayna??n?n Sosyal Medya oldu?u belirlendi.
Ara?t?rmaya gre, sosyal medya haber merkezleri iin nemli kaynaklardan biri haline geldi. Gazetecilerin yzde 47si Twitter?, yzde 35i de Facebooku haber kayna?? olarak kullan?yor.
Geen y?l yap?lan ara?t?rmada gazetecilerin Twitter'? yzde 33, Facebook'u ise yzde 25 oran?nda kulland??? belirlenmi?ti. Gazeteciler, haberi do?rulatmak iin de Twitter'a nc s?rada, Facebook'a ise drdnc s?rada ba?vuruyor.
Gazetecilerin yzde 30'u da daha nce ziyaret etti?i bloglar? haber kayna?? olarak gryor. Bir haber ara?t?rmas? yaparken ilk olarak Twitter, Facebook ve bloglara giren gazetecilerin oran? yzde 4 iken, gazetecilerin yzde 20'si yz yze gr?tkleri haber kaynaklar?na, yzde 21'i bas?n a?klamalar?na ula??yor.
Ara?t?rmaya gre, sosyal medyaya gittike artan gvene ra?men, halkla ili?kiler (PR) temsilcileri halen haberlerin temel kayna?? olmaya devam ediyor. Gazetecilerin yzde 62'si haberlerini PR faaliyetlerine dayand?r?rken, yzde 59'u yz yze gr?tkleri kaynaklar? da temel dayanak olarak gryor.
Haberi Yay?mlarken de Sosyal Medya
Bu y?l?n ara?t?rmas?, gazetecilerin haberlerini yay?mlarken online medyay? s?kl?kla kulland???na da i?aret ediyor. Ara?t?rmaya gre, haberlerini bloglar?ndan ya da videoyla yay?mlayan gazeteci ve yazarlar?n say?s?n?n yan? s?ra Twitter'dan yay?mlayan gazetecilerin say?s? da art?yor.
Ara?t?rma gazetecilerin, medyan?n mali yap?s? zerindeki ngrlerini de ortaya koyuyor. Buna gre gazeteciler, son y?llarda bas?n sektrndeki reklam gelirlerinde ya?anan d??n yava?lad??? gr?n payla??yor. Ara?t?rmaya kat?lan gazetecilerin yzde 20'si, yay?nlar?n?n gelirinin d?ece?i gr?nde iken, geen y?l yap?lan ara?t?rmada bu oran yzde 62 olmu?tu.
Ara?t?rmada, bu d??n medyada bir canlanma oldu?unu sylemek iin erken olaca?? belirtilirken, dijital ortam?n yay?lmas?n?n bu sonuca ula??lmas?nda nemli rol oynad??? kaydedildi.
Ara?t?rmaya kat?lanlar?n o?u, online medyan?n yava? yava? dijital olmayan yay?nlar? geride b?rakt??? gr?n payla??yor. (Kaynak: ntvmsnbc.com)
Geen y?l yap?lan ara?t?rmada gazetecilerin Twitter'? yzde 33, Facebook'u ise yzde 25 oran?nda kulland??? belirlenmi?ti. Gazeteciler haberi do?rulatmak iin de Twitter'a nc s?rada, Facebook'a ise drdnc s?rada ba?vuruyor.
Bugn internet zerinde yzlerce haber sitesi var. Bunlar? genel olarak grupta s?n?fland?rabiliriz:
- Gazetelerin ve televizyon haber kanallar?n?n siteleri.
- zgn ierik/haber/yorum reten, kendisini kan?tlam?? internet haber siteleri.
- Kopyala/yap??t?r yntemiyle al??an di?er siteler.
Online haber sitelerinin o?u ajanslar, gazeteler, haber televizyonu kanallar?n?n internet sitelerindeki haber, foto?raf ve videolar?n? kopyala/yap??t?r, kay?t yntemleriyle takipilerine ula?t?rmakta, stelik yine o?u kaynak bile gstermemektedir. Bu uygunsuz durum, telif haklar? ve gazetecilik eti?i a?s?ndan, dijital medyan?n en byk sorunlar?ndan biridir.
?nternet taray?c?n?zda bildi?iniz haber sitelerini yan yana a?n. Byk o?unlukla ayn? haberlerin oldu?unu, stelik ayn? metinlerin, ayn? foto?raflar?n oldu?unu greceksiniz. nk hepsi ayn? kaynaklardan beslenmekte, ayn? yntemlerle ierik olu?turmaktad?rlar. Farkl? bir ierikle kar??m?za ?kanlar varsa, i?te bunlar zel/zgn haber yapan portallard?r.
Heyecanl? Ama Ne Kadar Gvenilir?
Dolay?s?yla, kendi muhabirleri olmayan, bir-iki editr ve bilgisayar operatr ile i?i kotarmaya al??an haber sitelerinin sundu?u ierik derlemeden teye gidememektedir. stelik zamana kar?? bilinsizce yap?lan bu derleme, genelde editoryal bir szgeten de geirilmedi?i iin kimi zaman komik olaylarda ya?anmaktad?r. Bas?l? medyada asparagas denilen trden internet efsaneleri olu?maktad?r. Bu gerek, do?al olarak dijital gazetecilik ve internet habercili?ine olan gveni sarsmaktad?r.
Televizyonlardaki reyting kayg?s?na benzer bir kolayc?l?k, bugn dijital medyada da ya?anmaktad?r. Do?rulanmam??, editoryal bir kalite szgecinden geirilmemi?, niteliksiz, speklatif, sansasyonel ierik/haberle t?klanma say?s? artt?r?lmaya al???lmaktad?r. Bu ucuz yntem, ziyareti say?s?n? artt?rmak iin ne yaz?k ki bir forml olarak kullan?lmaktad?r.
Ana sayfadaki tm haber ba?l?klar?, reklam yazarlar?n?n teaser sloganlar? ile yar???rcas?na, dikkat ekip, merak uyand?rmak zerine olu?turulmaktad?r. Tm haber sitelerinde bu uygulama neredeyse bir kural haline gelmi?tir.
Kemal K?l?daro?lunun Seks Kaseti!
Ana sayfada haber ba?l???: Memurlara yzde 20 zam yap?ld?. T?klayarak gitti?imiz haberin detay? sayfas?ndaki ba?l?k ise: Venezuella hkmeti, memurlar?na yzde 20 zam yapt?.
Ana sayfada haber ba?l???: K?l?daro?lundan Ak Partiye srpriz ziyaret!. Haber sayfas?nda olay?n ayr?nt?s?: Bayrampa?a'daki mitinginin ard?ndan Esenler'e do?ru ilerlerken, AK Parti Bayrampa?a ?le Ba?kanl??? nnde durarak, partililerle el s?k??t?.
Ana sayfada haber ba?l???: Facebookun kurucusu evlendi. Kimmi? bu ?ansl? k?z diye merakla ba?l???n sayfas?na gitti?imizde, Mark Zuckerbergin 7 milyon dolara Californiadaki Palo Altoda bir ev ald???n? ?reniyoruz!
Ana sayfada haber ba?l???: Facebook art?k kullan?c?lar?na para deyecek. Haberin ayr?nt?s?: Facebook, Amerikada reklamlar? t?klayan yelerine, t?klama ba??na 10 cent deme yapacak. stelik bu deme nakit de?il, Facebook Credits ya da sitenin yeni Groupon hizmeti olan Offers zerinden, Facebook'un sundu?u hizmetler ierisinden sat?n alma olarak gerekle?ecek. Yani bilinen basit bir adsense ve affilliate uygulamas?, ama ana sayfadaki ba?l?kta, sanki Facebook tm kullan?c?lar?na para verecekmi? gibi duyuruluyor.
Ana sayfada haber ba?l???: K?l?daro?lunun da seks kaseti mi var? Sayfas?nda haberin devam?: CHP Genel Ba?kan? Kemal K?l?daro?lunun Avc?lar Belediye Ba?kan? ile yapt??? telefon gr?mesi kay?tlar?n?n internete d?ebilece?i syleniyor.
Seksi Gzeller Foto Galeri ?in T?klay?n?z!
Geleneksel bas?l? medya, magazin anlay???n?, hatta hastal???n? bile diyebiliriz, dijital medyaya da ta??m??t?r. Bu tr ieri?e, tm haber portallar?nda rastlanmakla birlikte, zellikle byk gazetelerin web sayfalar?nda daha bir belirgin olarak kar??m?za ?kmaktad?r.
Dijital medyan?n grsel sunum olanaklar?ndan sonuna kadar yararlanan editrler, standart zel blmlerin d???nda, sayfada bo? kalan yerlere de hemen seksi gzelleri yerle?tirmektedirler.
nllerin ocukluklar?, genlikleri, eskiden nas?llard?, makyajs?z halleri, frikikleri, photoshopun marifetleri gibi ba?l?klarla galeriler olu?turulmaktad?r. stelik ayn? konulu foto galeriler, san?r?m kullan?c?n?n haf?zas?n?n zay?f oldu?u d?ncesiyle, iki de bir de ?s?t?l?p ?s?t?l?p tekrar servis edilmektedir. Nedense ar?ivden gibi minik bir dipnota bile gerek grlmemektedir.
Bir de her eve laz?m diye d?nlen komik videolar, komik foto?raflar furyas? var ki, evlere ?enlik! Tribnlere oynayan haber portallar?n?n olmazsa olmaz standart ieri?i durumuna gelmi?tir. Hangi siteyi asan?z kar??n?za ?kan bu video ve foto?raflar?n kendilerinden ziyade, kolay ucuzcu uygulama kurnazl??? traji-komik bir hal alm??t?r.
Yasal Durum
Trkiyede internet gazetecili?i ba?layal? tam 15 y?l olmas?na kar??n, henz bu konuda yasal bir dzenleme yoktur.
Geleneksel bas?l? medya ile ilgili dzenlemeler 5187 say?l? Bas?n Yasas? ile yap?lm??t?r. Buna ba?l? olarak gazetecilerin al??ma ko?ullar? da 212 say?l? Bas?n ?? Kanunu ile dzenlenmi?tir.
Radyo ve televizyonlar ise Bas?n Yasas? kapsam?na al?nmam??, bunlarla ilgili zel yasal dzenleme de 3984 say?l? Radyo ve Televizyonlar?n Kurulu? ve Yay?nlar? Hakk?ndaki Kanun ile yap?lm??t?r. Dolay?s?yla radyo ve televizyon muhabirleri Bas?n ?? Kanunundan da yararlanamamaktad?rlar.
Bas?n Kartlar? Ynetmeli?ine gre, sadece bas?l? medya al??anlar? gazeteci say?lmaktad?r! Radyo ve televizyonlar?n sadece ynetim kurulu ba?kanlar?na sar? bas?n kart? verilmektedir.
Televizyon habercilerinin bile henz gazeteci say?lmad??? bir lkede, dijital gazetecilerin resmi olarak tan?nmas?n? beklemek, san?r?m biraz iyimserlik olsa gerek! Byle olunca da, internet gazetecilerinin hibir hakk? ve hukuku bulunmamakta; fiilen gazetecilik yapmalar?na kar??n, hukuken gazeteci say?lmamaktad?rlar.
Ancak di?er bir yandan, sosyal medyada etkin olarak yer alan blog yazarlar? da, art?k bas?n toplant?s?, vb. etkinliklere davet edilmekte, bas?n bltenleri ile bilgilendirilmektedirler.
?nternet Gazetecili?i de?il ama internet konusundaki tek yasal dzenleme, 4 May?s 2007 tarihinde kabul edilerek yrrl?e giren ?nternet Ortam?nda Yap?lan Yay?nlar?n Dzenlenmesi ve Bu Yay?nlar Yoluyla ??lenen Sularla Mcadele Edilmesi Hakk?nda Kanundur. Ad?ndan da anla??labilece?i gibi bu yasa, internet gazetecili?ini dzenlemek iin de?il, internete s?n?rlamalar getirmek iin ?kart?lm?? bir yasad?r. Uygulamas? da BTK (Bilgi Teknolojileri ve ?leti?im Kurumu) ve buna ba?l? T?B (Telekomnikasyon ?leti?im Ba?kanl???) n?n insaf ve keyfiyetine b?rak?lm??t?r.
Kulland??? browser?n?n (internet taray?c?s?) pop-up ve reklam engelleyicisi ayarlar?ndan bile haberi olmayan ayn? kurum ba?kan?n?n, Yan?mda biri varken internete girmeye korkuyorum. Bir anda porno! Hele sunumlarda ya porno ?karsa diye dm patl?yor! a?klamas?ndan sonra, syleyebilecek pek bir ?ey de kalm?yor! ??te tam da szn bitti?i yer!