NOYAN AYAN - NTVMSNBC

Habercilerin sahip oldu?u varsay?lan iki temel hakk? ske ske alan WikiLeaks, dnya bas?n?na da dolayl? bir ders verdi. Yakla??k 3 y?l nce, efsanevi teknoloji ve kltr dergisi Wired ile NewAssignment.Net sitesi ortak bir deney ba?latt?.

Assignment Zero ad? verilen projeyle, sorumluluk duygusu ta??yan ABD vatanda?lar?n?n her hangi bir konu veya olay?n gndeme getirilip haberle?tirilmesine do?rudan katk?da bulunmas?, aktard?klar? bilgi, belge ve grntlerle yurtta? gazetecili?i yapmalar?n?n sa?lanmas? amalan?yordu.

Fikir ve niyet ok iyiydi. Yaln?z iki sorun vard?: Birincisi, gnderilen haberlerin kayna?? belliydi, kat?l?mc?lar?n kimlikleri gizli de?ildi. ?kincisi, yurtta?tan gelen bilgiler bir Wired veya NewAssignmen.Net editr taraf?ndan gzden geiriliyordu. Yani asl?nda gelen bilgileri haberle?tiren, yurtta??n kendisi de?il, editrd. Bilgileri gnderen yurtta?larsa sadece birer veri sa?lay?c? konumundayd?lar.

Elbette deneyde grev alan editrlerin (oto)sansrc davrand???n? sylemek imkans?z. Zira ilk rnekler esasen ABD iindeki toplumsal meselelere e?ilen raporlar olacakt? ve dnyay? sarsacak bir haberin ortaya ?kmas? beklenmiyordu, talep de edilmiyordu. stelik, 11 Eyll sald?r?lar?ndan sonra Washingtondan dnyaya dalga dalga yay?lan gvenlik sz konusuysa temel insan haklar? teferruatt?r inanc?, sadece bas?nda de?il Amerikan halk?nda da bir ihtiyat yaratm??t?. K?sacas? a?k-kaynakl? habercilik, i?in iinde bir filtre oldu?unda suya d?yordu.

Wired ve NewAssignment.Netin bir deneyle gstermeye, ya da rkek Amerikal?lar? te?vik etmeye, al??t??? ?ey asl?nda y?llard?r dnya kamuoyu nnde ba?ar?yla sergileniyor. ?ki rnek vermek kafi:

Kresele?me kar??tlar? uluslararas? zirvelerin daimi davetsiz misafirlerinden.

Son 7-8 y?ld?r farkl? kentlerde dzenlenen, belli ba?l? lkelerin ekonomi veya d?? politikadan sorumlu devlet bakanlar?n?, IMF ve Dnya Bankas? grevlilerini bir araya getiren zirveler, kreselle?me kar??tlar?n?n hedefinde ola geldi, toplant?lar bas?ld?, sokaklar sava? alan?na evrildi. Sivil toplumun sesinin, fkeli (ve yumurtal?) grntlerinin ok daha fazla duyulmas?na yol aan bu eylemlerin hemen hepsi, internet zerindeki sosyal a?lar yoluyla planland?, rgtlendi, olan biten an?nda sosyal a?lara aktar?larak dnya kamuoyuna duyuruldu.

?kinci ba?ar?l? uygulama, mikrobloglar sayesinde herkesin malumu olan ?ran devlet ba?kanl??? seimleriydi. Rakiplerine k?yasla daha reformcu grnen ba?kan aday? Musaviyi savunanlar?n gsteri ve eylemlerinden akan haberler, yurtta? gazetecili?inin kendili?inden olu?an devrim niteli?inde bir uygulamas? olarak tarihe geti.

'SE?C?' BASIN
?kinci rne?imiz elbette anaak?m Bat? bas?n?nca daha ok sevildi, noktas?na virglne dokunulmadan aktar?ld?, yurtta? habercili?i yere g?e konamad?. Ancak ayn? anaak?m Bat? bas?n?, benzer co?kuyu kreselle?me olaylar?nda gstermedi. Protestolar? ba?lam?ndan kopar?p 200-300 ki?inin kat?ld??? sokak at??mas? olarak grme e?ilimindeki Bat? (ve zellikle ABD) bas?n?, mikrobloglardaki video ve foto?raflarda kat?l?mc? say?s?n?n binleri buldu?u grlnce haberlerini dzeltmek zorunda kald?lar.

?ran'daki sokak at??malar?n?n grntleri mikrobloglar arac?l???yla tm dnyaya yay?ld?.

Bu iki rnek aras?ndaki ortak nokta, iletilmek istenen fla? haberin, paral? bilgi beklerinden olu?sa da, bir filtreden geirilmeden kamuoyuna duyurulmas?yd?. A?k-kaynakl? habercili?in tarihe geen rnekleri oldular.

Gelelim son rne?e. WikiLeaks bir whistle-blowing platformu ve ieri?i, ayn? Wikipediada oldu?u gibi, crowdsourcing (imece) yoluyla olu?turuluyor. Amac?ysa, byk kurum ve devlet organlar?nda al??anlar?n kamu yarar?na olmad???n? d?ndkleri dahili i?leyi?i ihbar edecekleri bir belge if?aat panosu olmak.

WikiLeaks, gizli olaylar hakk?nda belgeler ele geirip habercilik yapan geleneksel bas?n mensuplar?ndan iki noktada ayr?l?yor. ?lki, bu yay?n yetki ve becerisini herkese tan?mas?, yani a?k-kaynakl? olmas?.

SKE SKE ALINAN HAK
?kinci farkl?l?ksa, yurtta? gazeteceli?ine rnek olarak gsterdi?imiz iki olayda grld? zere, tam anonimite sa?lamas?. Site editrlerinin grevi, kendi ifadeleriyle, siteye yklenen belgelerin gerek olup olmad???n?n tespiti ve kategorize edilerek kamuoyuna aynen aktar?lmas?. WikiLeaks, bugn pek ok yay?n organ?n?n pratikte pek de sahip olamad??? kayna?? gizleme ve ifade zgrl? haklar?n? tepe tepe kullan?yor.

Sitenin kurucusu ve szcs konumundaki Julian Assange?n asl?nda Washington?n kuklas? oldu?u, belgelerin ABD gdmyle kamuoyuna a?kland??? yolundaki komplo teorileri elbette olduka ekici. Ayr?ca belgeleri s?zd?rd??? sylenen ve gzalt?nda tutulan istihbarat subay? Bradley Manningin tek ba??na 250 binden fazla belgeyi ka?rmas? da bana pek inand?r?c? grnmyor.

Ancak bu iki sorunun cevab? ne olursa olsun, WikiLeaks olay? bize, ncelikle de bas?n mensuplar?na, bas?n? kontrol eden dahili ve harici filtrelere ve tabi okuyucuya ka?n?lmaz gere?i fa? ediyor: Dijital ortamdaki a?k-kaynakl? habercilik uluslararas? ?effafla?ma yolunda vazgeilmez bir arat?r.

Assange?n kendisine gelen belgeyi a?klayan bir gazeteci olsa da neredeyse uluslararas? terrist ilan edilmesi ve Usame Bin Ladinden bile daha ok aran?r hale getirilmesi de gsteriyor ki, habercinin dokunulmazl?k hakk? ve bu hakk?n kullan?m?ndaki zaaflar?n deformasyona u?ratt??? filtre grevi, etrafl?ca gzden geirilmeye muhta.

http://www.ntvmsnbc.com/