MEL?H BAYRAM DEDE
Wikileaks taraf?ndan a?klanan Amerikan?n diplomatik s?rlar?, her ne kadar hem diplomasi hem de politik a?dan byk tart??malar? beraberine getirmi? olsa da, konuya bir de yeni medya kavram? a?s?dan bakmakta yarar var.
nk dnya ilk kez byle bir ?eyle kar??la??yor. Baz? iddial? yorumlarda, dnya tarihini de?i?tirdi?ine varan ifadelerle a?klanmaya al???lan bu olgu, asl?nda yeni medyan?n bir tezahr.
Yeni medya derken, gazete, televizyon, radyo, dergi gibi konvansiyonel medya enstrmanlar?n?n d???nda kalan, sosyal a?lar?, dijital yay?nlar? ve siber a?lar? kastediyorum. Olay?n ba?lang?c?ndan, s?rlar?n if?a edili?ine kadar her a?amada, yeni bir ileti?im kltrnn izlerini gryoruz.
SIPRNET 1991?DE KURULDU
Wikileaks belgeleri, 1991 y?l?nda kurulan SIPRNet (Secret Internet Protocol Router Network) adl? a?dan s?zd?. Bu a?, 11 Eyll sonras?nda Pentagon ve D??i?leri aras?nda ileti?im sa?lanmak iin kurulmu?tu. ABDnin drt bir yan?ndaki eliliklerle ile askeri slerin ye oldu?u a?da, diplomatlar?n ve Pentagonun yaz??malar? gerekle?iyor. Sadece zel tasarlanm?? bilgisayarlardan girilen SIPRNetin parolas? her 150 gnde bir de?i?tiriliyor. Ancak bu a? san?ld??? gibi, ok dar kapsaml? de?il.
PAROLAYI 2.5 M?LYON K??? B?L?YOR
SIPRNete tam 2.5 milyon Amerikal? kamu grevlisinin eri?imi var Bu nedenle de s?zman?n nas?l gerekle?ti?ini tahmin etmek zor de?il. Bu belgeleri geti?imiz May?s ay?nda Wikileakse veren ki?i, Ba?datta grev yapan bilgisayar gvenli?i uzman? 23 ya??ndaki Bradley Manningti. Teknik grevi nedeniyle bu a?a eri?im izni bulunan Manning, bu verileri bir Lady Gaga CDsine yazarak sten d??ar? ?karm??t?. ?imdi Haziran ay?ndan bu yana tutuklu ve 52 y?l hapis istemiyle yarg?lan?yor. Manningin bu bilgileri s?zd?rma nedeni olarak, homoseksel oldu?u iin arkada?lar? taraf?ndan d??lanmas? ve kendisinin de bir ?ekilde intikam almas? gsteriliyor. Ancak Wikileaksin elindeki bilgiler sadece Manningin s?zd?rd?klar?ndan ibaret de?il.
GVENL?KTE EN ZAYIF HALKA ?NSAN
Teknolojiden yararlanarak tm dnyadaki elilik ve askeri sleriyle h?zl? ileti?im kuraca?? bir a? kuran Amerika, siber a?lar?n k?r?lganl???n?n da ma?duru oldu. Siber a?lar, kuran devlet ya da kuruma kolay ve h?zl? ileti?im, h?zl? sonu alma imkan? sa?larken, gvenli?in yeteri derecede sa?lanmas? kar??s?nda, ayn? teknolojik stnlk istenmeyen ki?ilerin eline geebiliyor. ?lgili her sunumda da hat?rlat?ld??? gibi, internet ve bilgisayar gvenli?inde en zay?f halka insan faktrdr. Siz ne kadar gvenlik nlemi al?rsan?z al?n, kurum iinde grevlendirdi?iniz insanlar?n neler yapabilece?ini bilemezsiniz. Wikileaks olay?nda bir devletin ilk kez, ieriden siber olarak vurulmas? kar??m?za ?kt?ysa da, bugne kadar kresel ?irketlerin u?rad??? veri kay?plar? ve dolay?s?yla u?rad??? zararlarda da ieriden s?zmalar byk rol oynamaktad?r.
SOSYAL MEDYA ETKEN?
Wikileaksin da??tt??? belgelerin bu kadar ses getirmesi ve h?zl? bir yay?l?m sa?lamas?n?n en nemli nedeni ku?kusuz dnyan?n bir sosyal medya a??n? ya??yor olmas?. ?nsano?lunun tarihinde bilginin bu kadar h?zl? yay?ld??? bir dnem ya?anmad?. Gemi?te konvansiyonel medya aralar?yla yay?lan enformasyon ?imdi, konvansiyonel medya tekelinin yeni medya ile k?r?lmas? sonucu, daha h?zl?, h?zl? oldu?u kadar da kontrolsz yay?labiliyor. Devletler konvansiyonel medyay? bir tak?m ili?kiler ve aba alt?ndan sopa gstermelerle kontrol alt?nda tutabilir ve dezenformasyonla o?u zaman istedi?i gibi ynlendirebilirken, yeni medyada bu kontrol sa?lamak mmkn de?il. Web siteleri, bloglar ve sosyal payla??m siteleri zerinde milyarlarca insan, konvansiyonel medya erevesi d???nda bir medya etkisi olu?turabiliyor.
RAKAMLARLA SOSYAL MEDYANIN GC
Bugn Facebookta 500, Twitterda 160 milyondan fazla kullan?c? ba?l? ba??nda bir devasa bir medya gc olu?turuyor. Trkiyeye bakarsak, 24 milyon Facebook, 3 milyon Twitter kullan?c?s?yle 27 milyonluk devasa bir yeni medya a??ndan sz edebiliriz. Durumun daha net anlamak iin Trkiyedeki toplam gnlk gazete tiraj?n?n sadece 4.4 milyon oldu?unu hat?rlatmakta san?r?m yarar var. Daha direkt bir syleyi?le, Trkiyede sosyal medya ile ula?abilece?iniz ki?i say?s? tm gazete tirajlar?ndan 6 kat daha fazla. Ancak burada, haks?zl?k etmemek iin, konvansiyonel medyan?n da sosyal a?lar? -tam olarak etkile?im iin olmasa da- bir da??t?m kanal? olarak kulland???n?, gazete web siteleriyle haber sitelerinin ierik ak??lar?n?n, sosyal medyaya iletildi?ini sylemeliyiz. Ayr?ca sosyal medyan?n da sadece Facebook ve Twitterdan ibaret olmad???n?, Youtube, FriendFeed, Dailymotion, Vimeo gibi sitelerin de da??t?m kalan? olarak kullan?ld???n? hat?rlatal?m.
EN GL ??FRELEME ALGOR?TMASI
Wikileaks, elde etti?i 251 bin 287 belgeyi payla?mak iin teknolojinin son imkanlar?n? kulland?. ncelikle sitenin yay?nlar?n?n kesintiye u?ramamas? iin gl web sunucular? sa?land?. Wikileaksin kurucusu Julian Assange, Cablegate ad?n? verdi?i s?zd?rma operasyonu iin silahl? gvenlikiler taraf?ndan korunan bir nkleer s???na?? s olarak seti. Belgelerin da??t?m? s?ras?nda en gl ?ifreleme algoritmalar?ndan biri olan 256 bitlik AES (Advanced Encryption Standard Geli?mi? ?ifreleme Standard?) kullan?ld?. Belgeler nceden belli merkezlere da??t?ld? ve belirlenen bir zamanda ?ifreler de belgelerin grntlenebilmesi iin verildi. ??te as?l yar?? o zaman ba?lad?. ?nternette gnll eviri gruplar? olu?turularak, belgelerin ieri?inin h?zl? bir ?ekilde elde edilmesi amaland?. Burada internetin imece ruhu bir kez daha harekete geti ve ok da ba?ar?l? oldu.
GAZETEC?YE OLAN ?HT?YA
Gelelim son noktaya. Bana gre burada as?l sorun. Belgelerin do?ru okunmas? ve anla??lmas?nda ya?and?. Belgelerin evrilmesi ve do?ru yorumlanmas?nda konvansiyonel medyan?n gc, tecrbesi ve yetkinli?ine hala ihtiyac?m?z oldu?u tekrar grld. Wikileaks belgelerindeki malmat?n (bilgi de?il) hemen sorgulanmadan do?ru kabul edilmesi, hemen bu malmatlara gvenilerek tart??malara giri?ilmesinin, ne denli yanl?? oldu?u aradan birka gn getikten sonra daha iyi anla??ld?. rne?in, Amerikan?n Trkiyede nkleer bombalar?n?n oldu?unu bu belgelerden yeni ?renenlerin, bunu heyecanla yayma abas? dramatik bir grntyd. Trkiyede ABDnin B61 tipi nkleer bombalar?n?n so?uk sava?tan beri bulundu?unu bilmek iin sadece iyi bir gazete okuru olmak yeterliydi oysa. Googleda B61 ?ncirlik diye arama yapt???n?zda bu nkleer silahlarla ilgili Trk bas?n?nda yzlerce haber yay?nland???n? grebiliyorsunuz. Burada sylemek istedi?im ?ey, bilgilere, daha do?rusu malmatlara eri?ebiliyor olmak tek ba??na yeterli de?il. Eri?ilen verileri do?ru analiz etmek iin hl okur-yazar insanlara, gazetecilere (gazetelere demiyorum, dikkat) ihtiya var.