Prof.Dr. NAC? BOSTANCI

Medyan?n kad?n kimli?i konusundaki tutumunu anlamak iin ncelikle onun temsil ve mihmandarl?k olarak ne ?kan iki karakteristik tutumuna i?aret etmek gerekir.

Medya, literatrde geti?i gibi, toplumla muktedirler aras?ndaki ileti?imi sa?larken bir yan?yla kar??l?kl? zikredilen evreleri temsil eder, onlar?n yerine geer, di?er yan?yla ise yol gsterir, ne yap?lmas? laz?m geldi?ini syler.

Temsilin birebir temsil olmayaca??, medyan?n ekonomi politi?i, al??anlar?n?n ideolojileri, ynelimleri, beklentileri, arzular? esas?nda bir okumaya dayal? temsil oldu?u ayr?ca bunun tm toplum de?il, hususen zde?le?ti?i, ?karlar?n? gtt?, politik ba?lar? dikkate ald??? belli bir evre oldu?u ortadad?r. Keza mihmandarl?k da var olan? de?i?tirmek, ona ikin olan kaderi okuyarak gidilecek yolu i?aret etmek anlam?na gelir.

P. Bourdieu gazeteciler iin fast thinkers dese de gazetecilerin modern zamanlar?n entelektelleri olarak bu mihmandarl?k i?ini politikadan gndelik hayata, yeme imeden giyim ku?ama kadar her alanda gstermektedirler. Do?rusu buradaki etki konusunun saha ara?t?rmalar?yla ortaya konulmalar? hayli zordur. Toplumsal de?i?imin dinamikleri aras?nda ne kadar? medyaya ve onun profesyonellerine aittir, ?eklinde bir sonuca de?ilse de bir kanaate varmak, ok zenli al??malar? gerektirir. Ancak genel bir gzlem olarak, medya yay?nlar?, reklamlar?, haberleri ile e?itli kamusal meknlarda grlen e?ilimler aras?nda kimi paralelliklerden sz edebiliriz. Moda, kimlik, tketim gibi konulardaki medya yay?nlar? ile te?ekkl eden e?ilimler aras?ndaki illiyet ba?lar? bu etki konusundaki al??malar iin cesaret verici olmal?d?r.

te yandan kad?n sz konusu oldu?unda bunlara ek olarak hesaba kat?lmas? gereken hususlar vard?r. Kad?n?n temsili ya da bu alana ili?kin mihmandarl?k dedi?imizde bunun masum bir nitelikte ortaya ?kmad???n?, arkas?nda politik, ideolojik, normlara ait ykl bir mktesebat ta??d???n?, ba?ka amalar?n arac? olarak kad?n konusunun kimi zaman do?rudan kimi zaman bir dolay?m olarak vurguland???n? dikkate almak gerekir.

Kastetti?imiz ?udur: kad?n?n toplumsal, politik ve ekonomik konumu lkelere gre farkl?l?klar gsterse de, ortak bir karakteristik olarak hemen her yerde konumu erke?e gre daha geride olmu?, rolleri belirlenmi?, zel ve kamusal hayattaki fail nitelikleri hayli s?n?rland?r?lm??t?r.

Aristo, kad?n? tekemml etmemi? erkek olarak grd? iin ona politik hayatta yer vermemi?ti. Roma hukuku ailede tek ve en yetkili ki?i olarak babay? grd. ?slam ncesi dnemde ve nihayet ?slamiyet sonras? a?amada kad?n?n yerine ili?kin hararetli tart??malar yap?lsa da do?rudan bu tart??malar?n kendisi dahi prati?in hayli sorunlu ?ekilde olu?tu?una i?aret eder. Mary Yalom, kad?n?n uzun as?rlara dayal? bu d?k statl konumunu e?itli kltrlerin iinde inceledikten sonra modern zamanlarda geli?mi? lkelerde dahi nispi iyile?melere ra?men adeta iselle?tirilmi? bir e?itsizli?in bazen ironi, gldr, humor k?l???nda, bazen ise do?rudan kar??m?za ?kt???ndan sz eder.

Esasen kad?n?n ve erke?in konumu, rolleri, kar??l?kl? ili?kileri ancak tarihsel bir okuma ile anla??labilir. Avc?l?k toplay?c?l?ktan tar?ma, kk lekli atlye retimi ve ticarete kadar e?itli ekonomik yap?larda erke?in egemen rol ve ekonomik gc kontrol etmesi bu e?itsizli?in en nemli sebebi olarak grlebilir. Nitekim modern zamanlarla birlikte ulus devletlerin ortaya ?kmas?, e?itimi yayg?nla?t?rmalar?, kad?n?n oy hakk? elde etmesiyle siyasetin nema da??tma karakteri zerinde etkin olmas?, kamusal hayata ?k??? ve yeni roller stlenmesi bu ili?ki biimini bir lde de?i?tirmi?tir diyebiliriz.

Esasen nmzdeki sre kad?nlar?n siyasetten mlkiyet ili?kilerine kadar daha denk bir duruma gelecekleri yeni bir dnyaya gebedir. ??te medya kad?n ili?kisi bir yan?yla kendini tam da burada, bu kritik srete gstermektedir. Erkekle kad?n?n, kad?nla tm hayat?n ili?kilerinde ya?anan dn?m, ta??d??? ekonomik ve politik nem dolay?s?yla ideolojileri ve egemenlik ili?kilerini a??rmakta, bu da medya yay?nlar?n? bu manadaki gerilim, at??ma ve uzla?malar?n zemini yapmaktad?r. Dolay?s?yla medya zerinden kad?n?n temsili ya da kad?nlara mihmandarl?k dedi?imizde, tm bu repertuar? hat?rlamak, olup bitenleri byle bir hat?rlama ile birlikte okumak nemlidir.

Trkiyede kabaca iki toplumsal ve politik evreye tekabl eden medyadan bahsedebiliriz. Bu kesimleri adland?rman?n zorlu?u ve ele?tirilere a?k yanlar?yla birlikte, bir fikir vermesi amac?yla birincilere, modernist elitistler, ikincilere ise muhafazakr modernistler diyebiliriz. Bu iki evre politik olarak daha belirgin bir s?n?rla ayr?lm?? gibi gzkse de toplumsal, kltrel olarak ayn? belirginli?e sahip olduklar?n? sylemek kolay de?ildir. Belki bu iki evreyi birbirinden farkl? alanlar? da olan ancak belli bir yerde kesi?erek ortak alanda bulu?an ven ?emalar? gibi d?nmek mmkndr. Medyan?n kad?n kimli?ini in?as? dedi?imizde, bunu toplumsal ve politik bak?? a?lar?ndan ba??ms?z d?nemedi?imiz iin bu mecralar zerinden gitmek durumunday?z.

Modernist elitlere yak?n duran medya iin kad?n, giyimi, ku?am? zellikle de tketimi ile a?da?l??? temsil etmektedir. Giyim ku?am?n grnr niteli?i dolay?s?yla kad?n zerinden srdrlen politik kltrel tart??malarda kar??m?za en s?k gelen konu oldu?u ortadad?r.

te yandan Trkiyenin modernle?me tarihinde de giyim ku?am meselesi dikkate de?er bir nitelikte ne ?kar.

Modernist elitler politik olarak halk? temsilden daha ok halka mihmandarl?k etme bak?? a?s?na ve bu ynde bir politik programa sahip olduklar? iin, giyim ku?am konusundaki rnekleri de Trkiyedeki kad?nlar?n nas?l giyinmesi, nas?l ya?amas?, hayatlar?n? nas?l dzenlemeleri gerekti?i iddias?na yaslanarak medyada belirginle?mi?tir. Bu tutumun bir yan?yla da bu kesimin kendi toplumsal gerekli?i oldu?u, ili?kili oldu?u kesimlerle adeta do?alla?t?rd?klar? bir hayat tarz?n? temsil olarak grdkleri muhakkakt?r. Bu kad?n bat?l?/?ehirli bir hayat tarz?n?n giyinme tarz?na uygun bir ?ekilde kar??m?za ?kar. Normatif olarak re?it, ki?isel inisiyatifi sahibi, ekirdek aile iinde kendi rol, konumu, iktidar alan? konusunda geleneksel/k?rsal hayat?n ok byk lde d???ndad?r. Reklamlarda, geleneksel i? blm erevesinde ev i?leri yapmakla birlikte ayn? zamanda kamusal hayatta da yer alan, al??an, ekonomik ba??ms?zl??? bulunan kad?nd?r. Bazen modernist elitist evre, geleneksel i?blmn btnyle tersine eviren, radikal feminizme gnderme yapan rol modelleri de ortaya koyar. Bunun rnekleri, haberlerde ya da a??rl?kl? olarak reklamlarda ev i?lerini erke?in yapt??? kad?n?n ise i?ten geldi?i anlat?lardan verilebilir.

te yandan tketim sz konusu oldu?unda yine ayn? evrenin bu defa daha geleneksel temalara gnderme yapan, erke?in bask?n rolnn alt?n? izen bir anlay??la davrand?klar?na ?ahit oluruz. nk pazar ve tketim, fantazyalara teslim edilemeyecek kadar ciddi bir i?tir, bir karar verici olarak ekonomik inisiyatif sahibi erke?e seslenmek, bu do?rultuda kimi zamanlar bilinalt?n? da devreye sokmak gerekir. Son dnem bir otomobil reklam?nda oldu?u gibi, arabas?yla adeta bir haz ili?kisine giren tketici erkek, bu e?siz hali dolay?s?yla eve geldi?inde e?inin k?skanl??? ve azarlamas?yla kar??la??r. Keza yine modernist elitist evre son dnemlerde, zel hayatlar?n kamusalla?mas? olarak adland?r?lan genel e?ilim erevesinde, kad?n?n zel dnyas?n? grnr k?lan bir tarz? benimsemi? gzkmektedir. zellikle kad?n k?e yazarlar? konu seimlerinde kendi hayatlar? zerinden kad?nlar?n mahrem dikkatlerini, duyarl?l?klar?n?, hayatlar?n?, beklentilerini, fantazyalar?n? aktarmaktad?rlar. Yak?n zamanlara kadar kad?n erkek ili?kisi temelinde bilgi ve anlat?lar?n s?n?rlar?n? geni?lettikleri, zerine konu?ulmayan, hatta z?mni bir yasak bulunan konulara el att?klar?n? syleyebiliriz. Yasal e? statsnde sevgilisinden bahsetme, yatak odas?na dair bilgiler verme, mahrem hayat?n? if?a etme bu manadad?r. Bu tutumun arkas?nda reyting ykseltme aray???ndan elbette bahsedebiliriz, ancak bunun da nedeni, mahrem hayatlara ynelik o tarihsel derin ilgi, okuyucular?n verilen bilgiler zerinden kendilerini kar??la?t?rmalar?, nihayet kendi gerek hayat?n?n d???ndaki p?r?lt?l? hayata ynelik arzular?n doyurulmas? talebi vard?r.

Bu srece paralel olarak ya?anan ba?ka bir geli?me, ok e?itli kad?n programlar? arac?l??? ile zellikle toplumun alt katmanlar?ndaki geni? kad?n nfusunun kendisini bazen do?rudan temsil etme imkn?n? yakalamas?d?r. Burada program?n ekicili?ini sa?lamak iin kimi mizansen ?eler eklense de kad?nlar gndelik hayatlar?nda yak?nlar?yla dedikodu etme ba?lam?ndaki bir rahatl?kla televizyon kanallar?na ?kmakta ve tam anlam?yla bir i dkme hali ya?amaktad?rlar. Bu tr programlar?n iki politik ve toplumsal kesimde de kar??l??? vard?r. Ancak, modernist elitist evre iin bu tr programlar heyecan verici bir do?u egzotizmi iinde i ?arkiyat?l?k diyebilece?imiz bir yere yaslanmaktad?r.

Muhafazakr modernistler ise o egzotizme gnderme yapmakla birlikte sosyolojik olarak daha i ie bulunduklar? bu kesimleri bir lde de temsil ettiklerini de d?nmektedirler. Program sunucular?n?n konuklara ynelik kulland?klar? dil analizi ve kar??la?t?rmas? zerinden bu tespitin izi srlebilir.

Modernist elitistlerin, a?da? modern kad?n fikrini imajitatif bir ?e olmaktan, politik mcadelede kullan??l? bir figr olarak de?erlendirmekten te ne lde iselle?tirdikleri, hayatlar?n?n hakiki bir ili?ki ve anlay?? biimine dn?trdkleri hususu tart??mal?d?r. Esasen a?da? kad?n?n tek ba??na bir tema olarak ne ?kmas?ndan ok e?itli kurumlar?, retim tketim biimleri, normlar?, civitas?n te?ekkl ile birlikte yerle?mi? bir modern hayat?n iinde anlam bulmas? gerekir. Trkiyede ise orta s?n?flar?n henz te?ekkl ediyor olu?u, modernli?in geleneklerinin yoklu?u, nfusun byk k?sm?n?n bir ku?ak ncesinin k?rsal hayata ve onun normlar?na ?kmas? bu a?dan ba?l?ca zorluklard?r. Keza bir ku?ak ncesi k?rsala ?kmayan, ekonomik, entelektel ve politik olarak toplumun kremas?n? olu?turan dar bir zmre iin ise a?da? kad?n iktidar ili?kilerine dair derin mcadele dolay?s?yla daha politik bir anlam ta??maktad?r. Bu durum medyadaki kad?n anlat?lar?nda da kar??m?za ?kar. Haberlerde, dizilerde, filmlerde politik ?e artt?ka adeta karton kli?elere d?lmesi gibi, zikredilen evrenin kad?n takdiminde de benzeri kli?eler sz konusudur.

Muhafazakr modernistler ise, kad?n konusunda iki farkl? e?ilimin aras?nda s?k??m?? gzkmektedirler. Bunlardan birincisi, geleneksel kltrn ve ?slami de?erler esas?nda kad?n?n yorumu zerinden ne ?kan kad?n figrdr. Gelene?in yeniden retildi?i bu kad?n figrnn bir aya?? bu durumu a?klayan geleneksel normlarda, di?eri ise modern dnya iindedir.

te yandan ise yine bu kesim iinde yer almakla birlikte brokratik, siyasi ya da ekonomik olarak ya?ad??? h?zl? de?i?im neticesinde modern dnyaya ait de?erlerle daha s?k? ba?lar kuran kimi evreler iin ise geleneksel anlat? bilinen, haf?zada tutulan ancak prati?e aktar?lmayan, gndelik hayat? biimlendirmeyen bir yerde bulunmaktad?r. Be? vakit namaz yerine cumalara gitmek ya da hi namaza gitmemekle birlikte sadece oru tutmak dini pratiklerine benzer ?ekilde gelene?i muhayyel bir dnyada hat?rlayan gerek hayat?nda ise k?l?k k?yafetten zevk ve seimlere kadar daha ba??ms?z davranan bir kesim mevcuttur. Ancak bu muhayyel dnya ile irtibat ve bazen prati?e ta??nan normlar onlar? bu toplumsal politik evre iinde tutmaktad?r. Yine bu kesimin iinde yer alan baz? evreler, ?slami kaynaklar?n tarihsel okumas? zerinden geleneksel kad?n erkek rollerini tahkim eden, modernle?menin kad?n?n yerine ili?kin de?i?iklik ?artlar?na daha sertle?erek mukabele eden bir anlay??a sahiptirler. Kad?n?n kocaya hizmetini, ocu?a bakmas?n? kutsalla destekleyen, modernli?in meydan okuyucu hamlelerine kar?? bir mdafaa olarak steril mekanlara ekilerek hayat?n? orda srdrmeyi tercih eden bu evrenin az?nl?k, merkez ka hviyette belirdi?ini syleyebiliriz.

Burada hemen ?unu da eklemekte fayda vard?r: Modern dnyan?n nemli bir niteli?i olan zele?tiri, bunun ite de?il kamusal mzakere ile yap?lmas? e?ilimi zikretti?imiz bu merkezka evreler dhil hayli yayg?nd?r ve muhafazakr modernist e?ilimin srekli kendini gncellemesi, gerekli?iyle yzle?mesi bak?m?ndan nemli bir imkn sunmaktad?r.

Yak?n zamanlara kadar iktidar ili?kilerinde daha tali bir role sahip, ekonomik olarak lokal etkinli?i bulunan, entelektel kadrolar? yerel dzeyde bilgi sahibi muhafazakar modernistler, zellikle son otuz y?lda Trkiyenin ya?ad??? byk de?i?imin faili haline gelmi?ler, nihayet bu dn?mden pay alm??lard?r. Ekonomik elitlerin dnyan?n farkl? kltrleri, inanlar?, anlay??lar? ile kar??la?malar?, politikac?lar?n kresel bir ufka sahip olmalar?, entelektellerin ise gelene?in bilgisini modern dnyan?n imknlar?yla yeniden okumaya tabi tutmalar? muhafazakr modernist e?ilimin kad?n konusundaki tutumunu da eklektik bir durumdan daha iselle?tirilmi?, tutarl?, homojen bir istikamete gtrmektedir.

Tm bu tespitlerin, anlay??lar?n, ili?kilerin kar??l???n? bu kesimin ili?kili oldu?u medya organlar?nda grmek mmkndr. Yeni nesil kad?n k?e yazarlar? ortaya ?kmakta, dn tabu addedilen konulara el at?lmakta, ie ili?kin ele?tiriler stunlarda alenile?tirilmekte, nihayet kad?n erkek rollerine, iktidar ili?kilerine dair gelene?in ideolojile?tirilerek do?alla?t?r?lmas? e?ilimine kar?? son derece sert bir mcadele srdrlmektedirler. Bu kesim tketimin te?vik edicisi, bu esasta bir arzu nesnesi olarak kad?n bedeninin sunumu konusunda ok dikkatlidir. Keza modern kad?n imgesi, k?l?k k?yafet, genel grnm, zevk, estetik a?lar?ndan di?er kesimle kimi farklara sahip olsalar da kad?n?n kendine gveni, tek ba??na re?it bir varl?k olarak kamusal hayat?n iinde bulunmas?, karar verici zne olarak takdimi konusunda daha iddial? bir aba iindedirler.

Trkiyenin demokratikle?mesi, zgrlklerin tekemml, kamusal mzakerenin geni?lemesi iktidar asabiyelerinin ie kapanmas?na mani olacak, zele?tiriye g verecek zelliklere sahiptir. Bu geli?meler aleni ve mahrem yanlar?yla kad?n konusunda sergilenen tutars?z, savruk, gizemlile?tirilmi? konumland?rmalar?n stn aacak, her iki kesimi de rasyonel, nesnel bir modern kad?n anlay???na do?ru gtrecektir. Medyan?n da bu srete ele?tirilerle birlikte nemli bir rol oynamas? beklenmesi gereken bir durumdur.

*Bu makale Medialog Platformu taraf?ndan 5-6 Mart 2011 tarihinde Bolu'da dzenlenen Medyada Kad?n Alg?s?: ?stihdam ve ?stismar ba?l?kl? al??tay?n 2. Oturumunda sunulan tebli? metnidir. Tebli?in Drdnc Kuvvet Medya'da yay?nlanmas?na izin veren say?n Naci Bostanc?'ya te?ekkr ederiz.