Televizyonlarda yay?nlanan yar??malardaki jriler, uzmanl?klar?ndan ok ekranda ar?za ?karma potansiyeline gre seiliyor.
Orhan Tekelio?lu'nun Radikal'de yay?nlanan yaz?s?...
Jri jri stne
Bu memlekette en kolay i?lerden biri bir ?ey olmak. A?yorsunuz dkkan?, yaz?yorsunuz stne tesisat?, ondan sonra tm tesisatlar elinizde, ister borular? paralay?n, isterseniz tamir etmeyip srndrn, isminiz her daim usta kal?yor. Futbola m? merakl?s?n?z, tuttu?unuz tak?m?n tekmil antrenrlerinin, gelmi? gemi? tm topular?n?n ismi ezberinizdeyse, hele bir de mesela medyada sz geen bir kay?npederiniz varsa, hemencecik bir futbol yazar? ya da bir TV yorumcusu oluveriyorsunuz. Hukuk sistemimizde halk jrisi olmad???ndan, yar??ma temelli reality ?ovlar ba?lay?ncaya kadar jri, daha ok akademik ykseltme sistemlerinde ya da birok aday?n kat?l?m?na a?k projelerin de?erlendirilmesinde kullan?lan, sokak dilinde yer almayan, pek bilinmeyen bir szckt. ?imdilerdeyse ma?allah, hemen her izleyicinin en az?ndan bir favori jri yesi var, stelik jri yesi olmak iin bilgi donan?m? falan gerekmiyor, medyada bir trl bilinen herkesin jri yesi olmas? mmkn. Uzmanl?ktan ok, ekranda cerbezeli grnmek, merakland?rma ya da ar?za ?karma potansiyeli ta??mak, k?sacas? izleyiciyi ekrana ba?lama gcne gre jriler tespit ediliyor.
Bilir gibi yapmak
Zaten yar??ma ba?lad?ktan sonra, yar??mac?lar de?il jri yeleri yar??maya, taraf tutmaya, baz?lar?n? kay?rmaya ba?l?yorlar. E?er jri szc?n, bir konuda karar verme konusunda bilgi donan?m?na sahip bilirki?iler heyeti olarak kullanmam?z gerekiyorsa, ekrandakilerin ok az? byle bir ehliyete sahip. Trkede son y?llarda yayg?n olarak kullan?lan suland?rma szc?nn anlam?n? tam da buldu?u bir durum bu. Bilgi sahipli?inin suland?r?ld???, onun yerine ekran sahipli?inin, imaj ve ikna retori?inin ne ?kar?ld???, bilginin, bilir gibi yapmakla ikame edildi?i bir gzba?c?l?ktan ba?ka bir ?ey de?il ekrandaki jrilik hli. Buna neden izin veriliyor dersiniz? Nas?l ki evimizi yerle bir edebilecek ustalar? kolayca eve al?yor ve bir sre sonra tamirat yerine bir y?k?m oldu?unu fark edip sinirleniyor, acilen o ustalar? evimizden def ediyorsak, jrilerdeki yelerin ekrandaki hllerine bak?p, bunca y?ld?r nemli sayd?klar?m?z?n birbiri ard?na yapt??? gaflar?na k?z?p ocuklu?umuzun, genli?imizin ilhlar?n? y?k?yor, ekranda putlar?m?z? paral?yor olabilir miyiz? Sylemeye al??t???m ?u: Yap?mc?lar, usta bir manevrayla, kamuoyu taraf?ndan tan?nan, bilinen, yine de yetersiz bilgi donan?m?na sahip jri yelerini zellikle seip as?l ?ovu, onlar?n ekranda yapacaklar? hatalar stne kuruyor olabilirler mi?
Dklen jri yeleri
Bu yaza damgas?n? vuran drt yar??man?n (ek Bakal?m, Artiz Mektebi, Star Akademi ve Huysuzla Dans Eder Misin?) jri yelerine ve ekran davran??lar?na bak?nca byle bir fikre kap?lmamak elde de?il.
Semece jriler
nk hemen hepsinde de, yar??mac?lar?n harikalar yaratmad??? ortada, gerekten yetenekli olarak tan?mlanabilecek birka istisnai yar??mac?n?n d???nda ekranda izlenecek tek ?ey, sap?r sap?r dklen jri yeleri. rne?in, ?u anda jride yer alan dans uzmanlar?ndan birini hem ?brahim Tatl?ses nlendirmi? hem de ekranda konu?ma yasa?? koymu?tu. Yar??ma esnas?nda, byk bir tango uzman? edas?yla konu?urken izledi?imiz bu han?mefendi, modern szc? yerine birden ok kez moderen deyip dururken, ne yaz?k ki, Tatl?sesi hakl? ?kar?yordu. Ayn? yar??man?n jrisinde yer alan bir ba?ka dans?-?ark?c?, bir 20 y?l kadar nce, ancak ocuklar?n a?z?na pelesenk olabilecek bir melodisi ve berbat dans? olan bir hiti (Abone) nedeniyle halen jri koltu?una oturabiliyor. Huysuzun jrisi o kadar verimli ki, yelerden U?urkan Erez, bir Afrika dans? performans?ndan sonra Huysuzla ?akala??rken, Afrikal?larda his oldu?una dair kan?t olarak Haka dans?n? (Yeni Zelanda nere, Afrika nere?) rnek verirken, Huysuz da durumun vahametini anlamay?p (o da, Hakay? bir Afrika dans? san?yor), Ereze dans?n tipik el kol hareketleriyle cevap veriyordu! Mjde Ar olmasa ekilmeyecek bir jriye sahip Artiz Mektebinin jrisinin as?l artizleri jridekiler: Mjde Ar, atlak ama komi?i, Sinan etin zor be?enen gaml? bayku?u, Nurgl Ye?ilay da akl?na gelen her ?eyi syleyen szde saf k?z? oynuyor. Tabii ki unutmadan, Muppet ?ovun huysuz ihtiyarlar?n?n sonuncusu gibi balkonda oturan Haldun Dormenin hakk?n? da yemeyelim.
Ufukta bir ???k
Star Akademi desen bir ba?ka felaket! Jridekilerinden birinin o programda ne arad???n? (Cem Karaca ile Erkin Koray? kar??t?ran, Serdar Ortaa srekli Serta diyen, onu star olarak kabul ettirmek iin ?rp?nan, herhalde Karabiberimi en nemli pop hiti sayan bir uzman) kimsenin anlamad??? o kadar ?ikar ki, sonunda e?itmenler k?sm?nda oturan ve mzik yap?mc?s? oldu?u iin heyette olmas? elzem Samsun Demir jriye ilave edildi. O jrinin sadece kendisiyle me?gul (ocuklu?undan beri onun ?ark?lar?n? syledi?ini syleyen gencecik bir k?za, ben de ocuklu?undan beri ayn? ?ark?lar? sylerim diyebilen) ve ya??n?n kemale erdi?ini kabul edemeyen bir yesinin yan? s?ra art?k oldum, ben bir ba??retmen oldum modunda konu?an bir ba?ka yesi var ki, yar??mac?lara tatl? bir mrebbiye edas?yla ders verip duruyor. ek Bakal?ma gelince i?in rengi de?i?iyor, baya?? ?enleniyor, Trkiye k?sa filmine katk? vermeye hevesli bir haletiruhiyeye ?pa at?yor. Okan Baylgenin hem jri yeli?i hem de moderatrlk yapt??? bu k?sa film yar??mas?nda, ne yaz?k ki filmler pek bir ?eye benzemiyor. Ama moderatr koltu?unda oldu?undan m? nedir, srekli olarak filmlere olumlu yakla??yor Baylgen, hemen her i?e harikulde deyip duruyor. Hlya Av?ar? oyuncu zannediyorduk, me?erse ynetmenlik yn daha da glym?, srekli teknik meselelerden (kamera a?lar?) sz ediyor. H?ncal Ulu ise mthi? bir yatay oturma stad? ve tabii ki eksiksiz bir keyf insan?. Filmleri izlerken kayk?ld?ka kayk?l?yor, ama i?inin ustas? zat? muhterem, asla koltuktan d?myor. Bu jrilerin bir ?eyi seemeyece?i malm ama, neden ekrana srp duruyorlar? Yoksa, bilinmeyen bir gelecekte, jridekilerden ilelebet kurtulacak m?y?z? Ufukta bir ???k, bir ho?luk var...
ORHAN TEKEL?O?LU: Bahe?ehir ni.