insanın en değerli varlıklarından biridir."

Fransa İnsan ve Yurttaş Hakları Bildirisi

Media, aslı Latince olan çoğul bir kelimedir. Tekili ise "medium"dur. Medium temelde; ara, orta gibi anlamlara gelmektedir. Konumuz olan yazılı ve sözlü basını kapsayan, İngilizce'de "mass media" olarak tanımlanan terim, Türkçe'ye "kitle iletişim araçları" olarak çevrilmektedir. Önceleri yoğun bir şekilde dilimize yerleşen "basın" teriminin yerini alan "kitle iletişim araçları" terimi, ağırlıklı olarak 1990'lı yıllarla birlikte kullanım kolaylığının verdiği rehavetle yerini "medya"ya terketti. Bu çalışmada kullanılan medya terimi de, kamuoyunda kabul gördüğü biçimde; yazılı, sözlü ve görüntülü basını tanımlamaktadır. Ancak sözlü basın olar

Medyanın ya da gazeteciliğin temel işlevi, en genel tanımlama ile, haber verme işlevini yerine getirmektir. Gazetecilik, gerekli bilginin toplanması, yazılması, düzenlenmesi ve dağıtılmasını içeren bir işlemdir. Gazeteciliğin en temel ilkelerinden biri, haber ile yorum arasında belirgin bir ayrımın çizilmesidir. Yorum, yazarın ya da ça

Haber, gerçeklere dayanmalı ve doğruluğu kanıtlanır olmalıdır. Buna karşılık yorum subjektiftir ve doğruluğu üzerinde eleştiri yapılmaması gerektiği

Haber vermek, tek yönlüdür. Haberin tüketicisi konumundaki toplum, medya kurulutu, yöneti

Araştırmalara göre, Türkiye'de günlük olarak, ulusal ve yerel çapta 300'ün üzerinde gazete bulunmaktadır. Yine ulusal ve yerel çapta 450'nin üzerinde radyo, 70'in üzerinde televizyon yayındadır.

İletişim sektöründe, son 40 yılda büyük teknolojik gelişmeler yaşandı. Yeni teknoloji, haber iletişiminin ulaşımını ve hızını bu sürede hayal edilemeyecek ölçüde artırdı, aynı zamanda maliyetleri katladı.

Günümüzde medya, eskiye oranla daha çok ön plana çıkmaktadır. Bunda en büyük etken şüphesiz, medyanın kendisinin de haber olmasıdır. Özellikle yazılı medyanın, pazardan daha fazla pay kapma kaygısıyla başlattığı promosyon ve lotaryanın yarattığı rekabet ortamı, ideolojik bazdaki tartışmaların yerini, birbirlerinin açıklarının kamuoyunun önüne serilmesine bıraktı. Medyanın saygınlığının ciddi bir şekilde tartışılır hale gelmesine neden olan bu gelişmenin, yazılı medyanın tirajının düşmesine yol açması beklenirken, ne gariptir ki, farklı bir sonuç doğurdu. Medya ve medya mensupları arasındaki bu kavga, kupon ve çe

Medya kuruluşlarının yönelttikleri suçlamalar arasında, en dikkati çekeni, medyanın politikacılarla, politikacıların da medyayla olan çıkar ilişkileri hakkındaki iddiaların ortaya atılması oldu. Bu suçlamalar, zihinlerde, medya mensubu ve medya ahlakı gibi oluşmuş bulunan değer yargılarının yıkılması sonucunu doğurdu.

Siyasal parti, bir devlet kuruluşu olmamakla beraber, yukarıda sözünü ettiğimiz iktidara gelmek, yani toplumu bağlayıcı kararlar verebilme yetkisini elde etmek için mücadele eder. Siyasal partileri, taraftarlar, militan taraftarlar, üyeler, milletvekilleri (bu çalışmada genellikle politikacı olarak anılacaklardır) ve yöneticiler (genel başkan yardımcıları, genel başkan, başbakan -bu çalışmada iktidarı temsil ettiği için iktidar ve başbakan deyimleri çoğunlukla eş anlamlı olarak kullanılacaktır-) meydana getirmektedir.

Siyasal partiler, seçimler sonucu oluşturdukları meclisle, yasama işlevini yerine getirirken, yürütme yetkisi atanmış başbakana ve kurduğu hükümete verilmektedir. Bu güçlerin dışında, üçüncü güç, yargıdır.

Bugünün demokratik devlet düzenlerinde, yukarıda anlattığımız klasik ayırım artık sadece arzulanan kuvvetler dengesini ifade etmeye yaramaktadır. Günümüzde, iktidarın çeşitli fonksiyonları arasında tam bir ayrılık değil, aksine birbirini tamamlama ve bütünleme dikkati çekmektedir

İşte bu durum, çağdaş demokratik düzenlerde, diğer üç güçten tamamen bağımsız dördüncü bir güce gereksinim duyulması sonucunu ortaya çıkardı. "Kontrol gücü" adı verilen bu gücün görevinin, devlet mekanizmasının işleyişini denetleme ve eleştiri yolu ile sapmaları önleme olduğu kabul edilmektedir. Muhalefetteki siyasal partiler, sendikalar, diğer meslek ve çı

1961 Anayasası'nın 22. maddesinin gerekçesinde de basının dördüncü güç niteliğine değinildi.

Medyanın değişen ekonomik yapısıyla birlikte, siyasi gücünün arttığını gözlemleyen politikacılar da, bu güçten kendi çıkarları doğrultusunda yararlanma yolunu tercih etmeye başladı. Medya gücü ile politik güç, çıkarlarının çatışmadığı birçok noktada işbirliğine gitti ve gitmektedir. "Düşman", mümkün olduğunca k

Medya, sayfalarında, hoparlörlerinde ve ekranlarında politikacıya daha çok yer ayırıyor, bir liderin ve partisinin yanında yer alıyor. Buna karşılık, politikacı elindeki yasama ve yürütme ve zaman zaman yargı gücüyle beraber, teşvik ve ilan silahını kullanıyor. Daha fazla sütun ve saniye için pazarlıklar yapılıyor.

Medyanın belirttiğimiz gibi, politik olarak büyük önemi vardır. Toplumun, olayları ve politikacıları izlemek için en fazla kullandığı araçlar gazete, radyo ve televizyonlardır. Bunların sırası geldiğinde, seçmenlerin siyasal kararlarını verebilmelerinde de, önemli rol oynadıkları düşünülebilir. Yine de medya, toplumun siyasal olarak bilgilendirilmesinde ve karara yöneltilmesinde bir tekel konusunda deği

Medya ile temel ekonomik, siyasal ve sosyal aktörler arasındaki ilişki, bir yandan anayasalar, yasalar ve yönetmelikler gibi resmi anlamda belirlenirken, öte yandan da gayrı resmi yapıdaki, ama tarihsel süreç içerisinde resmi olanlar kadar kurumsallaşmış, tarihsel süreç içerisinde biçimlenmiş ve belirlenmiş değer yargıları ile de şekillendirilmektedir.

Medya ile politik kurumlar arasındaki ilişkilerin temelinde, medya kuruluşlarının ne kadar bağımsız olduğu ve bu bağımsızlığın, ne tür yöntemlerle ve ne ölçüde kısıtlandığı soruları yatmaktadır.

Bir görüşe göre, devletin iletişim alanında çok önemli işlevleri bulunmaktadır. Bunlardan birincisi, devletin yasal düzeni sağlaması, sürdürmesi ve mülkiyet haklarını tanımlamasıdır. İkincisi ise, devletin iletişim alanına en azından çok geniş bir yasal düzenleme getirme hakkının olduğunun kabul edilmesidir. Üçüncüsü de, devletin, sistemin içindeki diğer aktörlerin üzerinde meşru müdahale gücüne sahip olmasıdır.

Buna karşılık, sözünü ettiğimiz yaklaşıma yöneltilen eleştirilerin başında, kapitalist ekonomilerde devletin üzerinde gayrı resmi baskıların yer alması gelmektedir.

Devletin düzenleyici ya da yönetici gücü, sermayenin büyük ölçüdeki bağımsızlık ve kendi kendini denetim yönündeki talepleri nedeniyle belirli bir ölçüde sınırlanmaktadır. Devletin düzenleme eğilimleri, kendi kendini denetim alternatifinin yararları nedeniyle azalabilmektedir.

Sermaye, devletten kendi çıkarlarına yarayacak politikaları üretmesini bekleyebilir. Yani, devlet mülkiyet haklarını koruyucu ve yatırımları teşvik edici bir dizi önlemler alabilir.

Devletin üzerinde, sermaye kaynaklı bazı gizli baskılar olabilir. Kapitalist sistemde politikacılar, ekonomik refahı artıracak koşulları geliştirmekle ilgilenmektedir. Bu noktada, bir görüşe göre, politika yapıcıları sermaye çıkarları konusunda çok hassas davranırken, bir görüşe göre de, sermaye politika yapıcılarını ele geçirmektedir

Bu çalışmamız, 1983-1993 yılları arasında, yukarıda sözünü ettiğimiz, dar anlamda medya-iktidar, genel anlamda medya-politikacı arasındaki çıkar ilişkilerine ayrıldı. Çalışma, beş bölümden oluşmaktadır.

"1983-1993 Arasında Türk Basını" başlıklı birinci bölümde, Türkiye'de yazılı, sözlü ve görüntülü medyada meydana gelen değişiklikler ana hatları ve tarih sıralamasıyla ele alınmaktadır. Bu bölümde aynı zamanda, medyanın karşılaştığı rekabet, saygınlık, sendikasızlaştırma gibi sorunlara da değinilmektedir.

İkinci bölüm, "Medya, İktidar, Partiler ve Meclis" başlığını taşımaktadır. Bu bölümde, medya ve politika arasındaki ilişki, hem medya hem de politikacılar açısından incelenmektedir. Medya mensubu, haber ve yorum yapabilmek için tüm siyasal oluşumları izlemek zorundadır. Ancak burada, haber ve yorumlarına "tarafsızlık" adı altında bağlı oldukları medya ku

haberi alıp,

kamuoyuna dürüst şekilde yansıtmak olmalıdır."

Bu arada yabancı medya imparatorları da, Türkiye'deki gazeteleri almak için temaslara başladı. İngiliz Basın Kralı Robert Maxwell, 1990'da Hürriyet gazetesinin yüzde 49 hissesine talip oldu. Ancak satış gerçekleşmedi. Maxwell'den önce de, gazete satın almak ve özel TV kurmak isteyen , Avustralya doğumlu ABD vatandaşı Rupert Murdoch, Cumhurbaşkanı Turgut Özal tarafından kabul edildi

Yabancı basın patronlarının girişimleri, gazetelerin belirli ellerde toplanması "basında tekelleşme" konusunun daha sık tartışılmasına yol açtı. "Kapitalist gelişme modeli içinde kaçınıl

Gerek siyasal iktidarın baskıları, gerek girilen ekonomik bunalımlar nedeniyle, gazete gruplarında büyük değişiklikler yaşandı. 1990 Ağustos'unda Asil Nadir'in Yönetim Kurulu Başkanı olduğu Polly Peck'in hisselerini, açıklamasının tersine almaktan vazgeçmesi, devreye Ağır Dolandırıcılık Masası'nın girmesine yol açtı. Bu, hem şirketin hem de Asil Nadir'in Türkiye'deki basın patronluğunun sonu oldu. Uzun süre maaş ödenemeyen ve borçlu bulunulan İmar Bankası'nın sıkıştırdığı ve bankaca el konulacağı ileri sürülen Günaydın ile Tan gazeteleri, sayfa sekreteri Erdoğan Öztürk'ün görevi başında ölümünün hemen ardından, 23 Temmuz 1992'de "alacaklarını yasal güvenceye kavuşturmak amacıyla" çalışanların kurduğu şirket tarafından Yeni Günaydın ve Süper Tan adlarıyla yayınlanmaya başladı. Her iki gazete, 1 Temmuz 1993 tarihinden itibaren işadamı Bekir Kutmangil'in patronajında yayınlandı

Batı'da "bulvar gazetesi olarak bilinen gazete türünün öncülüğünü yapan" Günaydın gazetesi, Haldun Simavi tarafından 26 Kasım 1968 tarihinde yayın hayatına başlatıldı. Nisan 1983'te Rahmi Turan Günaydın'dan ayrılarak, yine Haldun Simavi'ye ait Tan gazetesini yönetmeye başladı. Haldun Simavi'nin bizzat yönlendirdiği Günaydın da, Mazlum Göknel, Akgün Tekin, Aydın Öztürk ve Zafer Mutlu ekibi ile politik haberciliğe yöneldi

1984 Kasımı'nda, Simavi'nin bir hakareti üzerine Rahmi Turan, Tan'dan isti

Turan, Bilgin'in gazeteye müdahalesinin artması ve eski patronu Haldun Simavi'nin daveti üzerine 21 Nisan 1986 tarihinde Sabah'tan ayrılarak, tirajı 90 binlere düşmüş bulunan Günaydın'a Akgün Tekin ve Aydın Öztürk'le yeniden döndü

Günaydın, bu dönemde "muhalif gazete" olarak ün yaparken, Turan da gazetedeki "Diken" köşesinde, Osman Ferit imzasıyla iktidara yönelik sert yazılar kaleme aldı. "Basından çok şikayetçi olan ve kendilerini destekleyecek bir gazete peşindeki" Başbakan Turgut Özal, "Asil Nadir'i ustaca basın sektörüne" çekti. Nadir, ilanları kesilerek güç duruma düşen Günaydın'ın da bünyesinde bulunduğu Veb Ofset'i 27 Kasım 1988'de satın aldı. Nadir, yayın politikasına karışmayacağını ancak seviyeli bir yayın istediğini belirtti.

Bu sırada, gazetenin birinci sayfasında Özal'ın göğüsleri bantlı mayolu fotoğrafı yayınlandı. Asil Nadir'in müdahalesi üzerine Rahmi Turan, Ağustos 1988'de önce yazılarına ara verdi, daha sonra da gazeteden ayrıldı. Günaydın'ın yönetimine, Hürriyet'ten transfer edilen Seçkin Türesay, Ertuğ Karakullukçu ve ardından Erol Türegün, Tan'ın yönetimine de Fikret Ercan getirildi.

Asil Nadir'in uluslararası piyasada zora düştüğü 1990 Ağustosu'nda, gazetenin idari yönetimi diğer gazetelerde olduğu gibi murahhas üye Mehmet Bayraktaroğlu'na bırakıldı. Ancak, içine düşülen mali krize çözüm bulunamadı. Bayraktaroğlu ve ekibi ile gazetenin Genel Yayın Müdürü Türesay ve yardımcıları Erol Türegün ile Ertuğ Karakullukçu istifa etti, Ercan da Tan'dan ayrıldı. Günaydın'ın Genel Yayın Yönetmeni Saruhan Ayber oldu

Güneş gazetesi, 19 Şubat 1982 günü Ömer Çavuşoğlu tarafından yayınlandı. Yönetim Kurulu Başkanlığını Ahmet Kozanoğlu'nun üstlendiği gazetede murahhas üye ve Genel Yayın Yönetmeni Güneri Cıvaoğlu'dur

Güneş, sahiplerinin mali darboğaza düşmesinden sonra, 1983 Temmuz ayında işadamı-müteahhit Mehmet Ali Yılmaz tarafından satın alındı. 9 Mayıs 1984'te "uzun ve çalkantılı bir dönem sonunda" Güneri Cıvaoğlu gazeteden ayrıldı. Dönemin Gazeteciler Cemiyeti Başkanı ve Dünya gazetesi sahibi Nezih Demirkent'in "genel müdür işlevi"ni yürüttüğü gazetede Yayın Konseyi'nde Hakkı Öcal, Nail Güreli, Hasan Tuncay ve Oktay Ekşi görev yaptı. Murahhas aza olarak Oktay Ekşi, bir dönem yayın yönetmenliği görevini üstlendi. "Mehmet Ali Yılmaz'a göre iyi gazete yapılamadığı" gerekçesiyle, Güneri Cıvaoğlu 3 Mart 1985 tarihinde, Yılmaz tarafından yeniden görevine çağrıldı. Cıvaoğlu, 24 Ekim 1986 tarihinde görevinden ayrıldı. Yerine, Kasım 1986'da Genel Yayın Yönetmeni ve başyazar olarak Mehmet Barlas getirildi. Barlas, Nisan 1988'de görevden alındı, yerine Nahit Duru getirildi.

Güneş, 19 Şubat 1989'da Asil Nadir tarafından satın alındı

Genel Yayın Koordinatörlüğü'ne Temmuz ayında Günaydın gazetesinin Ankara Temsilcisi Yavuz Gökmen getirildi. Nahit Duru, Ekim 1991'de yayın yönetmeni oldu. Gazetenin, 6 Mart 1992'de yayınını süresiz durdurmasından sonra gazete binasında nöbette kalan çalışanlardan Rıza İpek, geçirdiği kalp krizi sonucu

Tercüman gazetesi ise, Demirel'i desteklemesi ve "Doğru Yol Partisi'nin yayın organı"

Nazlı Ilıcak'ın "çabaları ile kurulan" Bulvar gazetesinin kapatılması yönünde baskılar yapıldı. Bulvar'ın yerine çıkarılması planlanan Akşam gazetesi önlendi. Eşine, "bir işadamı ve bir gazete sahibi olarak zarar veren" Nazlı Ilıcak'ın Tercüman'da da çalışması engellend

Tercüman gazetesinin yönetimine, Özal'a "arkadaşım" diyen gazeteci Mehmet Barlas, Nazlı Ilıcak'ın kardeşi Ömer Çavuşoğlu

Tercüman ve Günaydın gibi, uzun bir dönem Başbakan Turgut Özal iktidarının tepkisini çeken Sabah gazetesi, İzmir'de başarıya ulaştırdığı Yeni Asır gazetesi (yerel gazete) modelini, 1982 yılında Mecidiyeköy'de aldığı binayla İstanbul'a taşımak isteyen Dinç Bilgin tarafından kuruldu

"Yıldırım süratiyle karar verip, yön değiştirme"

Turan'ın Nisan 1986'da gazeteden ayrılmasından sonra Genel Yayın Müdürlüğü'ne "tek ve tam otoriteye sahip olmak" koşulu kabul edilen Zafer Mutlu geldi ve hissedar yapıldı. Mutlu, Günaydın'dan "en iyi arkadaşı"

Bu arada, kuruluşu sırasında diğer gazetelerin Sabah'ı sindirmesi kolay olmadı. Sabah çıkınca, diğer gazeteler Yeni Asır'ın reklam gelirlerine darbe vurmak için, İzmir'de ERAŞ adlı ortak bir reklam şirketi kurdu. Ortak tarife yapan şirket, Yeni Asır'a ilan verilmemesi koşulunu öne sürdü. Bu direni

Sabah, avantaj olarak kullandığı ucuz fiyatı daha sonra terkederek, 1992 Aralık ayında 4 bin lira fiyatla en pahalı gazete ünvanını da aldı. Sabah, hedef olarak seçtiği Hürriyet'in tirajını 15 Şubat 1987 tarihinde geçerek, logosunun yanında kullandığı mavi nazar boncuğunu ekledi

1987'de Sabah'a yenilen Hürriyet gazetesi, Sedat Simavi tarafından 1 Mayıs 1948 tarihinde yayın hayatı

1 Mayıs 1985'te Hasan Pulur, 21 Ocak 1986'da kendi deyimiyle, "Babıali'ye paraşütle inmiş belki de tek genel yayın yönetmeni"

20 Aralık 1988'de Mehmet Yaşin ve Şevket Özçelik, Yazı İşleri Müdürü oldu. Çok kısa bir süre sonra Tufan Türenç, Yazı İşleri Müdürlüğü'ne getirilirken Mehmet Yaşin sorumlu müdür görevini üstlendi. 9 Ekim 1989 tarihinde, Rahmi Turan Genel Yayın Yönetmeni, Akgün Tekin de Yazıişleri Yönetmeni olarak göreve başladı.

Milliyet gazetesi, Ali Naci Karacan tarafından 3 Mayıs 1950'de yayınlandı. 1970 yılında Tekirdağ'da bir konsantre fabrikasıyla sanayiye adım atan sonra da Koç Grubu ile ortak Otokar hisselerini satın alan Aydın Doğan'ın Milliyet'e hissedar olduğu, 8 Ekim 1979 tarihli "Milliyet'ten Mektup" köşesinde açıklandı. Yekta Okur, Genel Müdür oldu. Aydın Doğan'ın adı, 6 Ekim 1980 tarihinde künyeye "Milliyet Gazetecilik A

2 Şubat 1979 tarihinde Abdi İpekçi'nin öldürülmesinden sonra, gazeteye genel yayın müdürü aranmaya başlandı. Bu sırada genel yayın yönetmenliğini fiilen 1981 Nisanı'na kadar Turhan Aytul yürüttü. Ancak Aydın Doğan, Aytul'dan memnun değildi. Aytul ile arasında yönetim anlaşmazlığı bulunan Hasan Pulur, 16 Mayıs 1979'da gazeteden ayrıldı. Mehmet Ali Birand'a görev önerildi.

Bu arada, Aydın Doğan, aralarında Orhan Duru ve Nezih Demirkent'in de bulunduğu bir yayın kurulu oluşturdu. Birand, promosyonun kaldırılması ve tirajın 150 bine düşmesinin ardından görevini bıraktı. Ye

26 Haziran 1984 tarihinde Genel Yayın Yönetmeni Çetin Emeç oldu. Aydın Doğan kendisine istediği tam yetkiyi verdi. 27 Kasım 1985 tarihinde Çetin Emeç künyeden çıktı. 28 Kasım 1985 tarihinde Genel Yayın Yönetmeni, 21 yıldır Milliyet'te çalışan Yazı İşleri Müdürü Doğan Heper oldu. Genel Yayın Koordinatörü de Altan Öymen'di. 26 Ekim 1986'da başyazar Mehmet Barlas "kendisine yüksek maddi imkanlar vaat eden bir başka kuruluşa geçmek üzere" ayrıldı. Murahhas üye Yekta Okur da aynı nedenle ayrıldı ve bir grup Milliyet çalışanı Güneş gazetesine transfer o

Aydın Doğan, Milliyet'i alış nedenini şöyle anlatmaktadır

Cumhuriyet gazetesi, 7 Mayıs 1924 tarihinde Yunus Nadi tarafından kuruldu. Nadir Nadi'nin yönetimindeki Cumhuriyet, 12 Eylül döneminde 4 kez toplam 41 gün kapatıldı. Bunlardan biri de 2 Nisan 1981'de Genel Yayın Müdürü olarak Hasan Cemal'in künyede yer alışına rastladı

20 Ağustos 1991 tarihinde Nadir Nadi öldü. Bu ölüm, sonradan "Kemalistler-Liberaller"

Bunun üzerine toplanan Yayın Kurulu, Ulagay'ın yazılarının haftada 5'ten 3'e indirilmesini ve yazıların ekonomi ile sınırlandırılmasını kararlaştırdı. Hasan Cemal, bu karara karşı çıktı ve konuyu Yönetim Kurulu'na götürdü. Yönetim Kurulu, oy çokluğuyla yayın yetkisinin Genel Yayın Müdürü sorumluluğunda olduğuna karar verdi. Karara karşı çıkan üyeler Osman Nuri Torun, İlhan Selçuk ve Berin Nadi istifa etti

Yazı İşleri Müdürü Okay Gönensin, köşe yazısında "Cumhuriyet'in çizgisinin değişmeyeceğini" belirtmesinden kısa bir süre önce, bir basın toplantısı düzenleyen, aralarında Aziz Nesin, Reha İsvan, Asım Bezirci'nin de bulunduğu bazı yazar, sanatçı ve öğretim üyeleri "Cumhuriyet'le her türlü ilişkilerini kestiklerini, onu satın almamaya ve okumamaya kararlı olduklarını" bir basın toplantısı ile kamuoyuna duyurdu

Boykot etkili oldu. Gazetenin, Kasım başında 106 bin olan tirajı,

Yönetim Kurulu'nda, Hasan Cemal'den yana tavır koyan Murahhas üye Emine Uşaklıgil'in gazetenin içinde bulunduğu ekonomik güçlüklerden kurtulması için yaptığı girişimler sonuç vermedi. Alacaklı İmar Bankası, Cumhuriyet Matbaacılık ve Gazetecilik TAŞ'a 12 milyar liralık haciz koydurttu

Olaylı yazının kahramanı Ulagay, Mart 1992 sonunda, ardından da Hasan Cemal Sabah gazetesine geçti. 8 Nisan 1992 tarihinde yapılan Genel Kurul toplantısında yeni Yönetim Kurulu belirlendi ve Emine Uşaklıgil ile Okay Gönensin istifa etti

Başta İlhan Selçuk olmak üzere Ali Sirmen ve Oktay Akbal dışındaki yazarlarla eski kadronun önemli isimleri gazeteye döndü.

Sahipliğini Berin Nadi'nin üstlendiği gazetenin, Genel Yayın Müdürü Özgen Acar oldu

Bu sırada, eski gazeteci, işadamı Vural Vahit Suiçmez'in gazetenin hissedarlarıyla anlaşıp, yüzde 25'ine

Ödeme güçlüğüne düşen Cumhuriyet Matbaacılık ve Gazetecilik TAŞ'ın konkordato talebinin reddi üzerine, 22 Ekim 1992 tarihinde istenen iflası mahkemece kabul edildi. Cumhuriyet, çalışanlarınca kurulan ve isim hakkını kiralayan Yeni Gün Haber Ajansı Basım ve Yayıncılık AŞ tarafından, 14 Ekim 1992 gününden beri yayınlanıyor

Hasan Aksay tarafından 12 Ocak 1973 tarihinde çıkarılan

Eylül 1986'da Ankara'da mahalli gazete olarak yayın hayatına başlayan

Ayrıca Rumca Apoyevmatini, İho, Ermenice Jamanak, Marmara ve İbranice Şalom gazeteleri azınlık gazeteleri olarak yayınlarını sürdürmektedir. İlk Kürtçe gazete Rojname, 29 Aralık 1992'de yayınlandı

1983-1993 yılları arasında, Fotospor, Fotomaç ve Spor adlı spor gazeteleri, Dünya (günlük), Barometre, Ekonomik Bülten gibi ekonomi gazeteleri, Bizim Gazete, Çağdaş Basın, Özgür Basın, Babıali Magazin gibi basın sektörüne yönelik gazeteler yayınlandı.

1983-1993 döneminde bulvar gazeteleri de medya dünyasında boy gösterdi. Kurucuları Simavi-Turan ekolünden olan Tan, 24 Saat, Posta, Bugün, Meydan ve Gün gazeteleri benzer temaları işledi

Turan, "Milliyet'in kardet kurulutu"

Güneş gazetesi bünyesinde kurulan İlke Yayıncılık ve Ticaret Limited Şirketi, 23 ekim 1991'de

İncelediğimiz dönemde, Hürriyet Grubu tarafından Hürgün ve Gazete gazeteleri yayınlandı.

1988 Ekim ayında yayınlanmaya başlanan

Gelişim-Sabah Yayıncılık'ın ortağı Ercan Arıklı'nın "bir gazeteden çok bir dergiye" benzettiği

Yine aynı çizgideki,

Basın açısından önem taşıyan diğer bir gelişme ise, Bayram Gazetesi konusunda yaşandı. Uzun süre Ankara'da Bayram Gazetesi çıkarmak isteyen, ancak bunun için gerekli üye sayısını (Ankara) Gazeteciler Cemiyeti'nin üzerine çıkaramayan, Çağdaş Gazeteciler Derneği tarafından düzenlenen Basın Kurultayı 92'nin sonuç bildirgesinde "halkı alıştığı gazetesinden mahrum bırakan" Bayram Gazetesi ile ilgili mevzuatın değiştirilmesi gerektiği belirtildi. Bu karardan hareket eden ÇGD, Karacabey'deki Meltem gazetesinin bayramda çıkışını sağladı. Aynı şekilde 11 Haziran'a rastlayan 1992 Kurban Bayramı'nda, Sabah Grubu da gazetelerini yasal boşluklardan yararlanarak çıkardı. Bu durum, gazeteciler cemiyetlerinin büyük tepkisini çekti ve kuruluşlar karşılıklı olarak dava açtı. Konuyu ele alan Anayasa Mahkemesi, dini bayramlarda gazete yayınlama hakkını gazeteciler cemiyetlerine veren 5953 sayılı yasanın 20. ve 28. maddelerini iptal etti

12) Gazete sayısı

Yapılan bir araştırmaya göre, Türkiye, gazete sayısında dünyada beşinci sırada yer almaktadır. Türkiye'de 1992'de günlük 338 gazete yayınlanmaktadır. 1990 yılında Basın Yayın ve Enformasyon Genel Müdürlüğü'nce yapılan bir başka araştırma ise Türkiye'de 327 günlük yerel gazete yayınlandığını göstermektedir

1983-1993 döneminde, çeşitli haber dergileri de yaptıkları yayınlarla kamuoyunda etkili oldular.

Cumhurbaşkanlığı eski danışmanlarından, Emlak Bankası ve Impexbank eski yöneticisi, Asil Nadir gibi Kıbrıslı olan Bülent Şemiler, Yönetim Kurulu Başkanlığı'nı yaptığı Interpress Grubu'ndaki Kadınca, Ekonomik Panorama, Bella Örgü, Bando Çocuk ve Hıbır dergilerini, Ekim 1992'de Cumhurbaşkanı Turgut Özal'ın oğlu Ahmet Özal'a sattı.

Aynı tarihte kurulan Nokta Yayınları AŞ ise, Interpress grubuna satılmayan Nokta ve Arkitekt dergilerinin yayınını üstlendi. Nokta ve Arkitekt, Impexbank'ın kapatılmasından kısa bir süre sonra, 1994 Temmuz ayında Hürses gazetesi sahibi Masum Türker'e satıldı. Türker, kısa bir süre sonra da Interpress grubunun diğer dergilerinin yayın hakkını aldı.

Nokta, sahibi Ercan Arıklı tarafından 28 Şubat - 6

Yankı, 1 Mart 1971 tarihinde Daily News'un sahibi İlhan Çevik ve Kemal Ilıcak'ın destekleriyle Mehmet Ali Kışlalı'nın yönetiminde yayınlandı. 1980'de Ilıcak'a devredilen dergi, 1986 yılının Ekim ayında Milliyet'le birlikte yayınlanan Haftaya Bakış'la birleşerek Yankı-Haftaya Bakış adını aldı. 6 Mayıs 1988'de yayınına ara verdi

İletişim Yayıncılık AŞ adına, sahipliğini ve Genel Yönetmenliğini Murat Belge'in üstlendiği Yeni Gündem dergisi, 15 günlük olarak 1984'te yayınlanmaya başlandı. Dergi, 10 Mart 1986'da haftalığa dönüştü. Yeni Gündem, "Askeri yönetimin aldığı tavırla toplumda potansiyel olarak yarattığı, ama politik düzeyde gerçekleşmemiş platfor

1986 yılında, Sistem Yayıncılık Ticaret ve Sanayi AŞ adına Mehmet Sabuncu tarafından yayınlanan 2000'e Doğru dergisinde İşçi Partisi lideri Doğu Perinçek başyazar olarak görev aldı. Perinçek daha sonra derginin genel yayın yönetmenliğini yaptı.

Doğu ve Güneydoğu bölgesiyle ilgili haberleri nedeniyle, 2000'e Doğru'nun kapatıldığı Haziran 1990 - Aralık 1990 döneminde derginin ekibi, Yüzyıl adıyla yeni bir yayını sürdürdü.

Ercan Arıklı'nın "ne kadar marjinal kesimlerle ilgilenirseniz, o kadar daha fazla satarsınız anlayışı ile"

1991 Mayısı'nda Emin Tanrıyar'ın Genel Yayın Yönetmenliği sırasında derginin boyutu büyütüldü

Mehmet Y. Yılmaz'ın, Haziran 1992'de Genel Müdür olarak dönmesinden sonra, "Haftalık haber dergisi" sloganı yerini, "Yaşadığımız çağın temposu"na bıraktı. Zaten derginin Yayın Koordinatörü Kürşat Başar da "Tempo... bir magazindir" açıklamasını yaptı

Tempo'nun büyük boya geçmesinden kısa bir süre sonra, 11 Temmuz 1991'de Sabah Grubu'na bağlı ve Genel Yönetmeni Mehmet Y. Yılmaz olan Bir Numara Yayıncılık, aynı boyutta Aktüel dergisini çıkardı. Perşembeyi yayın günü seçen Aktüel'in, "haftanın haberlerini... derleyip toparlamak değil, Stern, Paris Match gibi toplumun gündemine yeni maddeler ekleyip, zevkle okunan yazılar, fotoğraflar sunma arzusu"nu taşıyan ve "ken

Aktüel-Tempo çizgisindeki bir başka dergi, Panorama, Nisan 1993'te Ahmet Özal'ın sahibi olduğu Interpress tarafından yayınlandı. Dergi, 1994'de Ahmet Özal'ın ekonomik krize girmesinden sonra yayınını durdurdu. Ayrıca, 1983-93 döneminde Akis, EP, Yörünge, Gerçek, Newroz gibi siyasi dergilerle, Ekonomik Panorama gibi ekonomi dergileri, Babıali Magazin gibi basın sektörüne

Bu çalışmada, ele aldığımız dönemde yaptıkları haberler, birebir topluma yansımasa da haber ajansları üzerinde de kısaca durmakta yarar bulunmaktadır.

6 Nisan 1920'de kurulan Anadolu Ajansı, iktidarların hakimiyetinde bir ajans oldu. 1950 yılında, bu tekele karşı gazete sahipleri tarafından, merkezi İstanbul'da olan Türk Haberler Ajansı faaliyete geçti. TRT başta olmak üzere, bütün gazete ve dergilere haber yapan THA, 1982 yılında Güneş gazetesine satılmasıyla birlikte bu bağımsız hüviyetini kaybetti. THA gibi, bir gazete bünyesinde faaliyet gösteren diğer aj

1983-1993 döneminin, medya açısından en önemli gelişmelerinden biri de radyo-televizyon alanındaki gelişmedir. Televizyon haber yöneticileri arasında, genellikle gazete kökenli medya mensuplarına rastlanmaktadır. TRT'den transfer olanların da bu yöneticiler arasında yer aldığı görülmekle beraber, TRT kökenliler ağırlıkla yapım, yö

1983 yılına, Türkiye Radyo Televizyon Kurumu TRT'nin tek kanalı ile giren Türkiye'de, renkli yayın 1 Temmuz 1984 tarihinde başladı

Başkanı'nın yaptığı konuşmalar renkli yayınlandı. İkinci kanal 6 Ekim 1986, TV3 ve GAP Televizyonu 2 Ekim 1989, TV4 30 Temmuz 1990, yurtdışına yönelik TV5 ve TRT-INT 19 Aralık 1990, Avrasya 1 Nisan 1992, "ekran gazetesi" Telegün 10 Ocak 1990 tarihinde yayına başladı. Kablolu yayın hizmeti ise, PTT tarafından 26 Aralık 1988 tarihinde ilk kez Ankara'da gerçekleştirildi

TRT'nin Genel Müdürleri de Macit Akman (1981-1984), Tunca Toskay (1984-1988), Cem Duna (1988-1989), Kerim Aydın Erdem (1989-1993) ve Tayfun Akgüner'dir (1993-).

Türkiye'nin ilk özel televizyonu Magic Box-Star 1, Cumhurbaşkanı Turgut Özal'ın yurtdışından Türkiye'ye yapılacak Türkçe televizyon yayınlarının yasal bir sakıncası olduğunu sanmadığını belirtmesinden kısa bir süre sonra, 7 Mart 1990 tarihinde Özal'ın oğlu Ahmet Özal ve Rumeli Holding'in sahiplerinden Cem Uzan'ın Almanya'da kurduğu şirket tarafından yayına başlatıldı. Magic Box şirketi, "paravan şirketlerin merkezi olarak bilinen" Leichtenstein'da kuruldu ve Federal Almanya'dan Türkiye'ye yönelik yayın yapmak için Eutelsat uydusundan kanal kiraladı

Uydudan yapılan ve çanak antenlerle alınabilen bu yayınların, daha sonra özellikle SHP'li belediyelerce kurulan vericilerle daha geniş kitlelerin izlemesi olanağı yaratıldı. Buna karşın, SHP lideri Erdal İnönü tarafından "korsan" olarak nitelendirildi. PTT'nin link hatlarından da yararlanan

maçlarını naklen yayınlama, ev hanımlarına, çocuklara ve gençlere yönelik programlar sunma, otomobil gibi ikramiyeler dağıtma ve Körfez Savaşı sırasında CNN'e bağlanarak yaptığı yayınla seyirci kitlesini artırdı. Bu durum, reklam payı bakımından TRT'ye ciddi bir rakip yarattı

20 Ekim 1991 Genel Seçimleri'nin, ANAP aleyhine sonuçlanmasının ardından Ahmet Özal-Cem Uzan ortaklığı, Özal'ın imzaladığı 20 milyar liralık bir senetle bir gümrük komisyoncusunun Magic Box'a haciz koydurtmak istemesiyle bozuldu. Ahmet Özal'ın Almanya'da bir mahkeme aracılığıyla aldığı karar sonucu, Uzanlar'ın Star 1 ismini kullanması yasaklandı. Televizyon 11 Haziran

İki ortak arasındaki bir başka anlaşmazlık da, Türkiye'nin ikinci özel kanalı Teleon nedeniyle çıktı. Özal, 8 Ocak 1992'de test yayınlarına başlayan Teleon aleyhinde, Almanya'da açtığı davada, yayının kendi izni olmadan Star 1 olanakları kullanılarak gerçekleştirildiğini iddia etti. 18 Ocak'ta durdurulan yayın, 27 Ocak 1992 tarihinde beklenmedik bir şekilde başladı. İnterstar ve Teleon 1992 sonunda ortak yayına geçti

İktisat Bankası sahibi Erol Aksoy'un sahibi olduğu, AKS TV Reklamcılık ve Filmcilik Sanayii ve Ticaret AŞ'ye bağlı Show TV, Hürriyet'in Ulusal Radyo Televizyon ile ortak kurduğu özel TV kanalı ve Sabah Grubu'nun İmaj TV ile ortaklık yaptığı SATEL, "Birleşik İletişim Radyo ve Televizyon Yapım Anonim Şirketi" adı altında birleşti. Böylece Türkiye'nin üçüncü özel kanalı Show TV, 1 Mart 1992 tarihinde Fransa'dan ki

Dördüncü özel TV kanalı, Kanal 6 ise, Star 1'den dışlanan Ahmet Özal'ın "isminden dolayı DYP hükümeti tarafından yapılan düşmanlıklar riskini göze

Bu konuda dönemin Başbakanı Süleyman Demirel'le görüşüp izin alan Ahmet Özal, başlangıçta TV yayını ile ilgili olarak kurulan Artı Yayıncılık ve Filmcilik, Artı Televizyon ve Pazarlama, Artı Filmcilik Prodüksiyon Sanayi ve Artı Televizyon Haber Ajansı adlı 4 şirkette gerçek ortaklar arasında yer almadı. Ortaklar

arasında 20 milyarlık çeki tahsile veren Turgay Aksoylu, Özal'ın yakın arkadaşı Ufuk Özen gibi isimler dikkati çekmektedir.

Kanal 6, İngiltere'den 8 Ağustos 1992 tarihinde test yayınlarına başladı, 4 Ekim 1992'de ise düzenli yayına geçti. Kanal 6'ya PTT link hatlarını kullanma izni, diğer TV'lerden çok sonra Aralık 1993'te verildi. Çalışanların ve programcıların önemli bir bölümünü Star 1'den transfer eden Kanal 6'nın sahibi Ahmet Özal, 1994 yılında ekonomik sıkıntıya düştü. 260 milyara yakın haciz kararı alındı

Has Holding'e bağlı Has TV'nin kanalı Has Bilgi Birikim (HBB), habercilikte tarafsızlık ilkesi ile 9 Ekim 1992'de yayına başladı.

Bursa'da faaliyet gösteren Göktuğ Şirketler Grubu'nun kurduğu, Göktuğ Elektronik Yayıncılık Sanayi AŞ, Flash TV adı altında Bursa, İstanbul ve İzmit'te yayınına 1 Aralık 1992'de başladı

Sabah Grubu'na bağlı SATEL'in TV kanalı ATV, 12 Temmuz 1993 tarihinde yayına geçti. ATV, Eylül ayında tam gün yayın yaptı. ATV, Amerikan televizyonlarının program akışını temel aldı. Haberleri seçip değerlendiren, yorumlayan ve ekranda sunan kişi anlamına gelen "anchorman" uygulaması da ilk Güneri Cıvaoğlu ile yapıldı. ATV, kısa sürede en çok izlenen televizyonlar arasında yerini aldı.

Milliyet Grubu ve Doğuş Holding tarafından ortaklaşa kurulan Kanal D, 19 Aralık 1993 tarihinde yayına başladı. 1994 Haziranı'nda Kanal D'nin patronajı, Doğuş Grubu'nun sahibi Ayhan Şahenk'e geçti. Kanal D'nin sahibi, daha sonra Aydın Doğan olacaktır.

İhlas Holding'e bağlı Türkiye Gazetesi Radyo Televizyonu TGRT, "Türk-İslam düşüncesine paralel bir yayın politikası gütmek"

Ahmet Özal ve kardeşi Efe Özal'ın da ortakları arasında olduğu, Türkiye'nin ilk pazarlama kanalı Kanal Market, 1992 Aralık ayında yayına başladı

Show TV'nin sahibi olduğu ve Türkiye'nin ilk şifreli ve paralı televizyon kanalı Cine 5, 1993 Mart ayında yayına geçti

İstanbul Büyükşehir Belediyesi bünyesinde faaliyet gösteren Boğaziçi Radyo Televizyon, belediyeye yönelik haberlerin verilmesi amacıyla 3 Kasım 1992'de kuruldu. Nisan 1993'te özel radyolarla bazı TV istasyonlarının kapatılması sırasında kapatılan BRT, bir daha yayına geçemeden ona bu olanağı tanımayacak yeni Radyo Televizyon Yasası çıktı.

20 Ekim 1991 genel seçimleri öncesinde kurulan UTV'nin sahibi Osman Uslu'nun Mega 10 kanalı, SHP'nin kanalı gibi takdim edildi. 5 Ekim 1991 tarihinde normal yayınlara başlayan televizyon 14 ilde yayın yaptı ancak rahatlıkla izlenemedi. Mega 10, yayın lisansı ve finans sorunu nedeniyle seçimler sonrasında yayın yapmadı

İçişleri Bakanlığı'nın 1994 yılında hazırladığı bir rapora göre, Türkiye'de ülke çapında veya yerel yayın yapan 454 özel radyo (Bazı kaynaklar bu sayının 800'ü bulduğunu ileri sürmektedir) ve 71 özel TV kanalı vardır. Bu TV kanallarından 30'u, özel radyolardan 96'sı "ideolojik amaçlı" yayında bulunmaktadır. 30 özel TV kanalından 19'u şeriatçılık, 5'i Kürtçülük,

TRT, haftada 1031 saat Türkçe yayın yapmaktadır. Radyo 1; 28 Eylül 1938, Radyo 2; 21 Kasım 1972'de yayına başladı. Radyo 3 ve Radyo 4 FM bandından yayın yapmaktadır. Radyo 4, Türk Müziği ile Türk Halk Müziği'ne katkıda bulunmak ve TRT televizyonunda gösterilen bazı yabancı filmlerin orijinal sesini yayınlamak a

1955 yılında kurulan Polis Radyosu, Ankara ve İstanbul'da FM kanalından dinlenebilmektedir. Yayın, Ankara'da yayın 06.00-12.00, İstanbul'da 08.00-19.00 saatlerinde gerçekleştirilmektedir. Polis Radyosu gibi özel yasa ile kurulu bulunan Meteoroloji'nin Sesi de belirli saatlerde yayında bulunmaktadır

Özel radyoların ağırlığının hissedildiği Türkiye'de, bu mecranın yayın süresinin önemli bölümü müziğe ayrılmaktadır. Türkçe müzik yüzde 70, yabancı müzik yüzde 6, her iki tür müzik de yüzde 24 oranında dinleyici bulmaktadır. Radyo dinleyicisi, kentlerde nüfusun ortalama yüzde 60'ın denk gelmektedir. Radyolar en çok, 10-17 saatleri arasında, İstanbul'da işyerlerinde, Ankara v

Bu kadar çok gazete, dergi ve radyo ile televizyon kuruluşunun bulunduğu piyasada rekabet etbette kaçınılmaz. Yazılı basın daha çok satmak, işitsel ve görsel basın da daha çok dinlenme ve seyredilmenin peşindedir. Çünkü bu kuruluşların en önemli gelir kaynaklarından birini sağlayan reklam ajansları ve reklam verenler seçim yaparken en çok izlenen yayın organını seçmektedir

Türkiye'de gazete satışlarının nüfusa oranla az olduğu il

Televizyonların seyredilme oranı ise AGB Anadolu adlı şirket tarafından belirlenmektedir.

Ancak, televizyonların alacağı reklamları yakından ilgilendiren bu rating işlemi, medya kuruluşları arasında sık sık sert tartışmalara neden oldu.Televizyon ratingleri şöyledir (AGB, Nisan ve Mayıs aylarında yeniden yapılanma nedeniyle ölçümlerine ara

Medyanın söz konusu dönemde, geniş bir okuyucu ve seyirci kitlesine ulaşabilmek için, doğrudan basın faaliyeti ile ilgisi olmayan ancak hem kendi reklamını yapmak hem de gelir sağlamak amacıyla sürdürdüğü promosyon faaliyetleri ön plana çıktı. Bu faaliyetler arasında, kupon toplamak gibi belirli koşullarla okuyucuya ödüller dağıtmak ya da dayanıklı tüketim malları ile ilgili kampanyalara girişmek en sık rastlanan promosyon türü oldu

Bir başka kaynağa göre, Ermenice olarak 1908'de çıkan Jamanak, aynı yıl kupon karşılığı Rumeli Demiryolları'nın tahvillerinin verilmesi için kampanya düzenledi. Ancak, Türkçe yayınlanan gazeteler arasında ilk promosyonu 13 Haziran 1926'da Vakit gazetesi yaptı. Gazete, 15 kupon gönderenlere çekilişle kitap ve kalem verdi

Televizyonun yaygınlaşması ile 80'lere doğru hızlanan promosyon yarışı TRT Yönetim Kurulu'nun 3 Mayıs 1984'te Reklam Yönetmeliği'nde yaptığı değişiklikle, kültür dışı reklamların yasaklanmasıyla duruldu. Yasak, 12 Temmuz 1988 tarihinde yine TRT Yönetim Kurulu'nun yaptığı değişiklikle kalktı

Akide tekerinden süte, otom

Lotarya reklamlarının yasak olduğu 1985'te gazetelerin TV'ye verdikleri reklamlar, tüm reklamların parasal toplamının yüzde 6.204'ü, toplam sürenin yüzde 8.53'ü düzeyindedir. Lotarya reklamının serbest bırakılmasından sonra parasal oran yüzde 13.97'ye, süre ise yüzde 28.03'e yükseldi

Gazeteler arasındaki en şiddetli promosyon kampanyası, 1992 yılında ansiklopedi savaşları sırasında görüldü. 24 Ekim 1992 tarihinde, Sabah'ın okurlarına, Meydan Larousse'u vereceğini duyurmasıyla

Promosyon savaşının verdiği hem maddi hem de manevi zarar, medya kuruluşlarını zaman zaman biraraya gelerek bu konuya çözüm bulmaya itti. 1989 yılında çözüm arayışlarına "Nereye kadar promosyon?" toplantıları

Promosyon, televizyonların da seyirci çekmek için başvurduğu önemli yollardan birisi oldu. Magic Box, 1990 yılını 1991'e bağlayan gece özel otomobil çekilişi yaptı

Medyanın, toplumun gözünde değer kaybetmesine yol açan kavgalardan en büyüğü, Interstar adlı televizyon kuruluşu ile Hürriyet gazetesi arasında, 1993 Eylül ve Ekim aylarında meydana geldi. Her iki kuruluş, birbirlerinin sahiplerini altın, döviz ve vergi kaçakçılığı ile suçladı, çeşitli dosyalar ortaya attı, daha sonra bu suçlamalara kişilerin özel hayatları da katıldı. Milliyet gazetesinin, Interstar'ın konuyla ilgili ilanlarına sayfalarında yer vermesiyle bir anlamda taraf olduğu kavga sırasında Sabah gazetesi, birinci sayfasının tümünü "Söz veriyoruz" başlığı ile yayınladığı bir mesaja ayırdı. Gazete, haberi herhangi bir mal saymayacağını, cevap ve düzeltme hakkına sahip çıkacağını, kendi çıkarının kavgasını yapmayacağını, geleceğe kurulu çıkarcı bir anlayışla dosya biriktirmeyeceğini, insanların özel hayatına saldırıyı kendi iç denetimi ile önleyeceğini duyurdu

Daha sonra, Basın Konseyi'nin çağrısı üzerine, biraraya gelen medya kuruluşlarının temsilcileri, 31 Ocak 1994 tarihinde Sabah gazetesi Genel Yayın Yönetmeni Zafer Mutlu tarafından hazırlanan taslaktan yola çıkan bir uzlaşma bildirisi imzaladı

Bu bildiri, yine de özellikle köşe yazarları arasındaki polemiklerdeki hakarete varan sözleri engellemeye yetmedi. "Fikir özgürlüğü değil, küfür özgürlüğü"

Bu dönemde özellikle 1990'larda, "medya terörü" deyimi ortaya atıldı. Burada, medyanın çeşitli kişi ve ekonomik ve siyasi kuruluşlar nezdinde, bir nevi şantaj politikası uyguladığı yolunda görüşler ileri sürüldü. Asıl amacın, bu yolla reklam geliri elde etmek olduğu iddia edildi. Bu konuda, Nezih Demirkent şöyle yazmaktadır

İ) GAZETE FİYATLARI

Promosyon dışında satışı etkileyen bir başka konu da gazete fiyatlarıdır. 1980-89 yılları arasında ortalama fiyat artışı 21.6 kat olurken, gazete satış fiyatları 80 kat arttı. Ancak, bu süre içerisindeki temel girdi olan kağıttaki fiyat artışı da 106.9 kat olarak gerçekleşti. 1983 Ocak ayında 30 lira olan gazete fiyatı, Temmuz 1994 itibarıyle 10 bin liradır.

Yapılan bir araştırmaya göre, toplumun yüzde 60.8'i aldıkları gazete sayısının azalmasına gerekçe olarak fiyatlardaki artışı göstermektedir. Ankete katılan milletvekillerinin tümü, sürekli gazete okuyucusudur.

Basın işletmeleri için dağıtım faaliyeti de yaşamsal bir önem arz etmektedir

"Dağıtım şirketlerinin arasındaki rekabetin kaldırılarak işbirliği sağlanmasının daha akılcı olduğu" görüşlerine rağmen, dağıtımı kontrol isteği bu işbirliğini engelledi. 1959 yılında büyük gazeteler tarafından kurulan GAMEDA'yı (Gazete Mecmua Dağıtım) 1963 yılında Hür Dağıtım izledi

Uzun yıllar bu iki şirketin denetimindeki dağıtım, 1991 yılının ikinci yarısında Hürriyet ve Sabah grupları tarafından kurulan Birleşik Basın Dağıtım

Hürriyet gazetesinin, Aydın Doğan tarafından satın alınmasıyla, 1994 Ağustos ayında Hürriyet Grubu yayınların dağıtımı da YAYSAT tarafından üstlenildi

1983 sonrası en önemli gelişmelerden biri de, gazetelerin Babıali yani Cağaloğlu dışına taşınması oldu.

Kağıt ve dağıtım kamyonlarının trafiği tıkaması, basının bir sanayi olduğu, gazetelerin bir turizm bölgesinde bulunduğu gibi gerekçelerle Güneşli-İkitelli-Mahmutbey çevresine gerçekleşen ve "Koskoca Babıali'nin tüm anılarıyla birlikte yok olmasına yol açan"

1983-1993 yılları, gazetecilere yönelik saldırıların arttığı bir dönem oldu. Söz konusu dönemde aralarında Çetin Emeç (1990), Turan Dursun (1990), Musa Anter (1992), Uğur Mumcu (1993) gibi isimlerin de yer aldığı 28 gazeteci öldürüldü, 274 gazeteci saldırıya uğradı. Öldürülenlerden birinin dışında, diğerlerinin katilleri bulunamadı. 1988 sonrası öldürülenlerin ve saldıraya uğrayanların önemli bir bölümünün, Güneydoğu Anadolu Bölgesi'nde görev yapanlar olduğu dikkati çekmektedir. Başbakan Süleyman Demirel'in öldürülenler için "gazeteci kılığındaki militanlar"

Bir yanda gazeteci kimliği üzerindeki tartışmalar yapılırken, bir yanda da gazete çalışanlarının hızla sendikasızlaştırılması gündeme geldi. Gazete sahiplerinin 1990'lı yıllardan itibaren, taşeronlaşma sistemiyle sendikasızlaştırma girişimlerini, sektörde faaliyet gösteren Türkiye Gazeteciler Sendikası'ndan istifa ettirme operasyonları izledi. TGS, bu nedenle aynı zamanda Türkiye Gazete Sahipleri Sendikası Başkanı olan Aydın Doğan'ı suçladı ve gazetesi Milliyet için boykot çağrısı yaptı. Kıdem tazminatı yükünden kurtulmak isteyen gazete sahiplerinin, 212 sayılı yasaya göre çalışan fikir işçilerini, 1475 sayılı yasa kadrosunda çalıştırma yönünde baskı yaptıkları, 212'de çalışanların bir bölümünü ise işletme bünyesinde kurulan haber ajansı gibi şirketlerde istihdam ettiği görüldü

Son olarak Hürriyet gazetesi sahipliğinin Milliyet'e geçmesiyle, sendikasızlaştırma operasyonunun bu gazetede de başladığı bizzat Genel Yayın Yönetmeni Ertuğurul Özkök tarafından itiraf edildi. Bu gelişmeler TGS'nin etkinliğini olumsuz yönde etkiledi. Emin Çölaşan, bu durumu şöyle açıklamaktadır: "En büyük gazeteler bile çalışanlarının sendikadan istifa etmesini istiyor. Ve istifa

Gazete çalışanlarının önemli bir bölümü bu tür güvence sıkıntısı çekerken, 1980'li yıllar basında transferler ve yüksek ücretler döneminin bir kez daha açıldığına, 1982 yılında Güneş gazetesinin yayına başlamasıyla tanık oldu. Özel televizyon kanallarının açılması da ücretlerin yükselmesine yol açtı, ancak yine de çalışanlar arasında ücret uçurumu oluştu

Gazetelerde ücretler arasındaki uçurum dikkate alınmazken, teknolojik yatırımlara büyük ağırlık verildi. 1980'li yıllarla birlikte başlayan, bilgisayarla gazete hazırlama faaliyeti, yaygınlık kazanırken, matbaalar saatte 190 bin gazete ve 60 bin dergi basabilecek kapasitedeki makinelerle donatıldı

Asil Nadir'in zora düşmesiyle birlikte gazetelerinde maaş dağıtılamaması, birçok gazetecinin işsiz kaldığı bir sonucu da doğurdu. Bu dönemde yaklaşık 2 bin gazetecinin işsiz kaldığı belirtilir ve bunun bir kriz olduğu görüşü savunulurken, sektörde genel anlamda bir kriz olmadığı, sadece birkaç gazetenin zorda olduğu görüşü de ileri sürüldü.

Ayrıntılarına ilerideki bölümlerde girilecek Basın Konseyi'nin 6 Şubat 1988'de kurulduğu 10 yılın önemli olaylarından bir diğeri de, 1975'teki II. Türk Basın Kurultayı'ndan 17 yıl sonra, 1992 yılında ÇGD'nin öncülüğünde Basın Kurulayı '92'nin toplanmasıdır. Kurultayın sonuç bildirgesinde, basın özgürlüğü önündeki tüm engellerin kaldırılmasına ilişkin sözlerin bir an önce yaşama geçirilmesi istendi

basın yalan söylerse,

Medya ile politika arasındaki ilişki, başta sosyal biilimciler olmak üzere herkesin ilgisini çekmektedir. Medya, politikacının topluma mesajlarını iletebileceği en önemli mecradır. Buna karşılık, toplumun dilek ve isteklerinin politikacıya iletilmesinde yine medya ön plana çıkmaktadır. Politikacı ve medya birbirleri karşısında güç denemesi yapmaktadır. XIX. yüzyılda Amerika ve Avrupa

gücün, medya ve politikacının güçlerini birbirleri lehine ve aleyhine kullanmaları gündeme gelecektir.

Konu medya açısından ele alındığında, karşılıklı bu ilişkiler gazetecilerin kişisel tutumlarında, başta iktidar olmak üzere siyasi partileri izlemelerinde kendini göstermektedir.

Medya mensupları, içinde doğdukları sosyo-ekonomik ve siyasal/ideolojik ortamın ürünüdürler. Onlardan etkilenerek ve onların

Muhabirler, şefler, editörler, yapımcılar, anchormenler, genel yayın yönetmenleri ve patronlar; ideolojik yapılarını, politik görüşlerini habere aksettirirler. Ayrıca haber toplama süreci, sadece profesyonellerin ideolojileri ile değil, haber organizasyonunun kapitalist merkezli yapısından da etkilenir. Belirli konular, bu haber profesyonellerine patronları tarafından dikte ettirilebilir. Çünkü, medya yönetic

Medya, politikanın merkezindedir ve medya kuruluşları ile gazeteciler kendi çıkarlarının politik aktörleri olarak çalışmaktadır. Medya mensuplarının, haberlerin oluşturulması sırasında başvuracakları kaynaklar, kendi politik düşüncelerine göre belirlenebilmektedir.

Oktay Ekşi, bu konuda şu saptamayı yapmaktadır: "Bir sosyal demokrat kimliğe sahipseniz, temel sorunların yanıtını o doğrultuda ararsınız. O zaman siz, temel politik çizgiye sahip insan sıfatıyla ve çözümleri o eksenle bağlantı içinde ortaya koyarsınız."

Gazeteci-yazar Cengiz Çandar da, "Bir kere, hiçbir gazetecinin 'pür' anlamda 'objektif' olabilmesi mümkün değildir. O anlamda, her gazeteci 'sübjektif'tir. Olayları, ister istemez, yetişme tarzı, eğitimi, deneyleri ve birikiminin imbiğinden geçirerek kendi bile farkında olmadan, 'subjektif' bir prizmadan bakarak yansıtır" demektedir

Gazeteci-yazar Fatih Çekirge, gazetecilerin artık hükümet ya da iktidar oyunlarının iyice içine girdiklerine dikkati çekerken, "Bu kalem düellosu sayesinde gazetelerin ortadan ikiye ayrılacak hale geldiğini, sonradan (Hüsamettin) Cindoruk'un da bazı partili arkadaşlarına ifade ettiği gibi, koalisyonun (DYP-SHP) oluşumunda ba

Gazeteci-yazar Ali Bayramoğlu da şu noktalar üzerinde durmaktadır

Medya kurulutlar

İnterstar yorumcusu Engin Ardıç, İnterstar'da yaptığı yorumlarda, İSKİ skandalı nedeniyle SHP'yi sosyal hırsızlar partisi olarak nitelemesi üzerine, SHP tarafından çeşitli tazminat davalarına maruz kaldı. Bu nedenle İnterstar ve yorumcusu Engin Ardıç, yasal faiziyle birlikte SHP'ye 3 milyar 170 milyon lira ödedi

Bir gazete yazarının o gün içinde bulunduğu ruh hali, bir TV yapımcısının bilerek ya da bilmeyerek kameralarını yerleştirme açısı, sorulan sorular ve yapılan vurgulamalar söz konusu olayın kamuoyuna yansıtılış biçimini de etkilemektedir

Medya mensuplarının politik görüşlerinin, politikacılarla örtüşmesi haber, yazı ve yorumlarına çeşitli şekillerde yansımaktadır. Bu yazıların bazılarında bu destek kendini bütün açıklığı ile göstermektedir. Örneğin Cengiz Çandar'ın, Cumhurbaşkanı Turgut Özal'ın ölümünün ardından yazdığı "Turgut Bey'li Anılar"da şöyle demektedir

Hasan Pulur, "Yağdanlık davası" başlıklı yazısında şu örneği vermektedir

Özal'a taraf gazetecilerden biri de, Gölge Adam gazetesinin sahibi Ertuğrul Akbay'dır. Öyle ki, Gırgır eski Yazıişleri Müdürü Süleyman Yıldız, Ertuğrul Akbay'ın "Dergiler daha da solcu olacak. Ben Turgut Özal ile konuşurum, bol bol dava açar, bize de reklam olur" dediğini ileri sürmektedir

Eski Cumhurbaşkanlarından Kenan Evren, anılarında bir gazeteci için şöyle demektedir

Başbakan Tansu Çiller'in eski danışmanları Nursun Erel ve Ali Bilge de, "Tansu Çiller'in kendisine en yakın hissettiği gazetecinin, köşe yazarı Güneri Cıvaoğlu olduğunu" yazmaktadır.

Hiçbir iktidardan birşey beklemediğini ve çekinmediğini kaydeden Güneri Cıvaoğlu, kendisiyle ilgili, bu tür iktidarlarla çıkar ilişkisi olduğuna dair bu tür iddiaları reddederken, yine de "Her yazdığım ve söylediğim, inançlarım doğrultusundadır" demektedir

Taraflılık, farklı yollarla da kendini göstermektedir. Manisa Gazeteciler Cemiyeti tarafından Cumhurbaşkanı Özal yılın adamı seçilmekte, DYP Kurultayı'ndan önce Başbakan Çiller'i desteklemek amacıyla Haftalık Doruk gazetesi sahibi Fatma Tekbaş miting düzenlemektedir. Ama bu mitinge, gazeteci ve polisler dışında 10 kişi katılmaktadır

Taraflılık sadece gazeteci bazında değil, başta da belirttiğimiz gibi, medya kuruluşu bazında da ortaya çıkmaktadır

Kendisine karşı olanları "sol amigolar" diye niteleyen Başbakan Özal dahi gazetecilerin taraflılığından rahatsız olmaktadır. Ancak bu rahatsızlık, taraflılık muhalefetten yana olduğu içindir. Bu konudaki görüşlerini Yavuz Donat'a şöyle açıklamaktadır

Medya mensupları, çeşitli örgütlerin çatıları altında, temelde mesleki kaygılarla örgütlenmektedir. Zaten Türkiye'deki yasalar da, bu tür dernek gibi örgütlerin politika ile uğraşmasını engellemektedir. Yine de bu örgütler, doğaları gereği politikayla, politika yapımı süreciyle ilgilenmek zorunda kalmaktadır. Medya meslek örgütlerinin, doğrudan medyaya yönelik çalışmaları dışında

Türkiye'de medyada temelde dört tip örgütlenme modeline rastlanmaktadır. Bu örgütlenmeleri; sendikalar, dernekler, platformlar ve konseyler olarak sıralayabiliriz. Sendikalarda doğasına uygun olarak patronlarla çalışanlar karşı karşıya gelirken, dernekler ve konsey örneğinde görüldüğü gibi, patronlarla çalışanlar aynı çatı altında biraraya gelebilmektedir.

Türkiye'de medya kuruluşu sahiplerinin oluşturduğu ve 1954 yılında kurulan ana sendikal örgüt, Türkiye Gazete Sahipleri Sendikası'dır. Medya sahipleri arasında zaman zaman başgösteren anlaşmazlıklar, İnterstar-Hürriyet kavgasında olduğu gibi, örgüt yönetiminden istifalara yol açtı

Çalışanların örgütlendiği sendika Türkiye Gazeteciler Sendikası olarak karşımıza çıkmaktadır. TGS, gazetecileri sendikal bir kuruluş çatışı altında toplamayı amaçlayan 20 gazeteci tarafından 10 Temmuz 1952'de İstanbul Gazeteciler Sendikası adı ile kuruldu.

Diğer illerde de bulundukları ilin adını alarak kurulan gazeteciler sendikaları bir süre sonra Türkiye Gazeteciler Sendikaları Federasyonu adıyla bir birlik oluşturdu. İstanbul Gazeteciler Sendikası 1957 yılında Türk-İş'e üye oldu. İstanbul Gazeteciler Sendikası, 30 Eylül 1963 tarihinde toplanan

TGS, yukarıda değinildiği gibi, basına ve çalışanlarına yönelik olaylarda çeşitli açıklama, bildiriler ve yasa değişikliği önerileriyle kamuoyu önüne çıkarken, politik olaylarda da görüşlerini ifade etmektedir. TGS Genel Başkanı Orhan Erinç Körfez Savaşı'na ilişkin şöyle demektedir

Çalışma koşullarının yanısıra çeşitli sosyal sorunların ele alınması, bunlara çözüm üretilmesi amacıyla medya mensupları çeşitli dernekler altında

birleşmektedir. Burada karşımıza, iki tür dernek örgütlenmesi çıkmaktadır. Birincisi, tüm gazetecileri kucaklamayı amaçlayan toparlayıcı dernekler, diğeri ise uzmanlık alanlarına göre oluşturulan derneklerdir.

Bu derneklerin ana amacı, basın ve yayın organlarında çalışan gazetecileri biraraya toplamak, mesleki ve sosyal haklarını korumak, geliştirmek ve gelişmesine yardımcı olmak, gazetecilik mesleğinin zorunlu kıldığı hak ve özgürlüklerin savunulması ve genişletilmesi yolunda çalışmalar yapmak ve dayanışmayı güçlendirmek olarak sıralanmaktadır. Türkiye'de, bu amaçta çalışan belli başlı üç dernek sayıla

Gazeteciler Cemiyeti, 10 Ocak 1946'da Ankara'da kuruldu. Cemiyetin kurucuları; Mekki Sait Esen, Niyazi Acun, Aka Gündüz, Bilal Akba, Adil Akba, Sabahattin Sönmez, Muvvaffak Menemencioğlu'dur. Cemiyetin ilk başkanı Mekki Sait Esen'dir.

Bu oluşumdan çok kısa bir süre sonra, İstanbul'da da aynı adla, bir başka Gazeteciler Cemiyeti, 10 Haziran 1946'da kuruldu. Her iki cemiyet, isim nedeniyle sık sık birbiriyle tartıştı, mahkemelik oldu. Kurucuları; Sedat Simavi, Sadun Galip Savcı, Cihat Baban, Hayri Alpar ve Sait Kesler'dir. Bakanlar Kurulu tarafından, 12 Haziran 1993 tarihinde, Gazeteciler Cemiyeti isminin başına, "Türkiye"nin eklenmesine izin verildi ve cemiyetin adı Türkiye Gazeteciler Cemiyeti o

Türkiye Gazeteciler Cemiyeti'nin politika yapımı ile ilgili bir bildirisinde şöyle denilmektedir

Toparlayıcı dernekler dışında da, belirli uzmanlık gerektiren alanlarda çalışan gazeteciler, uzman dernekler çatısı altında birleşti. Uzman derneklerin, özellikle 1980'li yılların ikinci yarısında artış gösterdiği gözlendi. Uzman dernekler arasında, Parlamento Muhabirleri Derneği, Cumhurbaşkanlığı ve Başbakanlık Muhabirleri Derneği, Adliye Muhabirleri Derneği, Ekonomi Muhabirleri Derneği, Eğitim ve Sağlık Muhabirleri Derneği, Magazin Gazetecileri Derneği, Radyo-TV Muhabirleri Derneğ

Söz konusu derneklerden, politikayla yoğun ilişkileri nedeniyle, Cumhurbaşkanlığı ve Başbakanlık Muhabirleri Derneği ile Parlamento Muhabirleri Derneği ele alınab

Parlamento Muhabirleri Derneği, 29 Nisan 1964 tarihinde kuruldu. Kurucuları, Sait Arif Terzioğlu, Behiç Ekşi, Muzaffer Yılbar, Orhan Tokatlı, Abdullah Uraz, Müfit Duru, Muammer Taylak, Şemsi Kuseyri'dir. PMD'nin başkanları görev dönemlerine göre şöyle sıralanmaktadır: Sait Arif Terzioğlu, Hüsamettin Çelebi, Fikret Otyam, Can Pulak, Erdoğan Gürgen, Rafet Genç, Ercan San, Rahmi Özyazgan, Barış Kaşıkçı.

12 Eylül sonrası, bütün derneklerin faaliyetinin durdurulduğu sırada faaliyetlerini sürdürebilen PMD, gazetecilerin parlamentoda çalışmalarını düzenleyen yönetmeliğin hazırlanmasında etkin bir rol oynadı. PMD'nin çalışmalarıyla ilgili bazı ayrıntılar, Meclis'i izleme bölümünde ele alınacaktır.

Cumhurbaşkanlığı ve Başbakanlık Muhabirleri Derneği 9 Haziran 1989 tarihinde Ankara'da kuruldu. Derneğin kurucu üyeleri; Orhan Uğuroğlu, Süreyya Önal, Ender Ertekin, Hulki Cevizoğlu, Faruk Bildirici, Gülten Arslan, Atilla Akay, Emin Varol, Muharrem Sarıkaya, Sedat Yazıcıoğlu, Semih Erigüç, Turgay Esmer, Şükrü Küçü

Zaman zaman bu derneklerin yöneticilerinin, siyasi iktidarlarla çıkar ilişkisine girdiği suçlamaları ortaya atılmaktadır. Emin Çölaşan'ın Cumhurbaşkanlığı ve Başbakanlık Muhabirleri Derneği hakkındaki bir iddiası şöyledir

Gazetecilerin ilk platform çalışması, "Medya Platformu" oldu. 4 Mayıs 1989'da, 1 Mayıs gösterilerinde ölen bir kişinin cenaze töreninde polis, gazetecilere saldırdı.

Bu eylemlerde ivme düterken, Körfez K

Esas amacı, basın ve habercilik ahlakının sorgulanması olan platform 3-4 toplantı gerçekleştirdi. Platform, eylem yapma yerine araştırma ve tartışma yapılması ilkesinden hareket etmek istedi. Ancak platformda bulunan "Sosyalist basın" temsilcileri bu durumu pasiflikle suçlayınca fraksiyonel çatışma başgösterdi ve hareket söndü.

İkinci platform çalışması da, benzer isimlerin yer aldığı "Basın Emekçileri Birliği"dir. İlk toplantısına 100 kişinin katıldığı birliğin asıl amacı, "güçsüzleşen Türkiye Gazeteciler Sendikası'nın toparlanamaması" halinde, DİSK'e bağlı, sınıf sendikacılığı temelinde bir sendikal örgütlenmeye gitmekti.

Bunun hazırlık çalışmaları olarak, her medya kuruluşunun bir temsilci ile birliğe katılması ve bu temsilcilerin bir Yürütme Kurulu oluşturması öngörüldü. Medya Platformu'nun aksine, bir eylem birliği olması hedeflendi. Birlik temsicileri, Güneş gazetesi çadır eylemine destekte bulundu, 1 Mayıs 1992'ye katıldı.

Basın Konseyi, siyasi iktidarların da baskısıyla 6 Şubat 1988'de kuruldu. Basın Konseyi konusu, Basın Özgürlüğü bölümünde ayrıntılarıyla ele alınmaktadır. Basın Konseyi'nin temelde medyaya ilişkin sorunlar dışında politika yapımında da bir baskı grubu gibi çalıştığı izlenmektedir.

Mesleğinde sivrilmiş ya da siyasi parti yöneticileriyle iyi ilişkiler geliştirebilmiş gazetecilerin doğrudan politika yapımında yer almak amacıyla milletvekili adayı olduğuna veya milletvekili seçildiğine sıklıkla rastlanmaktadır.

Ancak bazı gazeteciler, babası (Selim Ragıp Emeç) parlamentoda bulunmuş Çetin Emeç (Hürriyet ve Milliyet eski Genel Yayın Yönetmeni ve köşe yazarı, öldürüldü) gibi bu duruma karşı çıkmaktadır

20 Ekim 1991 Milletvekili Genel Seçimleri için, çeşitli partilere 114 gazeteci başvurdu. Bu 114 gazeteciden 63'ü kesin listelerde yer aldı. İlk kez, politika sahnesine bu kadar çok gazetecinin çıktığı gözlendi. Listedeki adaylardan bazıları seçime girdikleri bölgede liste başında yer alırken, bazıları da kontenjandan

listeye girdi. Milliyet gazetesi yazarlarından Mümtaz Soysal, SHP Ankara birinci bölgeden, eski Cumhurbaşkanlığı Basın Müşaviri Ali Baransel DYP Ankara birinci bölgeden, Hüseyin Çelebi Sosyalist Parti İstanbul 8. bölge kontenjan adayı oldu

6 Kasım 1983 Genel Seçimleri sonuçlarına göre, Türkiye Büyük Millet Meclisi'nde, milletvekillerinin mezun oldukları öğretim kurumları itibarıyla dağılımında, 5 basın yayın-gazetecilik ve halkla ilişkiler okulu mezunu bulunmaktadır. Mesleği gazeteci olanların sayısı ise 11'dir.

29 Kasım 1987 Genel Seçimleri'ne göre, basın yayın-gazetecilik ve halkla ilişkiler okulu mezunu milletvekili sayısı 3'tür. Mesleği gazeteci olan milletvekilleri ise 10 ki

20 Ekim 1991 seçimleri sonuçlarına göre, milletvekillerinin mezun oldukları öğretim kurumları itibarıyle dağılımında karşımıza 4 basın yayın-gazetecilik ve halkla ilişkiler yüksek okulu mezunu çıkmaktadır. Milletvekillerinin meslekleri itibarıyle dağılımına bakıldığında ise 13 milletvekilinin basın yayın ve gazeteci mesleğinden olduğu görülmektedir

İktidarın, başbakanın dolayısıyla hükümetin faaliyetlerini bütün medya kuruluşları yakından izlemektedir. Bu nedenle, ulusal çapta yayın yapan veya bölgesel alanda iddialı olan medya kuruluşlarının, başkentte insan ve araç bakımından iyi donatılmış büroları bulunmaktadır. Ayrıca muhabirler ordusu, başbakanı izlemek üzere Cumhurbaşkanlığı ve Başbakanlık Muhabirleri D

Başbakanın izlenmesi genelden özele doğru bir süreç içerisinde gerçekleşir. Bu süreç içinde yer alan gazetecilerin yapısı da sürece uygunluk göstererek değişmektedir.

Günlük açıklanmış programlar, genellikle başbakanlık muhabirleri ve kameramanları vasıtasıyla izlenir. Söz konusu program, 1987 yılında daha etkin bir şekilde faaliyete geçen Başbakanlık Basın Müsteşarlığı ve görevlileri tarafından medya kuruluşlarına ulaştırılmaktadır. Başbakanın diğer parti başkanları ile g

Özel haberin bir başka boyutu da, araştırma ve izleme gerektirmesidir. Burada başbakanın karakteri, kişisel eğilimleri, sağlığı, mal varlığı ve ailesi ile ilgili ayrıntılara inilmektedir. Araştırmacı

Cumhurbaşkanını izlemede de, başbakanı izlemede kullanılan yöntemler genellikle geçerlidir. Türkiye'deki siyasal yapı nedeniyle, cumhurbaşkanlarının faaliyetlerinin haber değeri kazandığı durumlar daha sınırlıdır.

Cumhurbaşkanlığı haberleri -TRT dikkate alınmazsa-, genellikle savaş durumları ya da seçimler ve seçim sonrası hükümetlerin kuruluşu sırasında ön plana çıkmaktadır. Ancak, cumhurbaşkanının siyasal görüşü ile kurulan hükümetin siyasal görüşü ya da başbakanın aynı çizgide olsa da görüş ayrılıkları yüzünden doğab

Cumhurbaşkanının, kağıt üzerinde de olsa, tarafsız konumunu sürdürmek zorunda olması, siyasal gelişmelere ilişkin yorumlarını, basın toplantısı ya da açıklamalarla yapmasını sınırlamaktadır. Bu nedenle görüşlerin iletilmesinde, köşe yazarı-yorumcuların aracı olarak kullanılması tercih edilmektedir.

Cumhurbaşkanının resmi toplantılarının izlenmesi, çoğunlukla Cumhurbaşkanlığı ve Başbakanlık Muhabirleri Derneği bünyesinde örgütlü muhabir, foto muhabiri ve kameramanlar aracılığıyla gerçekleşmektedir. Medya, cumhurbaşkanının gerekli günlük, haftalık ya da aylık programlarını Cumhurbaşkanlığı Basın Müşavirliği aracılığıyla elde etmektedir.

Bu konuda bir başka örneği, köşe yazarı Yavuz Donat vermektedir

Gerçekleri görebilen politikacılar ise bu konuda kendi arkadaşlarını alaya almaktadır

Bir kurum olarak Türkiye Büyük Millet Meclisi, politik olayların aktarılmasında medyanın gücünden olumsuz yönde etkilenmektedir. Çünkü medyanın başbakanın ve hükümet çalışmalarının üzerinde yoğunlaşması, bir yasama organı olan meclisi ikinci plana itmektedir. Zaman zaman, başbakan da icraatlarında mümkün olduğunca meclisi devre dışı bırakmaya çalışmaktadır. Kanun Hükmünde Kararnameler bu konuda en belirgin örneği teşkil etmektedir.

Toplam izlenme oranlarına bakıldığında, ister yazılı olsun ister görsel, medyada, meclisle başbakana aynı oranda yer verildiği nadir görülmektedir. Meclis, medyanın yakından ilgilendiği ekonomik kararlar, savaş durumu, cumhurbaşkanının, meclis başkanının seçilmesi, meclis araştırması, güvenoylaması gibi konular dışında pek dikkate alınmamaktadır. Bu yöndeki tercih de başbakanın işine yaramaktadır.

Yasama organı olan Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin bu nedenle faaliyetlerini ön plana çıkarmak için çeşitli yöntemlere başvurduğu görülse de, bunun en önemli örneği, incelediğimiz dönem sonrasında gerçekleşse de, Meclis Televizyonu'nun yaşama geçirilmesi olmaktadır.

TBMM çalışmalarına naklen yayınlayacak olan Meclis Televizyonu, 10 Aralık 1994 tarihinde TRT'nin 3'üncü kanalından deneme yayınlarına başladı. TBMM Başkanı Hüsamettin Cindoruk, Meclis TV'nin kimsenin propaganda aracı olmayacağını söyledi. Meclis TV projesi, 100 milyar liralık bir harcamayla 3 yılda gerçekleştirildi. Meclis TV, Genel Kurul toplantılarını ve bazı önemli basın toplantılarını yayınlamaktadır. Meclis TV, Genel Kurul salonuna yerleştirilen 4'ü uzaktan kumandalı 10 kamera ile Genel Kurul çalışmalarını izlemektedir

Fikir babasının TBMM Başkanı Hüsamettin Cindoruk olduğu belirtilen Meclis TV, Anayasa'nın 97. ve 3984 sayılı yasanın 17. maddelerinin verdiği yetkiyle yayına geçti. Meclis TV'nin yönetmeliğine göre, Meclis TV toplumun milli ve manevi değerlerini gözetecek. Genel ahlak ve aile yapısına saygılı olacak. Toplumu şiddet, terör ve etnik ayrımcılığa itmeyecek. Kişileri küçük düşürücü yayınlar yapılamayacak. Tarafsızlık ilkesine uyacak ve tekzip hakkına saygılı olacak. Televizyon bir TBMM başkanvekili başkanlığında oluşturulacak yayın kurulu tarafından yönetilecek

Meclis TV ile ilgili olarak Oktay Ekşi şunları söylemektedir

Gerçekten de Meclis, başbakanlık, bakanlık gibi diğer politik kurumlarla karşılaştırıldığında daha yavaş hareket eden bir görüntü sergilemektedir. Bir yasanın meclis genel kurulunda onaylanmasına kadar geçen süre -komisyonlar, alt komisyonlar, yasanın geri çekilmesi vs gibi adımlar- bu olması gereken titiz ve dikkatli çalışmayı doğal olarak yavaşlatmaktadır.

Medyaya karşı kullanılan silahlardan bir başka örnek, TBMM Başkanvekillerinden Kamer Genç tarafından ortaya konulmaktadır. Kamer Genç, "Meclis müzakerelerine az sayıda milletvekili katıldığını ve bunun görüntülenmesinin Meclis itibarını zedelediği" gerekçesiyle televizyon çekimleri yasakladı. Genç, daha sonra yalnız kürsüyü çekmesi koşuluyla TRT'ye izin verdi

Milletvekilleri, gazetecilere Genel Kurul dışındaki Meclis faaliyetlerini izleme yasağı getirme çalışmaları da yapmaktadır. Bu amaçla, içtüzük değişikliği çalışmaları başlatıldı. Milletvekillerinin bulunduğu iktidar ya da muhalefet kulislerine gazetecilerin girmesinin engellenmesi amaçlandı. Bu çalışmanın mimarının DYP milletvekili Coşkun Kırca olduğu bildirildi

Bu tür açıklamalarla birlikte, milletvekillerinin medya mensuplarına karşı ortak tavır alarak toplu davalar açtığına da rastlandı. Nazlı Ilıcak, 5 Kasım 1989 tarihli Tercüman gazetesindeki köşesinde, "Pavlov'un köpekleri" başlıklı yazısında, ANAP milletvekillerine hakarette bulunduğu gerekçesiyle, üçü bakan 102 ANAP'lı milletvekili tarafından açılan davaya maruz kaldı. Ilıcak, her milletvekiline 3'er milyon lira olmak üzere toplam 306 milyon lira tazminat ödemeye mahkum edildi.

Birçok basın kuruluşunun, meclisi izleyen muhabirleri bulunmaktadır. Bu muhabirler Parlamento Muhabirleri Derneği bünyesinde örgütlenmektedir.

Muhabirler açısından, 450 milletvekili bir haber denizi özelliği taşımaktadır. Meclisteki haberlerin izlenmesinde muhabirlerin çoğunlukla dört noktayı gözönünde tuttuğu varsayılır: Kişisel ilgi, ulusal haber anlayışı, satış olanağı ve el altındaki kaynaklar.

Muhabirler, öncelikle kendisine ilginç gelen konuyu haber yapmaktadır. Muhabirlerin ilgisi iki kategoriye ayrılabilir. İlki, haberin başlığıdır. Birçok muhabir için işsizlik üzerine bir haber yapmak, meclis arşivlerinde çalışarak haber yapmaktan daha ilginç gelebilir. Meclis'le ya da üyeleriyle ilgili bir skandal, meclisin "çürümüşlüğünü" gösteren haber öncelik alır. Bu da politikacının tepkisini çekmektedir.

İnterstar'ı protesto eden Dışişleri Bakanı Hikmet Çetin, bu televizyonun bundan sonra kendisini izlememesini istedi. İnterstar'ın yorumcusu Engin Ardıç, Dışişleri Bakanlığı'nın izlediği politikayı eleştirirken, Çetin'in Kürt kökenli olduğunu hatırlatmış, "Azerbaycan p

Meclis çalışmalarında, hangi konunun habere değer olduğuna medya mensupları karar verse de, milletvekillerinin elleri kolları bağlı oturduğu düşünülemez. Milletvekillerinin, medyayı etkilemek için kullandığı farklı yöntemler vardır. Bunun için konuşmalarında ve açıklamalarında medyanın ilgisini çekecek

Politikacılar ya da siyasi partiler, kamuoyunun istek ve arzularının gerçekleştirilmesinde birer araç rolünü üstlenmektedir. Bu istek ve arzuları iyi biçimlendirebilen partiler seçmene umut verecek ve bu sayede iktidara gelebilecektir. Siyasi parti ve politikacılar, kamuoyunun istek ve

Medyanın gücünün farkında olan politikacılar, uzun zamandır bu gücü kendi yararlarına kullanmaya çalışmaktadır. Zira, kamuoyu ile en ucuz iletişim medya yoluyla kurulabilmektedir.

Haluk Şahin'e göre, "Siyasetçiler bazı gazetecileri kendi borazanları olarak kullanma

Bu ucuz iletişimde amaç sadece bir zorunluluğu yerine getirmek değildir. Bazı politik amaçları da tatmin etmektir. Elbette asıl hedef, medyanın politikacılar ve faaliyetleri hakkındaki haberlerin yayınlanmasıdır. Medya, faaliyetleri en iyi sunacak ucuz iletişim aracı olduğu sürece de politikacılar, kendilerine en fazla yarayacak haberin verilmesini isteyecektir

Gazeteci-yazar Serdar Turgut da batka bir örnek getirmektedir

TRT Genel Müdürü'nün atanmasında Bakanlar Kurulu'nun yetkili olması, TRT'nin iktidarların borazanı haline geldiği, haberlerin yönlendirildiği ve yanlı verildiği suçlamalarının sıkca yapılmasına yol açtı. İktidarlar bu suçlamaları genellikle reddettiyse de uygulamalar, iddiaları güçlendirir nitelikte oldu. TRT'nin uzun dönem, sözlü ve görüntülü medyada tekel konumunda olması bu yola başvurulmasının ana nedenini me

Örneğin, TRT Genel Müdürü Tunca Toskay'ın iktidarın siyasi görüşünün temsilciliğini yaptığı yönündeki iddialar üzerine, basından sorumlu Devlet Bakanı Mesut Yılmaz, kendisinin TRT yayınlarına hiçbir müdahalede bulunmadığını söylerken

İktidarların TRT üzerindeki hakimiyetlerinin en önemli göstergesi ise, Adalet Bakanı Oltan Sungurlu'nun, TRT kameralarının kendi konuşması bitene kadar diğer bir toplantıya gitmesini yasaklayabilmesiydi. TRT Genel Müdürü Cem Duna'nın yayın politikasından memnun olmayan bazı ANAP'lılar, örneğin Mustafa Taşar, "Cem Duna mıdır, dana mıdır, nedir? İkaz ederiz, olmazsa döveriz" diyebilmekteydi

Politikacılar, diğer politik aktörleri -başbakan, muhalefet lideri, muhalefet partileri, meclis ya da baskı gruplarını etkilemek için de medyayı kullanmak istemekte, destek aramaktadır. Politikacı, çeşitli açıklamalarında söz konusu politik aktörleri eleştirirken medya da kullanılmış olmaktadır.

Köşe yazarı Ali Sirmen'in yazısındaki bir bölüm bu durumu sergilemektedir

Milliyet gazetesindeki bir haberde töyle denilmektedir

Haberleri yönlendirme isteği, çoğunlukla düz politikacılar yerine başbakan ve muhalefet liderlerinden gelmektedir. Bu yüzden, zaman zaman liderlerin yardımcıları da, liderlerini çeşitli önlemler almaya zorlamak için medyayı kullanabilmektedir. Bu amaçla kimlik açıklanılmadan bilgi sızdırılması yoluna başvurulmaktadır.

1994 yerel seçimlerinde, SHP İstanbul Anakent Belediye Başkan Adayı Zülfü Livaneli'nin gençlik yıllarında yurtdışındaki faaliyetlerine ilişkin belgelerde sözünü ettiğimiz bilgi sızdırma yöntemi uygulandı

Başbakanın ve medyadan sorumlu kişinin, doğru ve eksiksiz bilgilendirilmesi ve politik mesajları iyi verebilmesi için, bilgiye hükmetmesi gerekmektedir. Bu bilgi kontrolu sırasında, başbakanın gerçekleri kendi çıkarları doğrultusunda eğip bükme yönünde çeşitli stratejiler geliştirdiğine rastlanılmaktadır.

Başbakan, özellikle gündemi kendisi belirlemeye çalışmaktadır. Gündemin belirlenmesi, sadece belirli haberlerin verilmesi ile sınırlı değildir. Gündemin belirlenmesi, aynı zamanda konuların veriliş tarzı, özellikle politik açıdan zarar veren konuların kontrolu ya da yön değiştirilmesidir.

Gündemin belirlenmesindeki en önemli olaylardan biri, "Zakkum olayı" olarak anılan haberle gerçekleşti. Kamuoyu, 1987 yılında Milli Savunma Bakanı Ercan Vuralhan hakkındaki yolsuzluk iddiaları ve bu iddialarla ilgili soruşturmalarla meşgulken, TRT televizyonu ana haber bülteninde birinci haber olarak, Ziya Özel isimli bir doktorun zakkum adlı bitkiyle kanser

Hasan Cemal, bu konudaki kuşkuyu şu şekilde satırlara dökmektedir: "Hiç şüphe yok, zakkum olayının Vuralhan konusunun TBMM'de görüşüldüğü gün ayarlanıp sunulması da (Zakkumcu'nun -Ziya Özel- Hafize Özal'ın -Turgut Özal'ın annesi- öğrencisi olması da ilginçtir) Özal tarafından ayarlanmıştır.

Örneğin Ertuğrul Özkök'e göre, Özal, 3 Şubat 1991 tarihinde Amerika Başkanı Bush'un kendisine teşekkür edeceği bölüm de bulunan konuşmasının kesilmeden yayınlanması için TRT Genel Müdürü Kerim Aydın Erdem'e talimat verdi

Aynı şekilde TRT de İsmail Özdağlar olayını Özal hükümetinin istediği zamanda ve istediği biçimde yansıtmaktadır

Başbakanın ya da muhalefet liderinin, medyaya giden bilgi akışında birinci kaynaktan duruma el koyması, bilgiyi verenler ve bilgi çeşidi üzerinde de denetime sahip olması gerekmektedir.

SHP Genel Sekreteri Fikri Sağlar, özel radyo-TV'lere ilişkin yasanın yürürlüğe girmesinden sonra SHP'nin özel televizyonlara karşı uyguladığı ambargonun artık kalktığını, ancak özel televizyonlara verilecek demeç ve programlara katılmak için Genel Merkez'den onay alınacağını söyledi

Medyaya gidecek topluma açıklanacak olaylarda, birinci kaynaktan bilgiye el koyabilmenin bir diğer yolu da, eldeki medya kaynaklarını, Anadolu Ajansı örneğinde görülebileceği gibi kullanmaktır

Bu iletitimi dene

Bu bilgi verme yasağı yüzünden, gazetelerin süratli ve doğru haber almaları, bilgi edinmeleri olanak dışı kalmakta, bu da doğrudan halkı etkilemektedir. Yasak, zaman zaman haberlerde yanlışlıklara yol açmakta, gazeteci-yazar Nail Güreli'nin deyimiyle bunun faturası da gazetecilere çıkarılmakta, basın "yalan-yanlış haber vermekle" suçlanmaktadır

Eski TÜSİAD Başkanı Cem Boyner de, Türkiye'nin bugüne kadar çektiği sıkıntıların büyük çoğunluğunun gerçekleri gizlemekten kaynaklandığını belirtirken, "Basının doğru haber vermemesinden endişe ediliyorsa, çözüm basını doğru bilgilendirmektir" yorumunu yapmaktadır

Gazetecilikte Meslek Ahlakının Uluslararası İlkelerinin birincisi de, insanların doğru enformasyon alma hakkından bahsetmektedir

"İnsanlar ve bireyler, doğru ve kapsamlı enformasyon ile gerçeklerin nesnel bir görünümünü edinmek hakkına sahip oldukları gibi, kendilerini çeşitli kültür ve iletişim medyaları ile özgürce ifade etme hakkına da sahiptirl

İktidar ya da muhalefet liderleri, bütün kısıtlamalara rağmen bazen bilgi sızmasını engelleyememektedir. Çünkü medya mensupları, sürekli bu tür kaçakların peşindedir. Kaçaklar bazen, medya mensubu için kamuoyundan gizlenen bir haberi almanın tek yolu olarak ortaya çıkmaktadır. Bu durumda sızan bilgi ile, basın toplantıları, grup röportajları, basın açıklamaları gibi çeşitli yollar kullanılarak başedilmesi zorunluluğuyla karşı karşıya kalınmaktadır.

Hasan Cemal'in yazısı bu konuda iyi bir örnek teşkil

İktidar, kendisine zarar verebileceğine inandığı ya da saklanmasının güç olduğu hissedilen bilgileri, devlet sırrı kapsamına alma yoluna da başvurmaktadır. Bu tür bilgileri yayınlamak da, dava ve cezaya konu olmaktadır.

ANAP iktidarı daha da ileri giderek, bakanlara istedikleri belgeye devlet sırrı demesini yeterli görecek bir yasa hazırlığına da girişti. Gazeteci-yazar Erbil Tuşalp bu konuda şunları söylemektedir

Günümüz politikacıları, medya danışmanlarına -basın danışmanı ve basın müşaviri de denilmektedir- ve piar kuruluşlarına önem vermektedir. Medya danışmanları ile piar kuruluşlarının etkisi daha çok, kazananla kaybedeni ortaya koyacak genel seçim tanıtım kampanyalarında hissedilmektedir.

Türkiye'de 80'lerle birlikte politikada yeni jenerasyon ortaya çıkarken, bu kişilerin uzmanlığa verdiği önemle, iletişim profesyonelleri de politika sürecine katıldı. İletişim profesyonellerinin, siyasal alana girişinin bir başka nedeni de, 80 öncesi seçmeninin katı siyasal tutumundaki yumuşama, esnekleşme, önemli bir seçmen kitlesinin siyasal skala üzerinde mobilize olmasıdır.

Seçmene ulaşabilmek için, politikacıların ellerinden gelenden daha fazlasını yapmaları gerekiyordu. Ve bu nedenle medya danışmanlarına kapılar açıldı.

Doçent Doktor M. Naci Bostancı, medya danışmanlarının işlevlerinin olumlu ve olumsuz yönlerini şöyle sıralamaktadır

Kamera karşısında rahat hareket etmek ya da etkileyici olmak politikacıya büyük avantajlar sağlamaktadır.

Hasan Cemal, 1983 Genel Seçimleri öncesi, danışmanlarının da ustaca yönlendirmesiyle, Özal'ın, aydın kamuoyu karşısında liberal bir görüntü çizmeyi başardığını yazmaktadır. Cemal'e göre, Özal'ın kamuoyundaki Tonton Amca imajının oluşturulmasında danışmanı Selim Egeli etkili oldu, Özal'ın giyiminden, saç tuvaletine, hatta gözlük çerçevesine kadar değişmesini sağladı. Egeli, etkili olabildiği yıllar içinde Özal'ın iç ve dış basında ilişkilerinin düzgün gitmesini gerçekleştirdi

Kampanya temaları ve stratejileri geliştirip, çeşitli pazarlama teknikleri uygulayan medya danışmanları, politikacıyı kamuoyuna satmaya çalışır. Danışman öncelikle bu faaliyetlerini, para ödemeyecekleri medyaya karşı uygular. Haberlerde ve gazetelerde görünmek isteyen politikacı için danışmanlar, konuşmalar, tartışmalar ve basın toplantıları düzenler. Televizyonlar için güzel, çarpıcı görüntüler öne

Günümüzde medya danışmanları, partilileri harekete geçirmekten çok, politikacıları yüzer gezer seçmenleri etkilemeye yönlendirmektedir. Politikacılar, mutlaka zafer getirici teknikleri kullanmalıdır.

Yine de açıklamalar ve bildirilerle adayını ön plana çıkarmaya çalışan medya danışmanları, partiden bağımsız hareket edemez. Geleneksel politikayı ve bunu oluşturanları görmezden gelemez.

Danışmanlar, kendisi ve politikacı gerekli görürse, bir grupla beraber çalışabilmektedir. Bu danışmanlar ordusu, demeçleri ve konuşmaları hazırlamakta, reklamları ayarlamakta, stratejileri belirlemekte, basın bildirilerini ve açıklamaları yazmakta, broşürleri düzenlemektedir. Böyle geniş bir kampanya sırasında danışman, reklam ajansları ve halkla ilişkiler şirketleri ile işbirliği yapabilmekte ya da söz konusu iki kuruluş ayrı ayrı doğrudan kampanya sorumluluğunu üstlenebilmektedi

Medya danışmanlarının çoğu, seçim sonrası resmi danışman hüviyetini kazanmaktadır. Elbette, resmi hüviyeti danışman olanlar bu görevlerini sürdürebilmektedir. Medya danışmanları, iktidar mensuplarınca -başbakan ve bakanlar- 657 sayılı devlet memurları yasasına göre, sözleşmeli olarak ya da kadrolu sözleşmeli olarak istihdam edilmektedir. Partilerde de basın merkezlerinde çalışmaktadırlar. Medya danışmanları bir ofis oluşturabileceği gibi, yalnız da bu işi götürebilmektedirler.

İlhan Selçuk, gazetecilerin sonradan danışman olmasını eleştirmektedir

Bir başka yazısında Donat, danışmanların durumunu şöyle göstermektedir: "Gerginlik giderek tırmandı ve Kayseri'de Özal halka hitap ederken, danışmanları arasında kavga çıktı. 'Dövmeli, sövmeli' sözler edildi... Bir danışman gazetecilerin yanına geliyor, öteki danışmanı eleştiriyor ve 'Yazın bunları' diyordu. 1987'nin Eylül ayına girildiğinde, Özal'ın basınla il

Devlet kademesinde en belirgin medya danışmanlığını üstlenen resmi iki kuruluş Cumhurbaşkanlığı ve Başbakanlık Basın Müşavirleri'dir. Cumhurbaşkanı Turgut Özal'a basınla ilgili bilgiler Can Pulak, Metin Yalman ve daha sonraları bu ekibe katılan sözcü Kay

Ancak politikacıların, medya danışmanları konusunda dikkatli davranması gerektiği de ortaya çıkmaktadır. Çünkü medya danışmanları, politikacılar gibi gizli bilgilere ulaşabilmekte, birçok özel olaya tanık olabilmektedir. Bu bilgiler, medya danışmanları tarafından daha sonra çeşitli nedenlerle söz konusu politikacı aleyhine kullanılabilmektedir. Başbakan Tan

Tansu Çiller'le çalışan daha önce Süleyman Demirel'in Basın Müşaviri de olan Turgut Yılmaz Güven, özel genel, gizli haberleri bağlı olduğu liderleri iletmede önemli rol oynayan isimlerden biri. Güven, notları iletirken yazılı ya da kulaktan iletme yöntemlerini kullandı. Çiller'e haberler, "konut özel kalem, makam özel kalem ve basın merkezi" olmak üzere üçlü sacayağı biçiminde koordinasyon kurularak iletilmektedir. Beklenmedik gelişmeler ve olaylarla ilgili haberler, Bası

Erdal İnönü'ye de haberler önemine ve saatine göre özel kalem müdürü ve basın müşavirliği koordinatörlüğünde ulaştırılmaktadır. Her haberi öğrenme merakında olmadığı belirtilen İnönü, bir çok haberi de doğrudan gazeteciden öğrenmektedir. İnönü'nün en önemli özelliği, bir bilgi ya da haberi resmi organlardan kesinlikle kontrol etmesidir. İnönü'nün ajans haberlerinde Anadolu Ajansı'na, televizyon haberlerinde de TRT'ye itibar ettiği belir

Yıldırım Akbulut'un ANAP Genel Başkanlığı ve Başbakanlığı döneminde de diğer liderlerde olduğu gibi haberler özel kalem, basın müşavirliği koordinasyonu ile iletilmektedir. ANAP lideri Mesut Yılmaz'a haberlerin iletilmesinde ağırlık, basın müşavirindedir. Yılmaz'a yurt içi ve yurtdışı gezilerinde haber iletilmesi, araç telefonunun yanısıra önceden numarası belirlenmiş telefon ve fakslarla sağlanmaktadır.

Basın müşavirleri ve danışmanlarına burada önemli görevler düşmektedir. Medya mensuplarının neler düşündüğünü keşfetmek durumundadırlar. Medya mensupları ile aralarındaki yakın ilişki, buna olanak sağlamaktadır.

Sorulacak sorular tahmin edilince, gerisi kolayca gelir. Basın toplantısından sonra sorulabilecek bütün soruları da kapsayacak bir basın toplantısı metni hazırlanır ve bu metin medya mensuplarına dağıtılır. Yine de bu tam bir önlem değildir. Medya mensupları beklenmedik sorular sorabilirler. Başbakan kızabilir: "Bu soruyu soran arkadaşlara daha önce kızdınız. Ben şimdi sizi kızdırmak için değil, ama vatandaşların hükümeti

Ya da soruya doğrudan cevap vermek konumunda kendini hissetmeyebilir ve daha önceden hazırlanmış bir cevaba uydurabilir: "Soru: Ortadireğin hayatı bakımından da anahtar rolünde olan bu döviz meselesini önümüzdeki yılda nasıl halledeceksiniz, nasıl kaynak temin edeceksiniz? Cevap: Türkiye kredi itibarı gelişmekte olan ülkeler içinde en yüksek ülkedir... 1.5 milyar dolara yakın aldığımız kredilere ilaveten 3

Dikkatli ve akıllıca hazırlanabilmek, başbakana sadece basın toplantısından alnının akıyla çıkması olanağı vermekle kalmaz, kamuoyu önünde prestij de sağlar. Medya mensuplarının en küçük ayrıntının peşinde olduğu bir ortamda, başbakanlar en ufak bir hata riskini almak istemez.

Bu riski yok etmenin bir yolu, resmi basın toplantılarının sayısını azaltmaktır. Bu yolun tercih edilmesi halinde, bir açıklama gereği duyulduğunda "yakın kaynaklar" adı altında bilgi sızdırılabilir.

Basın toplantılarının sayısı azaltılırken, başbakanlar genellikle bir grup elit medya mensubunu yok farzetmez. Grossman ve Kumar'ın söylediği gibi, kendi seyircilerini komuta eden gazeteciler genellikle istedikleri kişilerle konuşurlar ve arayışları genellikle hemen cevaplandırılır. Bu kişiler arasında müttefik sahibi olmak, başbakanların en önemli amaçlarından biridir.

Başbakan Turgut Özal, 13 Aralık 1983 - 12 Aralık 1984 tarihleri arasında TRT, çeşitli gazete ve ajansların muhabir ve yazarlarına, açıklama yaptı, beyanat verdi, sorularını cevaplandırdı, bayram gazetelerinde mesaj yayınladı. Yine bu şekildeki kabul, 13 Aralık 1985 - 12 Aralık 1986 tarihlerinde 44, 13 Ar

Söz konusu tarihlerde Başbakan Turgut Özal'ın bu özel mülakatlarında tek tek ya da grup halinde kabul ettiği, elit diye tanımlayabileceğimiz gazeteciler şöyle sıralanabilir: Güngör Mengi (Yeni Asır), Yavuz Donat (Tercüman), Güneri Cıvaoğlu (Güneş-Sabah), Yavuz Gökmen (Hürriyet), Altan Öymen (Milliyet), Mehmet Ali Kışlalı (Hürriyet), Yalçın Doğan (Cumhuriyet), Yener Süsoy (Milliyet), Kurtul Altuğ (Güneş), Mehmet Barlas (Milliyet-Güneş), Oktay Ek

Başbakanlar ayrıca kolay ulaşılmaz kişilik sergilemek zorundadır. Televizyonun etkin olduğu bu dönemde, her konuda bir açıklama yapılması kamuoyunda bıkkınlık yaratabilir, ilgiyi azaltır.

Dar grup toplantıları ve özel röportajlarla açıklamalar, başbakanların daha kolay denetleyebilecekleri yollardır. Bu nedenle, yine müttefik elit grup seçilerek yararlı mesajların kamuoyuna ulaştırılması amaçlanmaktadır.

Medya kuruluşlarında, haberleri toparlamak ve yazmakla görevli kişiler temelde muhabirlerdir. Muhabir, başkentte (Politikanın merkezi olarak ele alınmaktadır. Yoksa politik gelişmeler diğer illerde de söz konusu olabilir) hazırladığı politik haberi, büro şefine, büro şefi de gerekirse temsilciye ya da doğrudan haber merkezine (Türkiye'deki medya kuruluşlarının önemli bölümünün merkezi İstanbul'dur) iletirler. Haber merkezinde, Haber Müdürü

Bu işleyiş ters de olabilir. İstenilen haber, muhabire genellikle aynı aşamalar kullanılarak ulaştırılır. Haber ısmarlamada her birim sorumlusu ayrı ayrı da davranabilir.

Politik haberlerde kaynak kişi politikacı, doğrudan muhabirle temas kurabileceği gibi ara devreleri de kullanabilir, patronla doğrudan görüşebilir. Bu, politikacının medya kuruluşundaki yetkililere yakınlık derecesine göre değişmektedir. Böylece şematik ilişkiler aleyhine bir durum doğmaktadır. Politikacı ayrıca köşe yazar ve yoru

Genellikle politikacılar, haklarındaki olumsuz haberler nedeniyle medya kuruluşu üst düzey yöneticileri ile görüşmeyi tercih etmektedir. Haklarındaki iyi haberlere zaten müdahale etmeye gerek yoktur. Olumsuz haberlerde, devreye haberin hazırlık aşamasında, kendisiyle ilk temas kurulduğu sırada girilmeye çalışılmaktadır. Böylece haber ya da program, daha başlangıç aşamasında kadük edilmekte, hazırlanıp yazı işlerinin önüne bile gelse, müdahale sonucu sümen altı edilmekte ya d

'İstanbul'a gelirken Sayın Başbakana senin yazından söz ettim. Çok üzüldü. Senden ricası bu yazıyı kullanmamam... Biliyorsun seni sever. Bana, 'Dostluğumuz söz konusu, söyle Yavuz'a dedi.

Şematik ilişkiler, politikacı-medya mensubu (patrondan muhabire) yakınlığı, haberlerin ve kamuoyunun oluşturulmasında politikacı tarafından kendi yararına kullanılmak istenilmektedir. Bunun karşılığı da, medya kuruluşuna tanınan kolaylık ve medya mensubuna seçici davranmak şeklinde kendini göstermektedir. Bu yakınlık medya mensubunun politikacı tarafından özel bilgi ve haberlerle, iç ve dış gezilerle ödüllendirilmesini sağlamaktadır.

Turkish Daily News editörü İlnur Çevik, "Çiller ilginç bir biçimde basınla sürekli dirsek temasında. Basında Çiller'i öven insanlar var. Siz etrafınıza bakın onları görürsünüz" demektedir

Şematik ilişkilerin ortaya çıkardığı bir avantajı gazeteci-yazar Meral Tamer kaleme almaktadır

Bir diğer avantaj, Erol Simavi'nin kırmızı pasaportunda görülebilmektedir: "İnterstar bir süredir gazetemizin sahibi Erol Simavi'ye verilen kırmızı pasaportu yayın konusu yapıyor. Bu pasaport, rahmetli Turgut Özal'ın başbakanlığı sırasında kendisine verildi. Kendisine kırmızı pasaport verilmesi konusu ilk defa 1988'de Davos zirvesi sırasında gündeme geldi.. bu pasaportun süresi, daha sonraki hükümetler döneminde de aynı gerekçelerle her 6 ayda bir uzatılmıştır."

Tematik ilitkiler ka

Politikacılar da, medyaya patron transfer etmektedir

İlişkiler, gazeteci-politikacı arasında sıkı dostluklar doğmasına yol açabilmektedir: "Güneş Taner, TBMM Genel Kurulu'ndaki bütçe görüşmeleri başlamadan önce, bir nefes almak için İstanbul'a gelmiş. Haydi. Yine bir İstanbul gezisi yapalım,

Politikacı-medya patronu ilişkileri yakın boyutlardadır: "İlginç buldum: Kanal 6'nın sahibi Ahmet Özal da stüdyoya gelmişti. Spot ışıklarının arkasında, gölgede kalan Ahmet Özal'ı farkedince, Tansu Hanım çok sevindi: -Aaa. Ahmet , sen de mi buradasın? Hoş geldin. Nasılsın canım? Ahmet Özal da çok sıcak, sevinçli bir tavırla Başbakan'a karşılık verdi ama uzakta olduğu için ne dediğini duyamadım.

Politikacı-medya yöneticisi ilişkilerinin iyi olması, iki tarafa da yarar sağlamaktadır:

Türkiye'de medyanın, özgürlükler açısından ele alındığında olumsuz etkiler, sınırlamalar, baskılar ve yasaklarla karşı karşıya olduğu görülmektedir. Bu durum, özellikle incelediğimiz 1983-1993 yılları arasındaki dönemde de kendini hissettirdi. Gazetelerin neredeyse alkışlarla karşıladığı 12 Eylül 1980 darbesi aslında tahmin edilebileceği gibi bir yasaklar zincirinin habercisiydi. Askerler, ilk etapta bir sansür uygulanmayacağını belirtirken, bunun "her istenilenin yazılacağı

anlamına gelmediğini"

1983 yılında yapılan 6 Kasım Genel Seçimleri'ne kadar süren dönemde, çeşitli haber ve yorumlar nedeniyle ulusal çapta yayın yapan, İstanbul merkezli sekiz gazete, 17 kez olmak üzere toplam 195 gün kapatıldı. 927 yayın yasağı getirildi. Basın organlarının muhabir, yazı işleri müdürü, köşe yazarı ile kitap yazarları, çevirmenler, yayın organları sahipleri, film ve tiyatro sanatçıları 12 Mart 1980-12 Mart 1984 tarihleri arasında, yazılarından, kitaplarından, oyun ve filmlerinden dolayı toplam 181 kez soruşturma ve kovuşturmaya uğradı, ifadeleri alındı, haklarında dava açıldı ya da tutuklandı

6 Kasım seçimleri, her ne kadar demokrasiye doğru atılan bir adım olarak sayılsa da, basına uygulanan yasaklar sıkıyönetim komutanlıkları marifetiyle sürdü. Sıkıyönetim komutanlıklarının koyduğu yasaklar, ilk kez Başbakan Turgut Özal'ın, Aydınlar Dilekçesi konusunda yap

Başbakanlığa atanan Turgut Özal kendi deyimiyle, "basından memnundu, memnun olmaya da mecburdu"

Medya ile ANAP iktidarı arasındaki ilişkiler özellikle, 2.5 gazete kalacağını söyleye

Çetin Emeç, iktidarın hedefinin "bir kukla basın yaratmak" olduğunu belirtirken, "Bazıları konuşuyorlar, sonra ertesi sabah dillerinden dökülen incileri ak kağıt üzerinde simsiyah harflerle görünce dehşete düşüyorlar. Arkasından dava üzerine dava açıyorlar. Çalakalem yalanlama sağanakları yağdırıyorlar. Yargıçlarımız soluk kesen cezalar kessin istiyorlar" demektedir.

Medya ile Özal arasındaki bu gerginlik, gazete manşetlerine de yansıdı. Hürriyet, 19 Nisan 1988'de sürmanşette Erol Simavi'nin "Sayın Başbakan" başlığını taşıyan mektubunu yayınladı. Mektupta özetle şöyle denildi

Medyaya getirilen sınırlama, uygulanan baskı ve yasaklar; Anayasa, yasalar, diğer baskı yolları, gazetecilere saldırılar, Basın Konseyi ve aleyhte araştırmalar başlıklarıyla incelenecektir.

ANAP iktidarının, müteşekkir olduğu 1982 Anayasası, basın özgürlüğünün temelini oluşturan düşünce ve ifade özgürlüğünün, tüm kitle iletişim araçları ile olan bağlantısını ve hangi hallerde sınırlandırılabileceğini, 25 ve 32. maddeler arasındaki hükümleriyle 1961 Anayasası'ndan daha ayrıntılı bir şekilde düzenlemektedir

Anayasa'nın 25. maddesi düşünce özgürlüğünün aynı zamanda düşünce ve kanaatleri açıklama hakkını da içerdiğini vurgulamaktadır:

Düşünceyi açıklama ve yayma hürriyetini düzenleyen 26. maddede ise, basın dışı kitle haberleşme araçlarında düşünce ve kanaatlerin önceden denetlenmesi demek olan sansüre olanak vermemektedir. Ama aynı maddeninin 2. fıkrası da, düşünceyi açıklama ve yayma özgürlüğünün nasıl sınırlandırılabileceğini düzenlemektedir. 3. fıkra ise, kanunların yasakladığı dilin kullanılamayacağı ve basın organlarının yetkili mercilerce de toplatılabileceği hükmünü içermektedir:

Bu hürriyetlerin kullanılması, suçların önlenmesi, suçluların cezalandırılması, devlet sırrı olarak usulünce belirtilmiş bilgilerin açıklanmaması, başkalarının şöhret veya haklarının, özel ve aile hayatlarının yahut kanunun öngördüğü meslek sırlarının korunması veya yargılama görevinin gereğine uygun olarak yerine getirilmesi amaçlarıyla sınırlanabilir.

Düşüncelerin açıklanması ve yayılmasında kanunla yasaklanmış olan herhangi bir dil kullanılamaz. Bu yasağa aykırı yazılı veya basılı kağıtlar, plaklar, ses ve görüntü bandları ile diğer anlatım araç ve gereçleri usulüne göre verilmiş hakim kararı üzerine veya gecikmesinde sakınca b

Haber ve düşünceleri yayma araçlarının kullanılmasına ilişkin düzenleyici hükümler, bunların yayımını engellemek kaydıyla, düşünceyi açıklama ve yayma hürriyetinin sınırlanması sayılmaz."

Kağıtla ilgili baskıda, Türkiye'deki tek üretici konumdaki SEKA da kullanıldı. SEKA'da greve göz yumuldu. Grev, 131 gün sürdü.

Hasan Cemal bu konuda şu saptamayı yapmaktadır:

"Özal iktidarı bu grevi bilinçli biçimde uzatarak, basına karşı uyguladı. Çünkü bu süre içinde dışarda gazete kağıdı fiyatları yükselmiş ve gazeteler yüzde 30-40 oranında daha pahalı kağıt ithal etmek zorunda kalmışlardı. Ancak grev sona ererken, gazete kağıdı konusunda Özal, Özallığını yaptı yine: Tam yüzde 62 oranında zam."

Özal'ın, medyaya karşı gazete fiyatlarının kırılması silahını da, Asil Nadir yoluyla kullandığı öne sürülmektedir.

Hasan Cemal şöyle demektedir: "Basındaki Asil Nadir Operasyonu ile bu grubun 1988'den başlayarak 1989 boyunca sürdürdüğü fiyat kırma savaşı (Hürriyet, Milliyet, Sabah, Tercüman 500 lira, Cumhuriyet 600 liraya satılırken, Günaydın 300, Güneş 400 liraydı) kulislerde, Özal'ın intikamı diye lanse ediliyordu."

Medyaya bir başka baskı da mal beyanı konusunda görüldü. Politikacıların mal beyanlarını sürekli talep eden medya üzerinde baskı kurabilmek amacıyla, ANAP iktidarı tarafından gazete sahip ve yöneticilerinin mal beyanı vermeleri konusunda karar alındı. "Mal Bildiriminde Bulunulması, Rüşvet ve Yolsuzluklarla Mücadele Kanunu" 19 Nisan 19

Politikacılar, medya için sık sık yargıyı etkileme yolunu da denemektedirler. Bu amaçla yapılan çeşitli açıklamalarda "bağımsız mahkemelerin göreve çağrıldığına" ve "gazetelerin toplattırıldığına" tanık olundu.

Çetin Emeç, bir yazısında şöyle demektedir: "Pazar'dı. Siyaset yasaklarının kaderini belirleyecek referandum gününün sabahı. Siz değil miydiniz Sayın Başbakanım beni yatağımda bulan ve beni güne, ''Bilesiniz savcılık gazetenizi toplayacak'

Açıklama, yalanlama ve tekzip hakkı da medyanın aleyhine sonuçlar doğurabilmektedir. Özal, Erbil Tuşalp'e göre, 1989 yılında Başbakanlık hukuk müşavirlerinden Mehmet Yılmazcan'ın yönetiminde bir tekzip bürosu oluşturdu. Yine Tuşalp'e göre, bu demokratik rejimlerde görülmemiş bir kuruluştu. ANAP ve Başbakan Turgut Özal'ın avukatları Bilgin Yazıcıoğlu ve Yaşar Sevük, 'yalanlama, açıklama ve tekzip' konularında 90'lı yıllarda rekorlar kırdılar. Özal açtığı t

Bir başka baskı unsuru da, daha çok kendilerini sosyalist basın olarak niteleyen, çoğunlukla haftalık olarak piyasaya çıkan ideolojik yayınların merkez ve bürolarının polis tarafından aranması şeklinde kendini göstermektedir.

Politikacıların zaman zaman, gazete patronlarına baskı yaparak, aleyhlerinde haber yazan gazetecilerin işten çıkarılmasını sağladıkları da iddia edilmektedir. Maliye Bakanı Adnan Kahveci'nin böyle bir yola başvurduğu ileri sürüldü. Bu da gazeteciler üzerinde doğrudan bir baskı unsuru olarak algılanmalıdır. Bedrettin Dalan ile ilgili bir haber de, Nokta dergisinde yönetim değişikliğine yol açtı.

İkinci bölümdeki "Şematik ilişkiler" bölümünde de ifade edildiği gibi, politikacılar ilişkilerini kullanarak ya da ikna veya tehdit yöntemleriyle aleyhteki yayınları durdurabilmektedir. Şematik ilişkiler bölümünde verdiğimiz örnekler dışında burada da bir örnek v

Burada, doğrudan olmasa da, politikacıların da işine gelen bir baskı yolu üzerinde kısaca durmak istiyoruz. Tabular. İşçi Partisi Genel Başkanı ve aynı zamanda gazetecilik yapan Doğu Perinçek, tabuları ceza sorumluluğu olmadığı halde yayıncının elini kolunu bağlayan bir başka baskı unsuru olarak tanımlamaktadır. Bu tabuları şöyle sıralamak mümkündür: Devletin ali menfaatleri, Silahlı Kuvvetler, Kürt sorunu, din. Doğu Perinçek, bu konularla ilgili çeşitli haber örnekleri verirken, "Bunlar haber değil

9) Basın Yayın ve Enformasyon Genel Müdürlüğü

Medyaya baskının bir başka örneği de, doğrudan medya mensuplarını hedef alan saldırılardır. Bu saldırıların faillerinin bulunmasında gecikme ve yargı mekanizmasının yavaş çalışması, saldırıları yapanları ödüllendirir boyutlara varmaktadır.

1979 yılında Milliyet gazetesi Genel Yayın Yönetmeni Abdi İpekçi'nin öldürülmesinden sonra, basına yönelik ölümle sonuçlanan saldırılar 1988 yılında yeniden başlamaktadır.

Saldırılar, özellikle Güneydoğu Anadolu Bölgesi'nde yoğunlaştı. PKK'nın 1993 yılında bölgede gazetelerin dağıtılmasını önleme yönündeki eylemi süresince de 10'a yakın gazete bayi öldürüldü. Gazeteler emniyet müdürlüklerinde satıldı. Bu süre içerisinde öldürülen bazı gazetecilerin isimleri şöyledir

Mevlüt Işık (1988), Seracettin Müftüoğlu (1989-siyasi), Sami Başaran (1989), Kamil Başaran (1989), Çetin Emeç (1990-siyasi), Turan Dursun (1990-siyasi), Halit Güngen (1992-siyasi), Cengiz Altun (1992-siyasi), İzzet Kezer (1992-

çatışma), Bülent Ülkü (1992-siyasi), Mecit Akgün (1992-siyasi), Hafız Akdemir (1992-siyasi), Çetin Ababay (1992 siyasi), Yahya Orhan (1992-siyasi), Hüseyin Deniz (1992-siyasi), Musa Anter (1992-siyasi), Mehmet Sait Erten (1992-siyasi), Yaşar Aktay (1992-siyasi), Hatip Kapçak (1992-siyasi), Namık Tarancı (1992-siyasi), Uğur Mumcu (1993-siyasi), Kemal Kılıç (1993-siyasi), Mehmet İhsan Karakuş (1993-siyasi), İhsan Uygur (1993-kayıp), Ferhat Tepe (1993-siyasi), Ays

Basın Konseyi'ne göre, 1989 yılında 24 olayda 48, 1990 yılında 27 olayda 54, 1991 yılında 21 olayda 44 gazeteciye saldırıldı.

1992 yılı içerisinde 12 gazeteci öldürüldü. 15 gazeteci silahlı saldırıya uğradı. 34 gazeteci emniyet görevlilerinin, 4 gazeteci parti yöneticilerinin saldırısına maruz kaldı.

1993 yılı içerisinde de 8 gazeteci öldürüldü, 5'i silahlı olmak üzere 51 gazeteci saldırıya uğradı. Bunlardan 16 gazeteci emniyet görevlilerinin, 4 gazeteci parti yöneticilerinin saldırısı ile karşılaştı.

Siyasi parti mensuplarının düzenlediği saldırılara en ilginç örnek, TRT baskınıdır. 22 Ocak 1991 tarihinde 30'a yakın SHP'li, taraflı yayın yaptığı gerekçesiyle TRT'ye baskın düzenledi. TRT Özel Kalem Müdürü Nevzat Balım, Muğla milletvekili Musa Gökbel tarafından tartaklandı.

Gökbel'in yanısıra TRT baskınına, Cevdet Selvi, Tahir Köse, Eşref Erdem, Mustafa Kul, Öner Miski, Mustafa Sarıgül, İstemihan Talay, Mehmet Moğultay gibi SHP'nin önde gelen isimleri katıldı.

Bizim Gazete'nin tesbitlerine göre, 100'den fazla gazeteci 1990 yılında silah almak için Emniyet Müdürlüğü'ne başvurdu.

Siyasal iktidarlar, medyayı hep denetim ve gözetim altında tutmayı arzuladı. Bunu sağlamak için de, gerek yasal gerek ekonomik engel ve kısıtlamalar çıkardı medyanın karşısına. Siyasal iktidarların kullandığı bir başka yöntem de, medyanın saygınlığını yitirdiği yolunda mesajların sürekli tekrarlanmasıdır. Medya, bir yandan yasal ve ekonomik engellerle

Saygınlığın korunması, kimi zaman 1938'de kurulan Basın Birliği ile ilgili yasada olduğu gibi siyasal iktidarın zorlaması yoluyla gerçekleşti. Birliğin amaçları arasında "mesleğin şeref ve vekarını korumak" da bulunuyordu. Birlik Haysiyet Divanları, "birlik mensupları arasında çıkacak şahsi anlaşmazlıklarla, meslek haysiyet ve şer

Birliğin 1946'da dağıtılmasından sonra, basında oto kontrol konusu, 1960 sonrası Milli Birlik Komitesi'nin zorlamasıyla yeniden gündeme geldi. Gazeteciler Cemiyeti ve İstanbul Gazeteciler Sendikası'nın girişimleriyle 24 Temmuz 1960'da Basın Ahlak Yasası taahhütnamesi toplam 132 gazete, dergi, ajans ve mesleki kurumca imzalandı. Taahhütnameyi, Basın Şeref Divanı yürütmekle görevliydi. Ancak bu girişim başarıya ulaşamadı. Takdir hakkı geniş tutulmak istenen Basın Şeref Divanı'nın kararlarından hoşlanmayan bazı gazete ve dergiler birer birer ayrıldı. Böylece Divan'a başvuranların sayısı giderek azaldı. Abdi İpekçi'nin deyimiyle, Divan "ismi var, cismi yok" bir hale dönüştü

1971 yılında, Türkiye Gazeteciler Sendikası Ankara Şubesi'nin düzenlediği "Basında Oto Kontrol ve Basın Şeref Divanı'nın Yeniden Etkili Şekilde İşletilmesi" konulu toplantıyı, Gazeteciler Cemiyeti'nin 1972'de kabul ettiği gazetecilerin basın ahlak kuralları başlıklı belge izledi.

1975 yılında, İstanbul'da Basın Yayın Genel Müdürlüğü'nün girişimiyle toplanan İkinci Türk Basın Kurultayı'nda "delegeler basında kendi kendini kon

Basının saygınlığının sağlanması gerekçesiyle, gazetecilerin kendi kendilerini denetleme konusu, 12 Eylül'ü izleyen dönemde üzerinde daha fazla durulan bir konu oldu. 1983 yılında, basında oto kontrol konusunda İstanbul'da (Türkiye) Gazeteciler Cemiyeti, Cumhuriyet, Günaydın, Güneş, Milliyet, Tercüman ve Yeni Asır gazetelerince bir toplantı düzenlendi. İki gün süren bu toplantıda, Basın Konseyi kurulması gerekliliği üzerinde duruldu.

Cemiyet Başkanı Nezih Demirkent, Türkiye Gazeteciler Sendikası ve Türkiye Gazete Sahipleri Sendikası ile bir basın konseyinin kurulması için ortak bir protokol imzalandığını da açıkladı. İleride kurulacak Basın Konseyi'nin başkanlığı görevini üstlenecek Oktay Ekşi bu toplantıda,

Konu daha sonra çeşitli toplantı ve köşe yazılarında ele alınırken, Çağdaş Gazeteciler Cemiyeti ve Parlamento Muhabirleri Derneği, girişimin öncülüğünü yapan Oktay Ekşi'ye 4 Haziran 1986'da ortak bir mektup göndererek, tepkileri dile getirdi. 5 Temmuz 1986 tarihinde, Parlamento Muhabirleri Derneği ile Çağdaş

Gazeteciler Derneği'nin Ankara'da düzenlediği açık oturumda, konu tartışılırken iki temel görüş belirginlik kazandı. Başını Oktay Ekşi'nin çektiği bir grup, basının kendi kendini denetlemesi gerektiğini ileri sürerken, başını Uğur Mumcu'un çektiği diğer grup, böyle bir girişimin basını sınırlayıcı etkiler yapacağını vurguladı.

Aynı yıl, 28 gazeteciden oluşan bir çalışma grubu, gazetecilerle yaptığı çeşitli temasların ardından, Basın Konseyi Sözleşmesi'ni ve Basın Meslek İlkeleri'ni gazetecilerin onayına sundu. Hazırlık çalışmalarının tamamlanmasından sonra, 6 Şubat 1988'de Basın Konseyi resm

Yasal bir yaptırımı olmayan, sadece uyarı, kınama, tavsiye gibi kararlar alabilen ve gönüllük ilkesine göre üyelerin biraraya geldiği Konsey'e 28 gazete, 22 dergi, 11 haber ajansı, 6 yayım kuruluşu ve 6 basın kuruluşu katıldı. 627 gazeteci üye

Konsey, gelir ve gider hesaplarının yasaların koyduğu kurallara göre tutulması, konsey bünyesinde çalışacak kimselerin ve yapılacak sözleşmelerin üstlenilmesi amacıyla Basın Konseyi ile Dayanışma Derneği'ni 9 Ağustos 1988 tarihinde kurdu. Aynı amaçla Basın Konseyi Vakfı da hayata geçirildi.

Konsey, Basın Meslek İlkeleri'ni şöyle sıralamaktadır

Basın Konseyi Temsilciler Meclisi'nin seçtiği, üçü okuyucuları temsil eden 9 kişiden oluşan Yüksek Kurulu, çalışma startejisini de şöyle saptadı

Daha önce Basın Konseyi, Basın Meslek İlkeleri ile ilgili konuları, ancak ilgilinin başvurusundan sonra ele alabilmekteydi. Bu konuda tek istisna, Basın Konseyi Yüksek Kurulu'nun "basın mesleğinin ahlaka aykırı özel çıkarlara alet edildiğine ilişkin olanlar" başta gelmek üzere, "basına topluca yöneltilen iddialar" karşısında herhangi bir baş

Basın Konseyi'nin 3 organı bulunmaktadır. Bu organlar; Basın Konseyi Üyeleri Kurulu, Temsilciler Kurulu, Basın Konseyi Yüksek Kurulu'ndan oluşmaktadır. Konseyin bir anlamda icra organı olan Yüksek Kurulu'nda, Temsilciler Kurulu tarafından seçilen üyeler bulunmaktadır. Kurulun görevleri sözleşmede şöyle sıralanmaktadır

Basın Konseyi'nin yayın organı "Özgür Basın"dır. Yüksek Kurul kararlarının "sicil kütüğü" işlevini de yüklenen Özgür Basın, basınla ilgili çeşitli olayları ve gelişmeleri de duyurmaktadır. Her ay yayınlanması öngörülen Özgür Basın, zaman zaman çeşitli sayıları birleştirilerek yayınlanmaktadır.

Basın Konseyi kuruluşunda, Basın Birliği ve Basın Şeref Divanı benzeri diğer oto kontrol denemelerinde olduğu gibi siyasal iktidarın bu yönde baskı ya da en azından etkileme yolunu seçtiği görüldü. Dönemin basından sorumlu Devlet Bakanı Mesut Yılmaz'ın 1985 yılından itibaren yaklaşık bir yıl süreyle sektördeki herkese bu konuyu işlediği belirtilmektedir. Yılmaz nitekim, bu konuyu Parlamento Muhabirleri Derneği ziyaretinde de gündeme getirdi

ANAP iktidarı, Basın Konseyi'nin kurulmasını yakından izledi, baskı yaptı ve arzuladı. Yavuz Donat, şunları yazmaktadır: "Önceki akşam

Devlet Bakanı Mesut Yılmaz'la konuştuk. Basının kendi kendini kontrolü üzerinde durduk. Yılmaz, "Biz bu işi kanunla düzenlemek istemiyoruz. Oto kontrol sistemini basın, kendi içinde kurup işletsin' dedi."

Çetin Emeç de, Basın Konseyi hakkında şunları yazmaktadır: "...kime rastlasam, 'Konsey çalışmalarınız ne alemde?' diyor. Bakıyorum Sayın Cumhurbaşkanı bile, bir aile reisi babacanlılığıyla yaptığı sohbet toplantısında, buram buram merak kokan bir sesle, 'Arkadaşlar, Konsey çalışmaları ne alemde?' diye soruyor. Günün birinde bir telefon. Damdan düşer gibi bir ziyaret. İktidarın ensesi ve gerdanı kalın bir 'vatan kurtaran aslan'ı çiziktirdiği ufuk turunun ardından, ağzındaki baklayı çıkarıyor: 'Sizin şu Konsey çalışmaları ne alemde?' Hepsinin de 'Konsey' dediği Basın Konseyi."

1982'den beri kurulmasına çalışılan basında oto kontrol mekanizmasını gerçekleştiren Basın Konseyi'ne, Mart 1989'da yaptığı ziyarette, 7. Cumhurbaşkanı Kenan Evren, şunları söylemektedir: "Benim inancım o ki, böyle bir kuruluşa büyük ihtiyaç var. Bu da gerçekleştirildi... Basın camiamızın bugüne k

Bu yönde siyasal iktidardan baskı geldiği yolundaki izlenim, Oktay Ekşi'nin "Hükümet böyle bir şey getirecek, biz daha önce kendimizi kontrol altına alalım ki, bize söyleyecek bir lafı kalmasın" ve Hasan Pulur'un "Efendim, tütünde olduğu gibi, bir gece yarısı Meclis ve Hükümet böyle bir yasa getirir, aman ondan önce hareket edelim, biz kendim

Basın Konseyi kuruluşuna karşı çıkışta ÇGD-PMD ortak metninde özetle şu noktalar üzerinde duruldu:

* 6980 Sayılı Basın Kanunu'nda Basın Ahlak Yasası'nın öngördüğü kuralların hemen tümü ayrıntılı ve cezaları içerecek biçimde düzenlenmiştir.

* "Meslekten men cezasına yer veren Basın Kanunu düzenlemeleri yürürlükte iken "oto kontrol" adı altında konseyler oluşturup, yeni kısıtlamalara yönelmek basın mensuplarından beklenmeyecek bir giriş

* Basın Konseyi, basının kontrol altına alınması sonucunu doğuracak sayısız girişimlerden biridir.

* Basın Konseyi Statüsü'nün 2'nci maddesinin ikinci fıkrasında belirtilen (üyesi olmasa bile BKYK'nın gazeteciyi üyesi bulunduğu basın kuruluşuna üyelikten çıkartılması için tavsiyede bulunması) hükmünü savunmak düşündürücüdür.

* Basın Ahlak Yasası'nın uygulanabilmesi amacını güden Konsey oluşumu Basın Kanunu yürürlükte iken en azından anlamsız kalmaktadır.

* Hükümet üyeleri ile valiler dışında tüm kamu görevlilerinin açıklama yapma yetkisini yasaklayan uygulama değişmeden, (doğruluğu şüphe uyandırabilecek ve tahkiki gazetecilik imkanları içinde bulunan haberler tahkik edilmeden ve doğruluğuna emin olunmadan yazılamaz) düzenlemesinin pratik bir değ

* Konsey'in anlayışına göre yorumlanacak soyut kavramlar (ahlaka aykırı-amme menfaatine zarar verici-şahsi veya taraf tutan kanaatler) yoluyla suç yaratılıp (kınama-uyarı-basın kuruluşu üyeliğinden çıkarma) cezaları kesilecekse, ileride ağır sorumluluklar yaratılacaktır.

5 Temmuz 1986 Açık Oturumu'nda söz alan Uğur Mumcu, Kemal Balcı, Varlık Özmenek ve Rafet Genç gibi gazeteciler, basındaki tekelleşme eğiliminin basın özgürlüğünü olumsuz etkilediği bir ortamda, böyle bir girişimin basını sınırlayıcı etkiler yaratacağı, konseyin büyük sermaye ve büyük baskı gruplarının silahı haline dönüşme tehlikesi taşıdığı görüşü üzerinde durdu, öncelikle yasaların getirdiği

Kemal Balcı, Rafet Genç'in öncülük ettiği tepkinin, Basın Konseyi'nin kurulmasının ertelenmesine yol açtığı ileri sürmektedir. Balcı'ya göre, Konsey'in ayrıca Basın Ahlak İlkeleri arasında yer verdiği meslekten men cezasını taslaktan çıkardı ve Konsey'in ilk amacının "Basın hürdür, sansür edilemez" görüşünü yaşama geçirmek olduğu ilan edildi.

Basın Konseyi'nin icra organı olan Yüksek Kurulu'nun yapısı üzerinde de durmak gerekir. Bası

"a) Temsilciler Kurulu'nca 6'sı basın mensubu, 5'i basın dışından olmak üzere seçilen 11 üye.

b) Günlük net satış ortalaması 50 binin üstündeki basın organlarının sahipleri ve belirleyecekleri, en az 10 yıldan beri Basın Kartı taşıyan ve faal gazetecilik yapan birer temsilci.

c) Günlük net satış ortalaması 50 binin üstünde olan basın organlarından en az 5'inde kendi ürettiği malzeme ile yeterli şartlarla ve devamlı servis yapan haber ajanslarıyla ve devamlı servis yapan haber ajanslarının sahipleri ve belirleyecekleri en az 10 yıldan beri Basın Kartı taşıyan ve faal gazetecilik yapan birer temsilci.

d) Sözlü ya da görüntülü basın ve yayın organlarının sahibi, genel müd

e) Basın Meslek İlkeleri ve Basın Konseyi Sözleşmesi'ne katılan basın kuruluşlarından, Basın Kartı taşıyan en çok üyeye sahip 3 Gazeteciler Cemiyeti'nin Başkanı veya Yönetim Kurulu'nca seçilen temsilcisi.

Medya sektöründe, son yıllarda mülkiyet yapısı hızla değişmekte ve tekelleşme eğilimi güçlenmektedir. Ancak kârlılık açısından incelendiğinde, medya sektörünün, kârlı ve rasyonel işletmeler olduğunu söylemek güçtür. Yazılı basın, diğer sektörlerle karşılaştırıldığında daha az kârlı gözükmektedir. Televizyon kuruluşlarının ise zararda olduğu görülmekte ve bu zarar milyarlarca lira olarak rakkamlandırılmaktadır. Kamuoyundaki etkinlik ve politik güç, medya kuruluşu bazındaki kârı geri plana atabilmektedir.

Medya ürünlerinin olutturulabilmesi için emek, hammadde ve sermaye gerekmektedir

Çetin Emeç, bir yazısında bu noktaya değinmektedir: "Basın özgürlüğü elbette yeni müesseselerin kuruluşuna yeşil ışık yakar. Ben diyorum ki, günümüz koşullarında ancak dev sermayelerin göze alabileceği bir girişimdir bu. O sermayeler tertemiz olmalı, kaynağı mutlaka bilinmeli. Bugün bir gazeteyi giderek büyüyen bir ticari ve sinai kuruluş olarak görmek doğru da, okuyucuya haber vermek, onu yorumlarla bazı olaylara hazırlamak, başka bir iş; elbiseciden

Profesör Doktor Toktamış Ateş, medyanın mali yapısı hakkında şu görüşü savunmaktadır

"On veriyorsam, onbeş almak için varım. Kim bunun aksini söylüyorsa yalan. Ahlak, nizam, demokrasi palavra... Sabah gazetesi, para kazanmak için vardır. Sabah gazetesi, Türk halkını aydınlatmak için var değildir. Sabah amme menfaati yapmıyor, bu işi para kazanmak için yapıyor."

Gazeteler bazında, 1990-1994 yıllarına bakınca medyada kârlılığın diğer sektörlere göre hiç de parlak olmadığı görülmektedir. Kâr marjının eksi 14.8'e kadar gerilediği, gerilemenin özellikle 1994 yılında kendi gösterdiği anlaşılmaktadır (Tablo 1)

Genel olarak, medyaların karşısına, yayın için iki temel finansman yöntemi çıkmaktadır. Bunlardan birincisi ticari işlemlerden kaynaklanmaktadır. İkincisi ise, çeşitli yerlerden gelen sübvansiyonlar ve devlet tarafından verilen teşvikler gibi

Ticari gelirlerin birinci kalemini, satış gelirleri oluşturmaktadır. Satış gelirleri, medyanın etkisini ölçmesine ve üçüncü kişiler karşısında bağımsızlığını sağlamasına yaramaktadır. Tabii ki, bu gelir yazılı medya i

Ticari gelirlerin ikinci önemli kalemi de, ilan gelirleridir. İlan gelirleri, firmaların reklam bütçeleri gibi reklam kaynaklarının büyüklüğüne, reklamveren ile reklam ajanlarının seçimine ve sigara reklamı yasağı gibi yasalar gibi çeşitli etmenlere bağlıdır. Bu gelir türü elbette görsel-sesli medya için birincil derecedeki gelir kaynağıdır.

Burada ilanın, başka işlerle de uğraşan medya patronları için, sahip oldukları medyanın kendi reklamlarını yapmaları, hem de istedikleri kadar yapmaları açısından yarar sağlamasının, medya patronu olma çekiciliğinde etkisi bulunduğunu da belirtmeden geçmeyelim.

1965-1989 yıllarını kapsayan bir araştırmaya göre, gazetelerin satış gelirlerinin payı, toplam gelirler içinde yüzde 60.13'ten yüzde 70.31'e yükseldi. Buna karşılık ilan ve reklam gelirlerinin payı, yüzde 38.96'dan yüzde 24.80'e geriledi

Medyanın diğer bir ticari geliri, bütçesinde az yer tutsa da hurda kağıtların satılması, kaynakçası bir yayın olan giysi, plak, kaset gibi ürünlerin işlet

Medya için ticari olmayan finansman, devlet tarafından sağlanan teşvik ve kredilerden oluşmaktadır. Bu konu, aşağıda teşvik ve krediler bölümünde ayrıntılarıyla incelenmektedir. Yazılı medya için, kağıt yoluyla verilen subvansiyon söz konusu değildir. Buna karşılık subvansiyon, görsel medyada sponsorluk ismi altında dikkati çekmektedir.

Araştırmacı-gazeteci Güventürk Görgülü, Türkiye'de medyanın gelir kaynakları açısından sermaye gruplarına olan bağımlılığı yanında, doğrudan doğruya büyük sermaye gruplarının denetimi altına girmesi olgusunun, iki biçimde ortaya çıktığına işaret etmektedir

1) Var olan medya işletmelerinin, zaman içinde büyüyüp gelişerek basın grubu haline gelmesi. Bu süreç içinde de, basın dışı işlere girerek çok değişik alanlarda çıkar sahibi olmaları, böylece yayınlarını sürdürebilecek ve yeni yayın çıkartabilecek bir ekonomik güç haline gelmeleri.

2) Yayınını sürdüren gazetelerin artan maliyetlere ve ekonomik güçlüklere dayanamayarak, basın piyasasına yeni giren sermaye gruplarına satılmaları. Basın işletmelerinin el değiştirmeleri.

3) Sermaye gruplarının, kendilerinin yayın organı kurması ve bunu basın grubu haline getirmeleri.

Böylece sermaye, hem kendi tirketlerinin ürünle

Turizmcilik, sigortacılık, tavukçuluk, pazarlamacılık şirketleri de bulunan Hürriy

Gazetelerin basın dışı alanlarda faaliyet gösteren sermaye gruplarına satılması konusundaki ilk önemli adım, 1970'li yılların sonunda yaşandı. Milliyet gazetesi, Aydın Doğan'a satıldı. Bu yerli sermaye grubunu, daha sonra yabancı bir sermaye grubu, Asil Nadir'in sahibi olduğu Polly Peck Int. PLC'nin Günaydın Grubu'nu satın alması izledi.

Güneş gazetesinin de Kozanoğlu-Çavuşoğlu grubu tarafından çıkarılması, sonra yan yayınlarla güçlendirilmeye çalışılması ise yukarıda belirttiğimiz üçüncü tanıma girmektedir.

Medya gruplarının yayınladığı yayınlar açısından artış gösterirken, grup olarak daraldığı ve tekelleştiği gözlenmektedir. Eskiden bağımsız birer grup olan Hürriyet ve Milliyet gruplarının birleşmesi, daha sonra Kanal D'yi bünyesine katması dikkati çeken bir örnektir.

Gazeteci-yazar Mahmut Tali Öngören, basın tekelleri için şu saptamayı yapmaktadır

Gruplaşmalar, Türk medyasında tekelleşme eğiliminin işaretlerini vermektedir. Türkiye'deki basının bugün içinde bulunduğu koşulların bir çok açıdan tekelleşme sürecini destekler yönde olduğu belirtilmektedir. Aslında, bu Türkiye'nin seçtiği kapitalist ekonomi modelinin doğal bir uzantısıdır.

Tekelleşmenin getirdiği en büyük sakınca, bir süre sonra yine tekelleşmeyi artırmasıdır. Büyüyen, devleşen medya kuruluşları karşısında aynı olanakları bulamayan medya kuruluşları kaybolacaktır. Bu aynı zamanda, medya kuruluşlarının sayısının sınırlı kalması anlamına gelmektedir. Sayıları sınırlı kalan medya kuruluşları da giderek birbirlerine benzemektedir. Çoğulculuğu zedeleyen bu gelişme, özgür düşüncenin de sınırlarını daraltacaktır.

İletişim Araştırmaları Derneği'nin (İLAD) araştırmasına göre, "Bunların başında genel siyasal ortamdaki bunalımlar ve bunun basın yasalarına yansıma biçimi gelir. Sonra güçlü bir İstanbul basını ve pek çok küçük gazeteden oluşan Anadolu basını biçimindeki yapı da

1989 yılı itibarıyle basındaki gruplar şöyle oluşmaktadır

İktisat Bankası, Avrupa ve Amerika Holding, Fransa ve Amerika'da 2 banka, Factofinans Alacak Alımı, İktisat Finansal Kiralama, Atlas Finansal Kiralama, Emek Sigorta, Uzman Hayat Sigorta Aracılık, MSM Mali Sistemler ve Müşavirlik, Showpa, Edatur Turizm, Alo-Show İletişim San, Eksen Yayıncılık ve Dağıtım, MEPAŞ, Üniversal Yayı

Medya grupları, halka da açıldı. Halka açılan ve hisse senetleri İstanbul Menkul Kıymetler Borsası'nda işlem gören (Borsa ikincil piyasada pazar açılışı) ilk medya kuruluşu, 10 Mayıs 1990 tarihi itibarıyla Sabah Yayıncılık oldu. Sabah Yayıncılık'ı, 25 Şubat 1992 tarihinde Hürriyet Gazetecilik izledi. Medya Holding 9 Haziran 1992, Milliyet Gazetecilik 27 Eylül 199

Aktüel, PC Magazine, Burda, Cosmopolitan gibi dergileri bünyesinde bulunduran 1 Numara Yayıncılık AŞ de 1994 Mart ayında gazete ilanlarıyla halka açılacağını, 1000 liralık bir hissenin satış fiyatının 6.500 lira olacağını duyurdu, ancak bu gerçekleşmedi.

Borsa'da hisseleri işlem gören şirketlerle ilgili olarak İMKB Araştırma Dairesi'nin verileri şöyledir:

18 Nisan 1985 tarihinde kurulan tirketin, Yön

Şirketin net satış ve ilan gelirleri şöyledir:

Şirket, 1992'de 10.384.697 dolarlık, 1993'te 174.894.200 Avusturya Şilinlik ve 150.390 Fransız Franglık, 1994'te de 29.620.300 Avusturya Şilinlik ithalat yaptı.

Sabah Yayıncılık AŞ'nin devam eden yatırımları, (başlangıç-bitiş tarihleri, yatırım tutarı ve gerçekleşen tutar -milyon TL-) şöyledir:

Rockwell baskı makinesi alımı (İzmir-Ankara), Müller Martini Konveyör Sistemi yapımı (İstanbul): 30.12.1993-30.12.1995, 234.000, 220.000; Bina ve makine tesisi (Antalya): 1.1.1993-31.12.1995, 115.134, 20.812; Bina ve makine tesisi (Adana): 1.1.1993-31.12.1995, 58.720, 55.765; Rockwell baskı makinesi alımı projesi (İzmir, Ankara, İstanbul): 10.11.1994-10.11.

Şirketin başlıca ortakları (ünvan, tutar -milyon TL-, sermaye payı % sırasıyla) Medya Holding AŞ: 645.725, 56.15; Gazete ve Matbaacılık AŞ: 4.255, 0.37; Diğer: 500.020, 43.48.

Sabah Yayıncılık AŞ'nin başlıca iştirakleri ve iştirak sermayesi içindeki payı da aşağıda gösterilmektedir:

Net satışlarını, bir önceki yıla göre, yüzde 50.78 oranında artıran şirket, 1994 yılında 460.513 milyon liralık net satış gerçekleştirdi. Ancak şirketin finansman giderlerinin yüzde 229.78 oranında artması, net satışlardaki artışın net dönem kârına yansımasını eng

4 Kasım 1988 tarihinde kurulan Bugün Yayıncılık AŞ'nin Yönetim Kurulu; Dinç Bilgin, Önay Bilgin, Ercüment Gündem, Kenan Sönmez, Zafer Mutlu, Gültekin Karaşin ve Güngör Mengi'den oluşmaktadır.

Ödenmit sermayesi 100.000.000.000 lira olan tirketin hisseleri ulusal pazarda itlem görmektedir.

Şirketin üç yıl itibarıyle satış tutarları ve ilan gelirlerinin Gün ve Bugün gazetesi bazında dağılımı ile Sabah grubuna sunduğu baskı hizmetlerinden elde ettiği gelirleri aşağıdadır:

Bugün Yayıncılık AŞ'nin başlıca ortakları (ünvan, tutar -TL- ve sermaye payı % sırasıyla) şöyledir: Medya Holding AŞ: 65.000.000.000, 65.000; Dinç Bilgin: 10.099.700.000, 10.099; Önay Şevket Bilgin: 4.900.000.000, 4.900; Yöneticiler: 300.000, 0.001; Diğer: 20.000.000.000, 20.000.

Şirketin başlıca iştirakleri ve iştirak sermayesi içinde payı da şöyledir:

Hisseleri ulusal pazarda işlem gören şirket, 1989 yılında kuruldu. Kayıtlı sermaye tavanı 5.000.000.000.000 lira olan şirketin çıkarılmış sermayesi 1.027.000.000.000 liradır.

Grup şirketlerinin sermayelerine en az yüzde 51 oranıyla iştirak eden Medya Holding, grup şirketlerine gazete ve dergi baskılarında kullanılan gazete kağıdı ve kuşe kağıdı, kabul kredili olarak ithal etmekte ve maliyetlerin üzerine yüzde 5 ekleyerek satmaktadır. Başlıca faaliyet alanı, şirket sermayelerine iştirak olarak tanımlanmaktadır.

Tirketin Yönetim Kurulu üyeleri; Dinç Bilgin, Önay Bilgin, Ercüment Gündem, Zafer Mutlu, Kenan Sönmez, Gültekin Ka

Medya Holding AŞ'nin yıl sonlarına göre iştirak tutarları (TL olarak) şöyledir: 1992: 244.913.655.576, 1993: 560.788.226.926, 1994: 1.217.680.337.676.

Tirketi

Medya Holding AŞ'nin başlıca iştirakleri ve iştirak sermayesi içindeki payları da aşağıdaki tabloda gösterilmektedir:

15 Aralık 1960 tarihinde kurulan şirketin Yönetim Kurulu üyeleri; Aydın Doğan, Sedat Simavi, Erol Aksoy, Yaşar Eroğlu, Ertuğrul Özkök, Tarhan Erdem ve Ali Yalçındağ'dan oluşmaktadır. Kayıtlı sermaye tavanı 6.000.000.000.000 lira olan şirketin çıkarılmış sermayesi 1.974.700.000.

Hürriyet Gazetecilik'in 1994 yılı içerisinde 500 milyar lira olan kayıtlı sermaye tavanı 1994'te 2 trilyon liraya, 1995'te 6 trilyon liraya çıkarıldı. Şirketin 1993 yılında 2.7 trilyon lira olan net hasılatı, yüzde 62 artışla 4.4 trilyon lira olarak gerçekleşti, ancak finansman giderlerinin bir önceki döneme göre yüzde 361 artarak 1.2 trilyon liraya çıkması şirketin zarar etmes

Şirket, 1994 yılı içerisinde, önceki döneme ilişkin olarak 1000 liralık hisseye yüzde 22.084 oranında olmak üzere 220.84 lira kâr payı dağıttı.

Şirketin, İstanbul Sanayi Odası'nın 1993 yılına ait satışlar, katma değer, özsermaye, net aktifler, bilanço kârı, ihracat ve ücretle çalışanlar sayısını dikkate alarak yaptığı Türkiye'nin 500 Büyük Sanayi Kuruluşu araştırmasında, genel sıralamada 22, özel sektör sıralamasında ise 12. o

1994 yılında 560.000 Amerikan Doları ihracat yapan Hürriyet Gazetecilik'in, aynı yıl ithalatı 25.564.313 Amerikan Doları olarak gerçekleşti ve bu rakamın maliyet içindeki payı yüzde 43.36 oldu.

Şirketin devam eden yatırımları, (başlangıç-bitiş tarihleri, yatırım tutarı ve gerçekleşen tutar -milyon TL-) şöyledir:

Şirketin başlıca ortakları (ünvan, tutar -milyon TL-, sermaye payı % sırasıyla) Hürriyet Holding AŞ, 1.395.718, 70.68; İktisat Bankası AŞ, 343.675, 17.40; MEPAŞ 150.000, 7.60; Yöneticiler: 395, 0.02; Diğer: 84.912, 4.30.

Hürriyet Gazetecilik ve Matbaacılık AŞ'nin başlıca iştirakleri ve iştirak sermayesi içindeki payı da aşağıda gösterilmektedir:

1981 yılında kurulan şirketin Yönetim Kurulu üyeleri, Enver Ören, Ahmet Mücahit Ören, Ayhan Apak, A. Abdülhakim Işık, Osman N. Osmanağaoğlu, A. Tubay Gölbaşı, İsmet Anaç, Bülent Gencer ve Zeki Celep'ten oluşmaktadır. Kayıtlı sermaye tavanı 1.500.000.000.000 lira olan şirketin çıkarılmış sermayesi 693.374.400.000 liradır. Şirket hisseleri, ulusal pazarda işlem görmektedi

Basın sektöründe faaliyette bulunmak amacıyla kurulan şirket, yazılı ve görsel medyanın yanında ithal oto ticareti, muhtelif elektirikli mamüllerin pazarlaması, inşaat ve sağlık konularında da yoğun yatırımlara girişti.

İhlas Holding AŞ, 1994'te adı Yurtbank olarak değiştirilen Eurocredit Bank'ın yüzde 30, merkezi İngiltere'de bulunan ve televizyon yayıncılığı ile film yapımcılığı alanında faaliyet gösteren London Video Production Centre Limited Şirketi'nin yüzde 48 hissesini satın alırken, Egebank'ın

Şirket, altı teşvik belgesi kapsamında, basın-yayın, faks imalatı, inşaat, çamaşır makinesi üretimi, oto montajı ve okul inşaatı yatırımlarını sür

İhlas Holding AŞ'nin başlıca ortakları ve sermaye payları (ünvan, tutar -milyon TL- ve sermaye payı % sırasıyla) aşağıdadır:

Enver Ören: 357.210, 51.52; Ahmet Mücahit Ören: 68.040, 9.81; Ahmet Abdülhakim Işık: 11.340, 1.64; Ayhan Apak: 11.340, 1.64; Ali Tubay Gölbaşı: 11.340, 1.64; Zeki Celep: 11.340, 1.64; İsmet Anaç: 11.340, 1.64; Bülent Gençer: 5.670, 0.82; Osman Nuri Osmanağaoğlu: 11.340, 1.63; Tuncer Akalın: 11.340, 1.63; Ömer Adnan Uncuoğlu: 5.670, 0.82; İbrahim Sermat Altınayar: 5.670

Cüneyt Yaşar Kılıç: 11.340, 1.63; Muhammet Muammer Gürbüz: 11.340, 1.63; Resul İzmirli: 11.340, 1.63; Mehmet Okyay: 11.340, 1.63, Diğer: 126.374, 18.23.

Şirketin başlıca iştrakleri ve iştirak sermayesi içindeki payı da aşağıda gösterilmektedir:

Medya kuruluşları, İstanbul Sanayi Odası tarafından her yıl hazırlanan "Türkiye'nin 500 Büyük Sanayi Kuruluşu" araştırmasına göre, ilk 500 firma arasında yer almaya başladı. Özellikle Sabah, Hürriyet ve İhlas grubunun, bu sıralamada üst sıralara doğru tırmandığı gözlemlenmektedir.

1985 yılında 500 firma arasında sadece Hürriyet Gazetecilik ve Matbaacılık Anonim Şirketi yer alırken, 1987 tarihinden itibaren, daha iki yıl önce kurulan Sabah Yayıncılık Anonim Şirketi de sıralamaya girdi. Bu yıl, Hürriyet 97, Sabah 197, İhlas 346. sırada yer aldı.

1988 yılında Hürriyet 68, Sabah 180 ve İhlas 297'nciliğe tırmandı. 1991 yılında Hürriyet 61, Sabah 97 ve İhlas 209. oldu. 1992'de Milliyet Gazetecilik Anonim Şirketi de 35. sırada yer aldı. 1993 yılında, Sabah Grubu'ndan Medya Holding de 53. sırada katıldı. Sabah 14, Hürriyet 22, Milliyet 29, Medya Holding 53 ve İhlas Holding 156. sırada bulunmaktadır.

Özel sektör kuruluşları sıralaması itibarıyla bakılınca, Sabah Yayıncılık Anonim Şirketi'nin 6. özel sektör kuruluşu olduğu görülecektir. Buna göre, Hürriyet 14, Milliyet 19, Medya Holding 40 ve İhlas Holding 132. sırada bulunmaktadır.

1985 yılında üretimden satışı, 24 milyar 8 milyon olan Hürriyet Gazetecilik Anonim Şirketi'nin, 1993 yılındaki rakamı 3 trilyon 934 milyar 915 milyon liradır. Vergi öncesi bilanço kârı da söz konusu yıllarda 1 milyar 615 milyon liradan 118 milyar 418 milyon liraya çıktı.

1987 yılında üretimden satışları 29 milyar 415 milyon lira olan Sabah Yayıncılık Anonim Şirketi'nin 1993 yılındaki satış tutarı 5 trilyon 521 milyar 549 milyon lirayı buldu. Vergi öncesi kârı ise, 4 milyar 55 milyon liradan 182 milyar 500 milyon liraya ulaşmıştır.

1986 sıralamasına, İhlas Matbaacılık Gazetecilik ve Sağlık Hizmetleri Anonim Şirketi adıyla giren ve üretimden satışı 9 milyar 855 milyon lira olan İhlas Holding Anonim Şirketi, 1993'te bu rakamı 881 milyar 108 milyon liraya çıkarmıştır. Şirketin vergi öncesi kârı 376 milyon liradan 24 milyar 937 milyona yükseldi.

1992 yılında üretimden satış geliri toplamı, 822 milyar 370 milyon lira olan Milliyet Gazetecilik Anonim Şirketi'nin, söz konusu rakamı bir yıl sonra 3 trilyon 257 miyar 854 milyon oldu. Şirketin vergi öncesi bilanço kârı da 39 milyar 817 milyon liradan 388 milyar 603 milyon liraya çıktı.

Medyada tekelleşmenin ve bu kuruluşların aile şirketi haline gelmesinin önlenmesi konusunda, RTÜK Yasası ve Radyo Televizyon Üst Kurulu oluşumu önemli bir adım olarak nitelenebilir. RTÜK'ün, 16 Mart 1995 tarihli ve 22229 sayılı Resmi Gazete'de yayınlanan "Özel Radyo ve Televizyon Kuruluşlarının Kuruluşlarında Uyması Gerekli Asgari İdari

İktidarların, medya üzerinde denetim kurmak için kullandığı yöntemlerden biri olarak da karşımıza teşvikler, krediler ve kamu ilanları çıkmaktadır. Sedat Simavi'nin "gazete ya devlete satılır ya halka" dediği gibi

Türkiye tarihi boyunca bu tür olaylara rastlanmaktadır. Mehmed Kemal, bunu şöyle örneklemektedir

Sabah gazetesi köşe yazarı Güngör Mengi de "Medyanın devletle hiçbir alışverişi olmasın. Medyanın kamu görevi yapmaktan kaynaklanan gücü, hiçbir şekilde ticari menfaat için kullanılmamalıdır" çağrısı yapmaktadır. Mengi'ye göre, gazeteler, hiçbir zaman 'benim malımı alacak, benim istediğim ayrıcalıkları bana vereceksin' diye hükümetle pazarlık yapan veya bu imkanı elinde bulunduran işadamlarının tehdit silahı olmamalıdır.

Medya, özellikle medya patronları, gazetecilik dışı işleri olmak, bu işleri yürütmek için medya gücünü kullanmak istemekle suçlanmaktadır. Bu iddiaya göre, medya patronları işlerini yürütmede kendilerine güçlük çıkaran iktidarlara karşı tavır takınmakta, güçlük çıkarmayanların yanında yer almaktadır. İktidarlar da bu tür ilişkileri olsun olmasın, medya patronlarını çeşitli teşvik, kredi ve kamu ilanları yoluyla kendi safına çekmeye zorlamaktadır.

Buna karşı çıkan bazı gazeteciler, Zülfü Livaneli gibi "Medyada temiz eller hareketi" türünde çağrılar yaparken, yine bizzat meslektaşları tarafından kendi gazetesinin de bu teşviklerden yararlandığı yolunda suçlanmaktadır. Yalçın Pekşen bu konuda, isim vermeden Sabah gazetesinden bahsederken "Örneğin 'ucuz krediyi' sanki silah zoruyla almış gibi bir gazete kalkıp 'ucuz krediler durdurulsun' şeklinde ucuz edebiyat yapıyor"

Prof. Dr. Toktamış Ateş de aynı konuyla ilgili olarak şu noktalara değinmektedir

Tetvik tedbirleri

Fon kaynaklı kredilerle ilgili 21185 sayılı kararnamede de şöyle denilmektedir

Süleyman Demirel Hükümeti'nin ilk 500 gününde, Sabah 699 milyar 263 milyon, Hürriyet 425 milyar 520 milyon, Milliyet 334 milyar 683 milyon, Türkiye 229 milyar 646 milyon, Feza Yayıncılık (Zaman) 49 milyar 551 milyon, Cedit Grubu (Türkiye Günlüğü dergisi çevresinde toplanan ve Özal'a yakınlığı ile tanınan İslamcılar) 55 milyar 119 milyon lira teşvik aldı. Televizyonlar hariç tutulmak üzere, hükümetin 500 günü içinde, Nisan 1991 tarihine kadar basına aktardığı teşviklerin tutarı, 68 belge k

Sabah gazetesinin sahibi Dinç Bilgin, teşvik aldıklarını doğrularken şunları söylemektedir: "Sabah gazetesi olarak büyük teşvikler aldığımız doğrudur. Çünkü, basın sektöründe en fazla yatırımı biz yapıyoruz, dolayısıyla bu yatırımların gerektirdiği tüm teşvikleri almış durumdayız. Ancak Türkiye Kalkınma Bankası'ndan hibe niteliğinde de olsa bir kuruş bile kredi kullanmış değiliz."

Demirel'in başbakanlığı döneminde, danışmanlığını üstlenen İlnur Çevik'in başında bulunduğu Daily News gazetesi, saatte 25 bin baskı yapabilecek komple baskı makinesi için tek belge ile 6.5 milyar liralık teşvik aldığı bunun yüzde 15'inin gruba hibe olarak verildiği, yatırımın yüzde 100 vergi ve gümrük muafiyetine tabi olduğu belirtildi.

Medyaya verilen krediler, çok düşük faizli fon kaynaklı krediler olmaktadır. Basının 1992-1993 döneminde devletten 3 trilyon 387 milyar liralık teşvik aldığı, 215 milyon 621 bin dolarlık da fon kaynaklı kredi kullandığı bildirilmektedir

Sabah gazetesinin, bu yılları kapsayan fon kaynaklı kredi dökümü şu tabloyu ortaya çıkarmaktadır: Milliyet Gazetecilik AŞ 142 milyar 784 milyon TL (13 ekim 1992), Hürriyet Gazetecilik ve Matbaacılık AŞ 48 milyar 667 milyon (24 şubat 1993), Sabah Yayıncılık AŞ 21 milyar 809 milyon TL (28 nisan 1993), Dünya Gazetecilik AŞ 15 milyar 50 milyon TL (17 şubat 1993), Medya Hol

Sabah'ın yayınladığı bu liste ile ilgili olarak ertesi gün, Milliyet gazetesinde, krediler hakkında şu noktalar üzerinde duruldu

Hazine ve Dış Ticaret Müsteşarlığı, 1993'ün ilk 10 ayı için de Hürriyet, Milliyet ve Sabah gazetelerine fon kaynaklı 112 milyar lira kredi verildiğini bildirdi. Müsteşarlık'ın Hürriyet gazetesine yaptığı açıklamaya göre, bu krediden Milliyet gazetesine 52 milyar, Hürriyet gazetesine 33 milyar, Sabah gazetesine de 27 milyar lira tahsis edildi.

Sabah gazetesi, bu kredilerden 16 milyar 189 milyon liralık bölümünü kullandığını bildirdi. Sabah, fon kaynaklı kredilerin devlet tarafından geri alınmasını da önerdi. Ancak bununla ilgili bir sonuç çıkmadı.

Bir başka iddia ise, Tansu Çiller'in Başbakan olduktan sonra, basın yatırımlarına 2.6 trilyon lira teşvik dağıttığı yolunda. Bu iddiaya göre, teşviklerden aslan payını İnterstar, Sabah, Milliyet, Hürriyet ve Türkiye gazeteleri aldı. Hazine, basın kuruluşlarına, Kalkınma Bankası ve Emlak Bankası aracılığıyla 'sıfır ile yüzde 30 arasında değişen faizlerle' ço

Çiller'in, DYP Genel Başkanlığı adaylığı için Devlet Bakanlığı görevinden istifa etmeden "Devlet Bakanı" sıfatıyla son attığı imzalar Sabah ve Hürriyet gazetelerine verilecek olan fon kredili kaynakların oluru idi. İki gazete Emlak Bankası'ndan yüzde 30 faizli, 100 milyar liralık krediyi hemen aldılar.

Parlamento'dan dergisinde yayınlanan listede de Çiller'in imzasıyla medyaya dağıtılan teşvikler daha ayrıntılı olarak verilmektedir. Rakamlar milyon TL'dir

Mesut Yılmaz döneminde de, İnterstar'ın sahibi Uzan ailesine iki ayrı belge ile toplam 125 milyar liralık teşvik aktarıldığı belirtilmektedir.

Medya kuruluşlarına teşvikler, daha sonra da devam etti. 1994 Mart ayında Hürriyet Gazetecilik Matbaacılık AŞ'ye yüzde 100 gümrük muafiyetli 147.564 (milyon TL) teşvik primi, Interpress'e yüzde 100 gümrük muafiyetli yüzde 30'u fon kaynaklı olmak üzere 86.000 (milyon TL) kredi verildi.

İhlas Gazetecilik AŞ'nin de, Hazine'den 1988-1994 yıllarında 339 milyar 787 milyon liralık teşvik aldığı görülmektedir. Cumhuriyet gazetesinin haberine göre, İhlas, en büyük teşvik başvurusunu 30.11.1990 tarihinde gerçekleştirdi. 152. sırada ve 28993A teşvik belge nu

Siyasi partilerin ve liderlerinin bu konudaki tutumu da iktidarda olup olmadıklarına göre değişiklik göstermektedir. Medyada kredi tartışmalarının yoğunlaştığı bir sırada muhalefette olan ANAP, Meclis'e verdiği araştırma önergesinde şu görüşleri öne sürmektedir:

"Özel ve kamu bankaları kanalıyla kaynak sağlanan şirketler aracılığıyla ihya edilen basının bu şekilde etkin ve dürüstlük imajınının ortadan kalktığı ve basınla ilgili bu iddiaların araştırılmasının gözardı edilemeyeceği, bu nedenle Meclis'in harekete geçmesi gerektiği..." Önergede ayrıca şu noktalar üzerinde durulmaktadır:

Haber kaynakları güçlü bir gazeteci olarak tanınan ve kendilerinin teşvik almadığını ileri süren, Turkish Daily News Editörü İlnur Çevik bir söyleşide "Bu teşvikleri kim ne yapmış bilemem. Devletin özel bilgilerine vakıf değilim. Ama olay ortada. Hangi gazetelere ne ilanları veri

Çevik bir yazısında ise, medya kuruluşlarının sadece teşvik değil, kamu ilanları yoluyla da kaynak aktarıldığını belirtmektedir: "Devletten 2 trilyon lira düşük faizli kredi alan ve reklam karşılığı kamu bankalarından fon almayı sürdüren İstanbul'un büyük Türk gazetesi, son olarak büyük bir

Teşvik ve krediler dışında, iktidarların medyayı etkilemede kullandıkları en önemli kaynak kamu ilanları olarak görülmektedir. Kamu ilanları hakkında Gazeteciler Cemiyeti eski başkanlarından Nezih Demirkent, "Kamu... ilanları peşinde koşan gazetecilerin şantaj ve tehdit gibi yollara başvurmaları, patronların sahibi oldukları bankaların ve holding şirketlerinin işlerine yarayacak haberleri yaydıklarını"

Kamu ilanları, medya kuruluşlarının yaşaması için önemli bir gelir kaynağıdır. Kamu ilanlarının, normal dönemsel reklam kampanyaları dışında, seçimlere yakın dönemlerde arttığı gözlenmektedir. Muhalefet partileri, bu tür ilan artışını eleştirmektedir.

Kamu ilanlarına hakim olma gücünün önemi Başbakan Tansu Çiller'in şu genelgesi ile görülmektedir. "...bütün kamu kurul ve kuruluşlarının (bankalar dahil) tanıtım ve diğer maksatlarla basın ve yayın organlarına vermeyi planladıkları her türlü reklam için, konu proje safhasında iken ve reklamın maliyetini de

Başbakanın böyle bir yetkiye sahip olmasını eleştiren Reklamcılar Derneği Başkanı Atilla Aksoy, kamu ilanlarının çıkar ilişkisiyle verildiğine dikkati çekerken şunları söylemektedir:

Ticari bağımsızlıkla düşünce bağımsızlığı arasında adaletli bir denge nasıl kurulabilecektir? Bu, çözümü güç bir sorun olarak karşımıza çıkmaktadır. Zira medya teknolojisinin gerektirdiği maliyet çok yüksektir.

Medyanın mülkiyet yapısı hızla değişmekte, yerli-yabancı sermayenin yararı ön plana çıkmakta ve tekelleşme eğilimi artmaktadır. 1983-1993 dönemine, sonuçları itibarıyla damgasını vuran en önemli gelişmedir bu. Medya sektöründeki kuruluşların, kârlı ve rasyonel işletmeler olduğunu söylemek güçtür. Ancak, kamuoyundaki etkinlik ve politik güç, medya kuruluşu bazındaki kârı geri plana atabilmektedir.

Büyük sermayenin medya sektörüne egemen olması ve reklam sorunu, eleştiriyi önemli ölçüde sınırlamaktadır. Bu dolaylı baskı, geleceğini garantilemek isteyen medya mensubunun giderek artan bir şekilde oto-sansür uygulamasına

Bu durumda haberin, kâr amacı karşısında geri plana düşmesi doğaldır. Haber herhalükarda verilmektedir, ama büyük ölçüde değişime uğramaktadır. Haberin ve bilginin, sermayenin sözünü ettiğimiz yönlendirmesini yenebilmesi için ciddi ama sonunda zafer getirmesi şüpheli bir savaş vermek zorunda kalmaktadır.

Medyada, sermayenin gücü giderek artarken, toplumun haber alma ve bilgi edinme hakkı sınırlanmaktadır. Rekabet beraberinde, dolaylı sansürü de ortaya çıkarmaktadır. Bilgi üretim ve dağıtım ağını ellerinde tutan medya tekelleri, hangi ürünlerin kitlesel çapta üretileceğini saptamakta ve böylece hangi görüşlerin topluma sunulacağını kararlaştırmaktadır.

Halbuki sansür, bu durum dikkate alınmadan çok dar anlamda algılanmaktadır. Bu bakışa göre, sansür, haber ve bilgi akışının devlet tarafından denetlenmesinde kullanılan güçtür. Sözünü ettiğimiz dolaylı sansürün ortaya çıkmasının nedeni, medya tekellerinin müşterilerinin tiraj ve rating getirmeyecek tercihlerine aldırış etmemeleridir. On

Özgür medya, toplumu yaklaşan tehlikeler konusunda zamanında uyarmalıdır. Baştan beri ifade etmeye çalıştığımız gerçek basın özgürlüğü, siyasal iktidarlarla politikacılara, medyanın kölelik etmesini engelleyebilecektir.

Medyanın büyük bölümü tekelci sermayenin denetimine girmiş olsa bile, medya ürünlerinin yalnızca sermayeden ibaret olmadığı, varlığının önkoşulunun gazetecilere bağlı olduğu unutulmamalıdır. Demokratikleşme süreci, ekonomik ya da politik hiç bir iktidar odağının,