Habercilik; doğru soruları sorarak, doğru yanıtlar alıp bunları kamuoyunun ilgisini çekecek biçimde iletme sanatıdır. Mesleğin temeli soru sormaya, görüşme ve röportaja dayanır. Bu yazıda bir röportaja nasıl gidilmesi, röportaj sırasında neler yapılması ve neler yapılmaması gerektiği üzerinde duracağım.

RÖPORTAJ KİMLE YAPILIR?

Gazetecilik öğrencilerine röportaj ödevi verildiğinde genellikle kiminle röportaj yapacakları konusunda şaşkınlık geçirirler. En "doğru" kişiyi nasıl bulacakları konusunda tereddüt yaşarlar. Hayatlarının belki de ilk röportajında ünlü bir konuk arama yarışı içine girerler. Bu durum aslında "nereden haber bulacağım?" telaşına benzer. Oysa gazetecilik "fark etme" sanatıdır. Çevremizde olup bitenleri "görebilme" becerisidir. Gazeteciliğin özü; her gün yürüyüp geçtiğimiz yola bir de "haber" gözüyle bakabilmek, kaldırımdaki eksik taşları, duvarı çatlamış binaları, korumasız inşaatları, tıkalı yolları, yanlış yere park etmiş araçları, alınmamış çöpleri, patlamış boruları, sulanmamış çimenleri, kızgınlıkları, öfkeleri, hüzün ve sevinçleri fark edebilme ve görebilmektir. O nedenle röportaj yapılacak kişiyi yalnızca "fark etmek" gerekir. Belki de o her gün selamlaşılan bir arkadaş, alışveriş yapılan bakkalınız, karşı kaldırımda yürüyen yaşlı kadın, kuyrukta bekleyen Ahmet bey, okula giden Ayşe öğretmen, onun öğrencisi küçük Melek ve adını sayamadığım, aynı şehrin atmosferini soluduğumuz herhangi birisi ilginç bir röportaj konuğu olabilir. Dolayısıyla illa ünlü ya da gündemdeki birini aramak gerekmez. Siz de birini gündeme getirebilirsiniz.

Peki, o olduğundan nasıl emin olacaksınız? Çok kolay. Bir olayı haber yapan unsurları hatırlayacaksınız. Bir konuğu ya da konuyu röportaj için seçerken dikkat edilmesi gereken unsurlar, bir olayı haber olarak seçerken dikkat edilmesi gereken unsurlarla aynıdır. Nedir bunlar? Zamanlılık, yakınlık, önemlilik, ilginçlik, etkili ilgililik, nadirlik, heyecanlılık gibi unsurlardır. Bir haber bu unsurlardan ne kadar çoğunu içinde barındırıyorsa, o kadar değerlidir. Aynı şey röportaj için de geçerlidir. Seçilen konu ya da konuk güncel mi? Coğrafi olarak yakın bir yerde mi? Önemli mi? İlginç mi? Kaç kişiyi ilgilendiriyor? Nadir görülen bir olay mı? Nadir görülen bir kişilik mi? Heyecan unsuru var mı? Bütün bunlar röportajı değerli kılacaktır. Röportaj yapılacak kişi bu unsurlara ne kadar çok uyuyorsa, "haber" o kadar değerlidir. Dolayısıyla röportaja başlamadan önce atılacak ilk adım, çevremizdeki herkese yukarıda sıralanan haber değerleri çerçevesinde bakıp, "haber gözüyle" bir değerlendirmeden geçirmektir.

Dolayısıyla, röportaj konuğunun illa ünlü ve tanınmış birisi olması gerekmez. Eskişehir'deki kadınlar hamamının tellağının yaşadıkları ya da sınıf arkadaşınızın başından geçen olaylar ya da herhangi başka birinin "kim olduğu" ve "ne yaptığı" bilgisi yeterince "haber değeri" taşıyor olabilir. Yeter ki bu görülebilsin ve sonra da yazılabilsin...

RÖPORTAJA NASIL HAZIRLANILIR?

Gazete ya da dergi için yapılan röportajlar yüz yüze yapılabileceği gibi telefonla, postayla hatta internet ortamında bile gerçekleştirilebilir. Ancak makbul olanı, yüz yüze yapılanıdır. Röportaj soruları tekniğe bağlı olarak önceden yazılı olarak iletilebileceği gibi görüşme sırasında da yöneltilebilir.

Eğer randevulu bir röportaj ise, röportaja gitmeden önce "ev ödevinin iyi yapılması" büyük önem taşır. Konu hakkında ve görüşmenin yapılacağı kişi hakkında önceden bilgi edinmek, röportajın sağlıklı geçmesinin ilk şartıdır.

Gazetede yayımlanmış bir röportajın ilk sorusu "bize biraz kendinizden bahsedebilir misiniz?" şeklinde ise, bu sorunun gizli anlamı ev ödevinin iyi yapılmadığıdır. Bir ilkokul öğrencisinin ilk röportajında bu soru yadırganmayabilir, ancak bir gazetede yayımlanmış, haber değeri taşıdığına inanılan bir röportajın ilk sorusu böyle olmamalıdır.

Röportaja giderken önceden sorular hazırlamak her zaman elimizi güçlendirecektir. Yaklaşık beş soru bu anlamda işimizi görür. Ev ödevimizi yaparken yani o kişinin kimliği ve yaşadıkları üzerinde bilgi toplarken, konuşacağımız konunun detaylarını düşünürken aklımıza gelen, elimizdeki bilgileri doğrulatma amaçlı ya da yeni bilgiler almaya yönelik sorular hazırlayabiliriz. Ancak randevulu olmayan röportajlarda böyle bir imkânımız olmayacak, o durumda da "bilgi birikimimiz" bize yardımcı olacaktır.

Röportaj için nasıl randevu istenir? Görüşeceğiniz kişinin kim olduğuna bağlı olarak değişir. Kendisi ile görüşemediğiniz, sekreteri aracılığıyla randevu istemek durumunda kaldığınız kişiler olabilir. Doğrudan kendisi ile görüştüğünüz kişiler olabilir. Her iki durumda da önce kendimizi tanıtmak ve daha sonra da ne yapmak istediğimizi açık bir dille ifade etmemiz ve görüşme talebimizi iletmemiz gerekir.

NASIL BAŞLANIR?

Röportaja başlamadan önce konuşmaları bir banda kaydetmenin yararı üzerinde durulabilir. Bu üç açıdan önemlidir. Birincisi söylenen şeylerin bir belgesinin bulunması anlamında, ikincisi konuşma sırasında not tutmayı kolaylaştırması anlamında ve üçüncüsü de bir yanlış anlaşılma olduğunda tekrar geri dönüp dinleyebilme şansını tanıması anlamında. Ancak röportaj sırasında not almak daha büyük pratiklik sağlar. Hem konuşma sırasında, hem de sonrasında bu notlar, yeni sorular sormaya ve daha sonra da metni yazma aşamasında büyük yarar sağlar.

Röportaja küçük bir selamlaşma ve sohbetle başlanabilir. Doğrudan konuya girmemek ortamın yumuşatılması adına önemlidir. O nedenle sohbetin başında kendimizi ve kimliğimizi tanıtmak karşı tarafa güven duygusu kazandırmak adına belirli bir yakınlaşmayı beraberinde getirir. Hiç kimse, hiç kimseye "sırf gazeteci diye" her soruyu "yalansız" bir şekilde açıklamak mecburiyetinde değildir. Hatta röportaj verme mecburiyetinde de değildir.

Röportajda asıl olan ilk sorudan başlayarak ön önemli soruları arka arkaya sıralamak değildir. En önemli olan, sorduğumuz sorulara "yanıt alabilmek" ve bu yanıtları tüm taraflar için "yanlış anlaşılmaya neden olmayacak" bir biçimde yazabilmektir. Bu nedenle, öncelikle genel sorulardan başlamak, karşımızdakinin bizi tanımasına ve açılmasına olanak vermek yararlı olacaktır. Bu şekilde bir başlangıçtan sonra daha özel ya da önemli sorular görüşmenin ortalarında yöneltilebilir ve kurulan iletişim ortamı içinde bu sorulara daha samimi yanıtlar alınabilir. Röportajın makbul olanı, karşılıklı sohbet havasında geçirilenidir. O nedenle soru sormaktan ve konuşmaktan da çekinmemek gerekir.

RÖPORTAJ SIRASINDA...

Kaynağın yanıtlamaktan kaçındığı sorularda ısrarcı ya da zorlayıcı olmamak da önemlidir. Yanıtı alınamayan soru belki daha sonra başka bir ifade biçimiyle yeniden sorulabilir. Bu durumlarda kaynağı rahatlatmak, yumuşatmak ve bu şekilde yanıtı almaya çalışmak önemli bir tekniktir.

Kendi duygu ve düşüncelerimizi görüşmeye ortak etmemek önemli bir röportaj kuralıdır. Bir görüşme, asla bir tartışma değildir. Karşımızdakinden kendi görüşlerimiz doğrultusunda yanıtlar alabilmek, onu yönlendirerek istediğimiz sözcükleri duymaya çalışmak ise hiç değildir. Bu görüşme, karşımızdakinin görüşlerini alabilmek için bizim isteğimizle gerçekleşen bir görüşmedir. O nedenle başından sonuna saygılı bir dil ve üslup kullanmak, bu arada, kendi düşüncelerimizi kendimize saklamak önem taşır.

Röportaj yaptığımız kişi bazen bizim sorduğumuz sorular dışında şeyler de anlatmaya çalışır. Bu durumda o kişiye istediği şeylerden söz etme fırsatı vermek de gerekir. Karşılıklı konuşma, ancak bu şekilde gelişir. Yine de konuşmanın odak noktasından fazla uzaklaşılmasına izin verilmemelidir. "Bu söyledikleriniz çok ilginç ama benim asıl öğrenmek istediğim şey..." gibi bir ifadeyle konunun dağılması önlenebilmelidir. Böylece, röportajın kontrolü elimizde olmalıdır.

Röportajda adı geçen kişi ve kurumlara cevap hakkı doğuracak durumlarda röportaj yaptığımız kişiye, bu sözlerini doğrulatmakta yarar vardır. Aslında bu tekrarlar doğru anlaşılmanın sağlanmasına adına kimi önemli açıklamalar sırasında yapılmalıdır. "Yani burada şunu mu demek istediniz?", "Söyledikleriniz tam olarak şu mu?" şeklinde ifadelerle röportaj yapılan kişinin gerçekten ne demek istediği daha anlaşılır bir biçimde ortaya konulmalıdır. Bu tekrarlar ya da doğrulatmalar, röportaj yaptığımız kişiyi doğru anlamamıza ve onun da kendini doğru anlatmasına yardımcı olacaktır.

"İletişim, anlamların karşılıklı paylaşımı" olduğuna göre, önemli olan ne söylendiği değil, ne anlamda söylendiği ve ne anlamda algılandığıdır. O halde bir iletişimcinin, yanlış anlaşılmaların da önüne geçecek önlemleri alması gerekir.

RÖPORTAJ NASIL SONLANDIRILIR?

Röportajın sonuna gelindiğinde; varsa gerginliği önleyecek ve sohbeti mutlu sonla bitirecek sorular sormak makbuldür. Sizi doğru ve iyi hatırlamasına yardımcı olacak hazır sorularınızın olması bu anlamda yararlı olacaktır. Eğer bu bir haber röportajı ise bu konu ile ilgili varsa başka kaynaklar olup olmadığını sorup öğrenmek de haberimizin gelişmesi adına unutulmaması gereken bir sorudur. Görüşme daha sonra, yeniden görüşme dilekleri ve teşekkürlerle tamamlanmalıdır. Bir telefon numarası ya da kartvizit alınmasında da yarar vardır.

Kimi zaman röportaj yapılan kişiler "nasıl yayınlanacağı" konusunda meraklı olabilir. Örneğin "Röportajı yazdıktan sonra bir de ben okuyayım. Yanlış bilgi olmasın" diyebilir. Gazetecilik meslek etiği içinde hiçbir haber ya da yazı için ilgili kaynağına gösterip onay alma mecburiyeti yoktur. Gerekirse röportaj yazılı yapılır. Yani sorular yazılı verilir, yanıtlar yazılı alınır. Ancak yayınlanacak metin, haber kaynağının yönlendirmesine maruz bırakılmaz.

Bir sonraki yazıda yapılan röportajın nasıl yazılacağı üzerinde duracağım. Ancak bu arada meraklıları Halil İbrahim Gürcan ile birlikte hazırladığımız Haber Toplama ve Yazma isimli kitaba, ayrıca Oya Tokgöz'ün "Temel Gazetecilik" ve Atilla Girgin'in "Yazılı Basında Haber ve Habercilik Etiği" isimli kitaplarına bakılabilir. Bu arada örnek röportajlar için de özellikle yaygın gazetelerin pazartesi günleri yayımlanan röportaj sayfalarının farklı bir gözle, "nasıl yapıldığı, nasıl sorular sorulduğu ve nasıl yazıldığı adına" incelenmesi tavsiye edilebilir. Gazetelerin eklerinde ve dergilerde de yine incelemek üzere pek çok röportaj bulabilirsiniz.

-------------------------------
Doç. Dr. Erkan Yüksel

Anadolu Üniversitesi Öğretim Üyesi