Yazdır

Aktif .

ET?KETLER:Naci Bostanc?

naci_bostanciProf.Dr. NAC? BOSTANCI

Medyan?n kad?n kimli?i konusundaki tutumunu anlamak için öncelikle onun temsil ve mihmandarl?k olarak öne ç?kan iki karakteristik tutumuna i?aret etmek gerekir.

Medya, literatürde geçti?i gibi, toplumla muktedirler aras?ndaki ileti?imi sa?larken bir yan?yla kar??l?kl? zikredilen çevreleri temsil eder, onlar?n yerine geçer, di?er yan?yla ise yol gösterir, ne yap?lmas? laz?m geldi?ini söyler.

Temsilin birebir temsil olmayaca??, medyan?n ekonomi politi?i, çal??anlar?n?n ideolojileri, yönelimleri, beklentileri, arzular? esas?nda bir okumaya dayal? temsil oldu?u ayr?ca bunun tüm toplum de?il, hususen özde?le?ti?i, ç?karlar?n? güttü?ü, politik ba?lar? dikkate ald??? belli bir çevre oldu?u ortadad?r. Keza mihmandarl?k da var olan? de?i?tirmek, ona içkin olan “kaderi” okuyarak gidilecek yolu i?aret etmek anlam?na gelir.


P. Bourdieu gazeteciler için fast thinkers dese de gazetecilerin modern zamanlar?n entelektüelleri olarak bu mihmandarl?k i?ini politikadan gündelik hayata, yeme içmeden giyim ku?ama kadar her alanda göstermektedirler. Do?rusu buradaki “etki” konusunun saha ara?t?rmalar?yla ortaya konulmalar? hayli zordur. Toplumsal de?i?imin dinamikleri aras?nda ne kadar? medyaya ve onun profesyonellerine aittir, ?eklinde bir sonuca de?ilse de bir kanaate varmak, çok özenli çal??malar? gerektirir. Ancak genel bir gözlem olarak, medya yay?nlar?, reklamlar?, haberleri ile çe?itli kamusal mekânlarda görülen e?ilimler aras?nda kimi paralelliklerden söz edebiliriz. Moda, kimlik, tüketim gibi konulardaki medya yay?nlar? ile te?ekkül eden e?ilimler aras?ndaki illiyet ba?lar? bu etki konusundaki çal??malar için cesaret verici olmal?d?r.

Öte yandan “kad?n” söz konusu oldu?unda bunlara ek olarak hesaba kat?lmas? gereken hususlar vard?r. Kad?n?n temsili ya da bu alana ili?kin mihmandarl?k dedi?imizde bunun masum bir nitelikte ortaya ç?kmad???n?, arkas?nda politik, ideolojik, normlara ait yüklü bir müktesebat ta??d???n?, “ba?ka amaçlar?n arac? olarak” kad?n konusunun kimi zaman do?rudan kimi zaman bir dolay?m olarak vurguland???n? dikkate almak gerekir.

Kastetti?imiz ?udur: kad?n?n toplumsal, politik ve ekonomik konumu ülkelere göre farkl?l?klar gösterse de, ortak bir karakteristik olarak hemen her yerde konumu erke?e göre daha geride olmu?, rolleri belirlenmi?, özel ve kamusal hayattaki fail nitelikleri hayli s?n?rland?r?lm??t?r.

Aristo, kad?n? tekemmül etmemi? erkek olarak gördü?ü için ona politik hayatta yer vermemi?ti. Roma hukuku ailede tek ve en yetkili ki?i olarak babay? gördü. ?slam öncesi dönemde ve nihayet ?slamiyet sonras? a?amada kad?n?n yerine ili?kin hararetli tart??malar yap?lsa da do?rudan bu tart??malar?n kendisi dahi prati?in hayli sorunlu ?ekilde olu?tu?una i?aret eder. Mary Yalom, kad?n?n uzun as?rlara dayal? bu dü?ük statülü konumunu çe?itli kültürlerin içinde inceledikten sonra modern zamanlarda geli?mi? ülkelerde dahi nispi iyile?melere ra?men adeta içselle?tirilmi? bir e?itsizli?in bazen ironi, güldürü, humor k?l???nda, bazen ise do?rudan kar??m?za ç?kt???ndan söz eder.

Esasen kad?n?n ve erke?in konumu, rolleri, kar??l?kl? ili?kileri ancak tarihsel bir okuma ile anla??labilir. Avc?l?k toplay?c?l?ktan tar?ma, küçük ölçekli atölye üretimi ve ticarete kadar çe?itli ekonomik yap?larda erke?in egemen rolü ve ekonomik gücü kontrol etmesi bu e?itsizli?in en önemli sebebi olarak görülebilir. Nitekim modern zamanlarla birlikte ulus devletlerin ortaya ç?kmas?, e?itimi yayg?nla?t?rmalar?, kad?n?n oy hakk? elde etmesiyle siyasetin nema da??tma karakteri üzerinde etkin olmas?, kamusal hayata ç?k??? ve yeni roller üstlenmesi bu ili?ki biçimini bir ölçüde de?i?tirmi?tir diyebiliriz.

Esasen önümüzdeki süreç kad?nlar?n siyasetten mülkiyet ili?kilerine kadar daha denk bir duruma gelecekleri yeni bir dünyaya gebedir. ??te medya kad?n ili?kisi bir yan?yla kendini tam da burada, bu kritik süreçte göstermektedir. Erkekle kad?n?n, kad?nla tüm hayat?n ili?kilerinde ya?anan dönü?üm, ta??d??? ekonomik ve politik önem dolay?s?yla ideolojileri ve egemenlik ili?kilerini ça??rmakta, bu da medya yay?nlar?n? bu manadaki gerilim, çat??ma ve uzla?malar?n zemini yapmaktad?r. Dolay?s?yla medya üzerinden kad?n?n temsili ya da kad?nlara mihmandarl?k dedi?imizde, tüm bu repertuar? hat?rlamak, olup bitenleri böyle bir hat?rlama ile birlikte okumak önemlidir.

Türkiye’de kabaca iki toplumsal ve politik çevreye tekabül eden medyadan bahsedebiliriz. Bu kesimleri adland?rman?n zorlu?u ve ele?tirilere aç?k yanlar?yla birlikte, bir fikir vermesi amac?yla birincilere, modernist elitistler, ikincilere ise muhafazakâr modernistler diyebiliriz. Bu iki çevre politik olarak daha belirgin bir s?n?rla ayr?lm?? gibi gözükse de toplumsal, kültürel olarak ayn? belirginli?e sahip olduklar?n? söylemek kolay de?ildir. Belki bu iki çevreyi birbirinden farkl? alanlar? da olan ancak belli bir yerde kesi?erek ortak alanda bulu?an ven ?emalar? gibi dü?ünmek mümkündür. Medyan?n kad?n kimli?ini in?as? dedi?imizde, bunu toplumsal ve politik bak?? aç?lar?ndan ba??ms?z dü?ünemedi?imiz için bu mecralar üzerinden gitmek durumunday?z.

Modernist elitlere yak?n duran medya için kad?n, giyimi, ku?am? özellikle de tüketimi ile ça?da?l??? temsil etmektedir. Giyim ku?am?n görünür niteli?i dolay?s?yla kad?n üzerinden sürdürülen politik kültürel tart??malarda kar??m?za en s?k gelen konu oldu?u ortadad?r.

Öte yandan Türkiye’nin modernle?me tarihinde de giyim ku?am meselesi dikkate de?er bir nitelikte öne ç?kar.

Modernist elitler politik olarak halk? temsilden daha çok halka mihmandarl?k etme bak?? aç?s?na ve bu yönde bir politik programa sahip olduklar? için, giyim ku?am konusundaki örnekleri de Türkiye’deki kad?nlar?n “nas?l giyinmesi, nas?l ya?amas?, hayatlar?n? nas?l düzenlemeleri gerekti?i” iddias?na yaslanarak medyada belirginle?mi?tir. Bu tutumun bir yan?yla da bu kesimin kendi toplumsal gerçekli?i oldu?u, ili?kili oldu?u kesimlerle adeta do?alla?t?rd?klar? bir hayat tarz?n? temsil olarak gördükleri muhakkakt?r. Bu kad?n bat?l?/?ehirli bir hayat tarz?n?n giyinme tarz?na uygun bir ?ekilde kar??m?za ç?kar. Normatif olarak re?it, ki?isel inisiyatifi sahibi, çekirdek aile içinde kendi rolü, konumu, iktidar alan? konusunda “geleneksel/k?rsal” hayat?n çok büyük ölçüde d???ndad?r. Reklamlarda, geleneksel i? bölümü çerçevesinde ev i?leri yapmakla birlikte ayn? zamanda kamusal hayatta da yer alan, çal??an, ekonomik ba??ms?zl??? bulunan kad?nd?r. Bazen modernist elitist çevre, geleneksel i?bölümünü bütünüyle tersine çeviren, radikal feminizme gönderme yapan rol modelleri de ortaya koyar. Bunun örnekleri, haberlerde ya da a??rl?kl? olarak reklamlarda ev i?lerini erke?in yapt??? kad?n?n ise i?ten geldi?i anlat?lardan verilebilir.

Öte yandan tüketim söz konusu oldu?unda yine ayn? çevrenin bu defa daha geleneksel temalara gönderme yapan, erke?in bask?n rolünün alt?n? çizen bir anlay??la davrand?klar?na ?ahit oluruz. Çünkü pazar ve tüketim, fantazyalara teslim edilemeyecek kadar ciddi bir i?tir, bir karar verici olarak ekonomik inisiyatif sahibi erke?e seslenmek, bu do?rultuda kimi zamanlar bilinçalt?n? da devreye sokmak gerekir. Son dönem bir otomobil reklam?nda oldu?u gibi, arabas?yla adeta bir haz ili?kisine giren tüketici erkek, bu e?siz hali dolay?s?yla eve geldi?inde e?inin k?skançl??? ve azarlamas?yla kar??la??r. Keza yine modernist elitist çevre son dönemlerde, özel hayatlar?n kamusalla?mas? olarak adland?r?lan genel e?ilim çerçevesinde, kad?n?n özel dünyas?n? görünür k?lan bir tarz? benimsemi? gözükmektedir. Özellikle kad?n kö?e yazarlar? konu seçimlerinde kendi hayatlar? üzerinden kad?nlar?n mahrem dikkatlerini, duyarl?l?klar?n?, hayatlar?n?, beklentilerini, fantazyalar?n? aktarmaktad?rlar. Yak?n zamanlara kadar kad?n erkek ili?kisi temelinde bilgi ve anlat?lar?n s?n?rlar?n? geni?lettikleri, üzerine konu?ulmayan, hatta z?mni bir yasak bulunan konulara el att?klar?n? söyleyebiliriz. Yasal e? statüsünde sevgilisinden bahsetme, yatak odas?na dair bilgiler verme, mahrem hayat?n? if?a etme bu manadad?r. Bu tutumun arkas?nda reyting yükseltme aray???ndan elbette bahsedebiliriz, ancak bunun da nedeni, mahrem hayatlara yönelik o tarihsel derin ilgi, okuyucular?n verilen bilgiler üzerinden kendilerini kar??la?t?rmalar?, nihayet kendi gerçek hayat?n?n d???ndaki “p?r?lt?l? hayata” yönelik arzular?n doyurulmas? talebi vard?r.

Bu sürece paralel olarak ya?anan ba?ka bir geli?me, çok çe?itli kad?n programlar? arac?l??? ile özellikle toplumun alt katmanlar?ndaki geni? kad?n nüfusunun kendisini bazen do?rudan temsil etme imkân?n? yakalamas?d?r. Burada program?n çekicili?ini sa?lamak için kimi mizansen ö?eler eklense de kad?nlar gündelik hayatlar?nda yak?nlar?yla “dedikodu etme” ba?lam?ndaki bir rahatl?kla televizyon kanallar?na ç?kmakta ve tam anlam?yla bir iç dökme hali ya?amaktad?rlar. Bu tür programlar?n iki politik ve toplumsal kesimde de kar??l??? vard?r. Ancak, modernist elitist çevre için bu tür programlar heyecan verici bir do?u egzotizmi içinde iç ?arkiyatç?l?k diyebilece?imiz bir yere yaslanmaktad?r.

Muhafazakâr modernistler ise o egzotizme gönderme yapmakla birlikte sosyolojik olarak daha iç içe bulunduklar? bu kesimleri bir ölçüde de temsil ettiklerini de dü?ünmektedirler. Program sunucular?n?n konuklara yönelik kulland?klar? dil analizi ve kar??la?t?rmas? üzerinden bu tespitin izi sürülebilir.

Modernist elitistlerin, “ça?da? modern kad?n” fikrini imajitatif bir ö?e olmaktan, politik mücadelede kullan??l? bir figür olarak de?erlendirmekten öte ne ölçüde içselle?tirdikleri, hayatlar?n?n hakiki bir ili?ki ve anlay?? biçimine dönü?türdükleri hususu tart??mal?d?r. Esasen “ça?da? kad?n”?n tek ba??na bir tema olarak öne ç?kmas?ndan çok çe?itli kurumlar?, üretim tüketim biçimleri, normlar?, civitas?n te?ekkülü ile birlikte yerle?mi? bir modern hayat?n içinde anlam bulmas? gerekir. Türkiye’de ise orta s?n?flar?n henüz te?ekkül ediyor olu?u, modernli?in geleneklerinin yoklu?u, nüfusun büyük k?sm?n?n bir ku?ak öncesinin k?rsal hayata ve onun normlar?na ç?kmas? bu aç?dan ba?l?ca zorluklard?r. Keza bir ku?ak öncesi k?rsala ç?kmayan, ekonomik, entelektüel ve politik olarak toplumun kremas?n? olu?turan dar bir zümre için ise “ça?da? kad?n” iktidar ili?kilerine dair derin mücadele dolay?s?yla daha politik bir anlam ta??maktad?r. Bu durum medyadaki kad?n anlat?lar?nda da kar??m?za ç?kar. Haberlerde, dizilerde, filmlerde politik ö?e artt?kça adeta karton kli?elere dü?ülmesi gibi, zikredilen çevrenin kad?n takdiminde de benzeri kli?eler söz konusudur.

Muhafazakâr modernistler ise, kad?n konusunda iki farkl? e?ilimin aras?nda s?k??m?? gözükmektedirler. Bunlardan birincisi, geleneksel kültürün ve ?slami de?erler esas?nda kad?n?n yorumu üzerinden öne ç?kan kad?n figürüdür. Gelene?in yeniden üretildi?i bu kad?n figürünün bir aya?? bu durumu aç?klayan geleneksel normlarda, di?eri ise modern dünya içindedir.

Öte yandan ise yine bu kesim içinde yer almakla birlikte bürokratik, siyasi ya da ekonomik olarak ya?ad??? h?zl? de?i?im neticesinde modern dünyaya ait de?erlerle daha s?k? ba?lar kuran kimi çevreler için ise geleneksel anlat? bilinen, haf?zada tutulan ancak prati?e aktar?lmayan, gündelik hayat? biçimlendirmeyen bir yerde bulunmaktad?r. Be? vakit namaz yerine cumalara gitmek ya da hiç namaza gitmemekle birlikte sadece oruç tutmak dini pratiklerine benzer ?ekilde gelene?i muhayyel bir dünyada hat?rlayan gerçek hayat?nda ise k?l?k k?yafetten zevk ve seçimlere kadar daha ba??ms?z davranan bir kesim mevcuttur. Ancak bu muhayyel dünya ile irtibat ve bazen prati?e ta??nan normlar onlar? bu toplumsal politik çevre içinde tutmaktad?r. Yine bu kesimin içinde yer alan baz? çevreler, ?slami kaynaklar?n tarihsel okumas? üzerinden geleneksel kad?n erkek rollerini tahkim eden, modernle?menin kad?n?n yerine ili?kin de?i?iklik ?artlar?na daha sertle?erek mukabele eden bir anlay??a sahiptirler. Kad?n?n kocaya hizmetini, çocu?a bakmas?n? kutsalla destekleyen, modernli?in meydan okuyucu hamlelerine kar?? bir müdafaa olarak steril mekanlara çekilerek hayat?n? orda sürdürmeyi tercih eden bu çevrenin az?nl?k, merkez kaç hüviyette belirdi?ini söyleyebiliriz.

Burada hemen ?unu da eklemekte fayda vard?r: Modern dünyan?n önemli bir niteli?i olan özele?tiri, bunun içte de?il kamusal müzakere ile yap?lmas? e?ilimi zikretti?imiz bu merkezkaç çevreler dâhil hayli yayg?nd?r ve muhafazakâr modernist e?ilimin sürekli kendini güncellemesi, gerçekli?iyle yüzle?mesi bak?m?ndan önemli bir imkân sunmaktad?r.

Yak?n zamanlara kadar iktidar ili?kilerinde daha tali bir role sahip, ekonomik olarak lokal etkinli?i bulunan, entelektüel kadrolar? yerel düzeyde bilgi sahibi muhafazakar modernistler, özellikle son otuz y?lda Türkiye’nin ya?ad??? büyük de?i?imin faili haline gelmi?ler, nihayet bu dönü?ümden pay alm??lard?r. Ekonomik elitlerin dünyan?n farkl? kültürleri, inançlar?, anlay??lar? ile kar??la?malar?, politikac?lar?n küresel bir ufka sahip olmalar?, entelektüellerin ise gelene?in bilgisini modern dünyan?n imkânlar?yla yeniden okumaya tabi tutmalar? muhafazakâr modernist e?ilimin kad?n konusundaki tutumunu da eklektik bir durumdan daha içselle?tirilmi?, tutarl?, homojen bir istikamete götürmektedir.

Tüm bu tespitlerin, anlay??lar?n, ili?kilerin kar??l???n? bu kesimin ili?kili oldu?u medya organlar?nda görmek mümkündür. Yeni nesil kad?n kö?e yazarlar? ortaya ç?kmakta, dün tabu addedilen konulara el at?lmakta, içe ili?kin ele?tiriler sütunlarda alenile?tirilmekte, nihayet kad?n erkek rollerine, iktidar ili?kilerine dair gelene?in ideolojile?tirilerek do?alla?t?r?lmas? e?ilimine kar?? son derece sert bir mücadele sürdürülmektedirler. Bu kesim tüketimin te?vik edicisi, bu esasta bir arzu nesnesi olarak kad?n bedeninin sunumu konusunda çok dikkatlidir. Keza modern kad?n imgesi, k?l?k k?yafet, genel görünüm, zevk, estetik aç?lar?ndan di?er kesimle kimi farklara sahip olsalar da kad?n?n kendine güveni, tek ba??na re?it bir varl?k olarak kamusal hayat?n içinde bulunmas?, karar verici özne olarak takdimi konusunda daha iddial? bir çaba içindedirler.

Türkiye’nin demokratikle?mesi, özgürlüklerin tekemmülü, kamusal müzakerenin geni?lemesi iktidar asabiyelerinin içe kapanmas?na mani olacak, özele?tiriye güç verecek özelliklere sahiptir. Bu geli?meler aleni ve mahrem yanlar?yla kad?n konusunda sergilenen tutars?z, savruk, gizemlile?tirilmi? konumland?rmalar?n üstünü açacak, her iki kesimi de rasyonel, nesnel bir modern kad?n anlay???na do?ru götürecektir. Medyan?n da bu süreçte ele?tirilerle birlikte önemli bir rol oynamas? beklenmesi gereken bir durumdur.

*Bu makale Medialog Platformu taraf?ndan 5-6 Mart 2011 tarihinde Bolu'da düzenlenen Medyada Kad?n Alg?s?: ?stihdam ve ?stismar ba?l?kl? çal??tay?n 2. Oturumunda sunulan tebli? metnidir. Tebli?in Dördüncü Kuvvet Medya'da yay?nlanmas?na izin veren say?n Naci Bostanc?'ya te?ekkür ederiz.

Untranslated Strings Designer

Hiçbiri